Αναπαραγωγή

Προ ημερών άκουσα μια ραδιοφωνική συνέντευξη για την τεχνητή γονιμοποίηση, όπου εκτός των άλλων έμαθα ότι στην Ελλάδα υπάρχουν 72 κλινικές που ασχολούνται με την αναπαραγωγική ιατρική – προφανώς πρόκειται για μια ανθούσα βιομηχανία. Την ίδια μέρα διάβασα σε εφημερίδα ένα άρθρο που παρουσίαζε την κατάψυξη ωαρίων για μέλλουσα χρήση, κι αυτή με το αζημίωτο βέβαια. Και τα δυο αποτελούν εκφράσεις των προσπαθειών του ανθρώπου να χαλιναγωγήσει την φυσική λειτουργία της αναπαραγωγής από βιολογική και κοινωνική πλευρά. Με την αφορμή αυτή καταγράφω κάποιες σκέψεις για το θέμα αυτό.

     Η επιθυμία της αναπαραγωγής είναι έμφυτη στον άνθρωπο, και συνδέεται με την ιδιαίτερη ευλογία του Θεού «αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε», γι’ αυτό και ανέκαθεν θεωρούσαμε τα παιδιά ως δώρα του Θεού, όπως και είναι. Ωστόσο, η καθημερινή πείρα δείχνει ότι υπάρχουν πολλά βιολογικά προβλήματα που παρεμποδίζουν ή και ακυρώνουν την αναπαραγωγική λειτουργία τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες. Η γονιμότητα δεν είναι δεδομένη και εγγυημένη σε όλες τις περιπτώσεις. Σε πολλές από αυτές διαπιστώνονται παθολογικά αίτια, για τα οποία υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπείες, ενώ σε πολλές άλλες αυτό είναι αδύνατο. Εδώ έρχεται η σύγχρονη ειδικότητα της αναπαραγωγικής ιατρικής και υπόσχεται ποικίλες λύσεις, από την φαρμακευτική διέγερση των ωοθηκών για παραγωγή ωαρίων μέχρι την εξωσωματική γονιμοποίηση με σπέρμα δότη και εμφύτευση των γονιμοποιημένων ωαρίων στη μήτρα.   

     Εκτός όμως από τα βιολογικά κωλύματα της αναπαραγωγής υπεισέρχεται και η ανθρώπινη βούληση και οι αλλαγές στην παραδοσιακή μορφή της οικογένειας. Έτσι σήμερα έχουμε εν πολλοίς μετατρέψει το παιδί σε ένα είδος προϊόντος που το αποκτούμε και το χρησιμοποιούμε (ή και το καταστρέφουμε) όταν και όπως θέλουμε. Όπως λέμε π.χ. «Θέλω ένα καινούργιο τηλέφωνο» ή «Σήμερα προτιμώ το τάδε φαγητό» και κάνουμε τις απαραίτητες ενέργειες και δαπάνες για να ικανοποιήσουμε την επιθυμία μας, κάπως έτσι και με τα παιδιά. «Θέλω να αποκτήσω παιδί πάση θυσία» (έστω και αν αυτό βιολογικά είναι αδύνατο, λόγω ηλικίας ή ιατρικών προβλημάτων κλπ.) Ή: «Θέλω ένα παιδί όταν θα έχω τακτοποιήσει όλη την υπόλοιπη ζωή μου». Ή ακόμη, «Θέλω ένα παιδί χωρίς σύζυγο και πατέρα», όπως θα ήθελα ένα κατοικίδιο ζωάκι. Η αναπαραγωγική ιατρική προσφέρει λύσεις για την κάθε επιθυμία, με το ανάλογο τίμημα.

     Το γεγονός ότι πολλές από τις λύσεις αυτές είναι αντιδεοντολογικές και ανήθικες δεν φαίνεται να απασχολεί ούτε τους ανθρώπους που τις επιδιώκουν ούτε αυτούς που τις παρέχουν. Έτσι π.χ. η ορμονική διέγερση των ωοθηκών συχνά έχει ως αποτέλεσμα την δημιουργία πολλών εμβρύων και στη συνέχεια καταστροφή των περισσοτέρων, ώστε να μείνουν ένα ή δύο βιώσιμα. Εξάλλου, σήμερα ακούμε κάθε τόσο για παρένθετες μητέρες που κυοφορούν βρέφη ξένα προς τον δικό τους οργανισμό και τα εκχωρούν (= πωλούν) στους ‘εκμισθωτές’ τους. Προφανώς η πρακτική αυτή καταργεί κάθε έννοια γονεϊκότητας.

     Η επιθυμία της τεκνογονίας είναι ιερή και ευλογημένη, όταν επιδιώκεται σύμφωνα με τους όρους της βιολογίας και με σεβασμό στη ζωή και τα δικαιώματα του παιδιού που πρόκειται να έρθει στον κόσμο: να έχει δικούς του αφοσιωμένους γονείς, πατέρα και μητέρα (όχι 1 και 2, ούτε βέβαια άτομα του ιδίου φύλου), που θα έχουν την κοινή ευθύνη για την φροντίδα, ανατροφή και αγωγή του. Ωστόσο, ισχύει και εδώ η ρήση του Παύλου, ότι «οὐ τοῦ θέλοντος οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος Θεοῦ» [Ρωμ. 9:16], όπως και το ψαλμικό «ἐὰν μὴ Κύριος οἰκοδομήσῃ οἶκον (ή οικογένεια), εἰς μάτην ἐκοπίασαν οἱ οἰκοδομοῦντες» [Ψ. 126:1]. Αν αυτό έχει εφαρμογή σε κάθε υλική επιδίωξη του ανθρώπου, κατά μείζονα λόγο ισχύει για τη δημιουργία νέων ανθρώπων: αυτή μπορεί να αποτύχει ακόμη και όταν εφαρμοσθούν όλες οι υπάρχουσες τεχνικές δυνατότητες, αθέμιτες ή και θεμιτές. Και αντίστροφα βέβαια, έχουμε ακούσει τόσες και τόσες περιπτώσεις απόκτησης τέκνων «τοῦ Κυρίου συνεργήσαντος», με θαυματουργική επέμβαση, εκεί που ιατρικά αυτό είχε αποκλεισθεί.

Βλήματα και 'βλήματα'

Εκεί που νομίζουμε ότι τα έχουμε ακούσει όλα από τον πρόεδρο Τραμπ, εκείνος μας ξαφνιάζει κάθε τόσο με κάτι νέο. Φαίνεται ότι εκτός από το γκολφ το χόμπι του είναι και η ναυπήγηση… αεροπλανοφόρων, γιατί έδωσε εντολή να αλλάξουν τον ηλεκτρομαγνητικό καταπέλτη ενός τέτοιου πλοίου που βρίσκεται ήδη σε προχωρημένο στάδιο κατασκευής με παλαιότερο υδραυλικό τύπο. Δεν ξέρω τι σημαίνει αυτό, αλλά η σχετική είδηση μας λέει ότι μια τέτοια αλλαγή έχει κόστος εκατοντάδων εκατομμυρίων, διότι πρέπει να γίνουν πολλές αλλαγές στην όλη δομή του πλοίου. Χώρια που αυτό θα σημάνει νέα καθυστέρηση στην ολοκλήρωσή του (προβλέπεται για το 2034), ενώ βρίσκεται ήδη δυο χρόνια πίσω από το αρχικό χρονοδιάγραμμα. Δεν έχω ιδιαίτερη στενοχώρια ούτε για τη δαπάνη ούτε για την καθυστέρηση· ωστόσο αυτά είναι ενδεικτικά στοιχεία για τις συνέπειες που μπορεί να έχουν οι αυθαίρετες εντολές του πρώτου πολίτη των ΗΠΑ που προφανώς έχει το μυαλό πάνω από το κεφάλι του. Λέγεται ότι μεταξύ άλλων δήλωσε ότι θα κάνει τα στενά του Ορμούζ αμερικανικό έδαφος. Όπως είπαμε, ανεξάντλητες οι εμπνεύσεις του.

     Μια και μιλούμε για εξοπλισμούς, ακούσαμε τις τελευταίες μέρες ότι τελειώνουν τα υπάρχοντα αποθέματα αντιαεροπορικών πυραύλων Patriot, σε μια χρονική συγκυρία που υπάρχει μεγάλη ζήτηση σε πολλά μέτωπα. Κάνω τη σκέψη ότι ένας τρόπος να τερματισθεί ένας πόλεμος είναι να εξαντληθούν τα πυρομαχικά. Μάλλον δεν πρέπει να υπάρχει άλλη βιομηχανία που να παράγει προϊόντα προορισμένα για την καταστροφή, όχι μόνο των στόχων αλλά και των ιδίων. Κάθε πύραυλος ή άλλο βλήμα που εκτοξεύεται είναι καταδικασμένο να… πεθάνει. Και δεν πρόκειται για φτηνά πράγματα. Ρωτάω την Τεχνητή Νοημοσύνη (εξομολογημένη αμαρτία!) και με πληροφορεί ότι ένα βλήμα Patriot – αυστηρά μιας χρήσεως, όπως είπαμε – έχει κόστος από 4 έως και 10 εκατομμύρια δολάρια, ανάλογα με τον οπλισμό του. Μια πλήρης μονάδα Patriot (που περιλαμβάνει ραντάρ, σταθμούς ελέγχου και εκτοξευτές) ξεπερνά συνολικά το 1 δισεκατομμύριο δολάρια, με μεγάλο μέρος του προϋπολογισμού να αφορά το αρχικό απόθεμα πυραύλων. Βέβαια η θεωρία λέει ότι με το κόστος αυτό αποσοβείται μια πυραυλική επίθεση που θα προκαλούσε πολλαπλάσιες ζημίες και πιθανώτατα και ανθρώπινα θύματα.

     Τελικά η μόνη απάντηση στον κάθε πόλεμο είναι ότι απλώς δεν θα έπρεπε να γίνεται. Ωστόσο, με τέτοια ποσά που πηγαίνουν σε κάποιες τσέπες, όπως είπαμε σε προηγούμενο σημείωμα, και με τέτοια μυαλά που δίνουν τις εντολές, ούτε τα πυρομαχικά θα εξαντληθούν ούτε τα όπλα θα σιγάσουν.

 

Ιατρική άσκηση

 Μέσα στην πλημμύρα των δυσοίωνων ειδήσεων για παρατεταμένους καύσωνες, δασικές πυρκαγιές σε όλη την Ευρώπη και μεγάλους σεισμούς ανά τον κόσμο (για να περιορισθούμε στα ‘φυσικά’ φαινόμενα) υπάρχουν και ‘κεράκια’ αισιοδοξίας και ελπίδας. Μαθαίνω λοιπόν ότι υπάρχει πρόγραμμα με την ονομασία ‘Ιατρική Απόβαση’, στα πλαίσια του οποίου φοιτητές Ιατρικής πηγαίνουν το καλοκαίρι για ένα δεκαήμερο σε απομακρυσμένες μονάδες υγείας (νοσοκομεία και κέντρα υγείας) σε νησιά και άλλες περιοχές, συνδυάζοντας διακοπές με ιατρική εργασία και εμπειρία μακριά από το προστατευμένο περιβάλλον των εκπαιδευτικών χώρων. Το πρόγραμμα είναι εθελοντικό, διοργανώνεται από την Επιστημονική Εταιρεία Φοιτητών Ιατρικής Ελλάδας (ΕΕΦΙΕ) και συμπληρώνει φέτος 30 χρόνια επιτυχούς διεξαγωγής. Οπωσδήποτε πρόκειται για μια αξιόλογη και αξιέπαινη πρωτοβουλία, που έχει υποστηρικτές και χορηγούς και προσφέρει σημαντική βοήθεια τόσο στις τοπικές μονάδες όσο και στους φοιτητές που συμμετέχουν. Μακάρι να υπήρχε και στη δική μου φοιτητική εποχή. Τέτοια προγράμματα χρειάζονται ευρύτερη διάδοση και στήριξη, καθώς συμπληρώνουν την ακαδημαϊκή εκπαίδευση με πολύτιμη πρακτική εξάσκηση. Καλή συνέχεια!

Ξηρασία

Πριν αρκετά χρόνια βρέθηκα επισκέπτης στην Φραγκφούρτη. Η γερμανική αυτή μεγαλούπολη είναι χτισμένη πάνω στον ποταμό Μάιν, μεγάλο παραπόταμο του Ρήνου. Και οι δυο αυτοί ποταμοί, όπως και ο άλλος μεγάλος της Ευρώπης, ο Δούναβης, είναι πλωτοί. Θυμούμαι ότι εντυπωσιάσθηκα όταν είδα για πρώτη φορά τα τεράστια ποταμόπλοια των 100 μέτρων που εκτελούν μεταφορές ποικίλων εμπορευμάτων στις υδάτινες αυτές λεωφόρους που διασχίζουν πολλά κράτη της γηραιάς ηπείρου μας. Απόλαυσα και τουριστικές ποτάμιες εκδρομές στον Δούναβη τόσο στη Βουδαπέστη όσο και στο Νόβι Σαντ της Σερβίας, και αναλογίσθηκα πόσο μεγάλη σημασία για την οικονομία των χωρών αυτών έχουν αυτοί οι ανεξάντλητοι ποταμοί.

     Ανεξάντλητοι; Μάλλον όχι. Στο έτος που διανύουμε η Ευρώπη πλήττεται από την μακρότερη περίοδο ξηρασίας που έχει καταγραφεί στην ιστορία της. Ανομβρία μηνών, σε συνδυασμό με υψηλές θερμοκρασίες, ανήκουστες για τις βόρειες χώρες, έχουν μειώσει σε κρίσιμο βαθμό τη στάθμη των υδάτων. Τα ποταμόπλοια έχουν περιορίσει ή σταματήσει τελείως τα δρομολόγιά τους, ενώ μεγάλα εργοστάσια (ακόμη και πυρηνικοί σταθμοί) που χρησιμοποιούν τα νερά των ποταμών για την ψύξη των μηχανών τους έχουν αναστείλει τη λειτουργία τους. Διαβάζω στη Guardian ότι στα σύνορα Σερβίας και Ρουμανίας η υποχώρηση των υδάτων του Δούναβη αποκάλυψε ναυάγια γερμανικών πλοίων που είχαν βυθίσει οι Ναζί για να εμποδίσουν την ναυσιπλοΐα προς τα τέλη του πολέμου. Δεν θέλει πολλή σκέψη για να αντιληφθούμε τις περαιτέρω συνέπειες μιας τέτοιας κατάστασης, αν μάλιστα παραταθεί περισσότερο. Εκτός από τις μεταφορές, θα επηρεασθούν άμεσα και οι καλλιέργειες της γης, με επικίνδυνες επιπτώσεις στον πρωτογενή τομέα (γεωργία και κτηνοτροφία) και συνακόλουθες ελλείψεις τροφίμων. Ξαφνικά η ευημερία που θεωρούνταν δεδομένη στην ήπειρό μας αντιμετωπίζει προβλήματα που συνήθως συνδέουμε με την Αφρική.

     Όλα αυτά, που θυμίζουν εικόνες Αποκάλυψης, μας δείχνουν ολοφάνερα ότι η ‘αειφόρος ανάπτυξη’ που κάθε τόσο ακούμε ως φιλόδοξο στόχο των οικονομικών και άλλων πολιτικών επιδιώξεών μας μπορεί να ανασταλεί ή και να καταρρεύσει πλήρως από παράγοντες αστάθμητους, πάνω στους οποίους δεν έχουμε καμιά δυνατότητα παρέμβασης ή ελέγχου. Ίσως έτσι να συνειδητοποιήσουμε ότι όχι εμείς αλλά κάποιος άλλος είναι ο Κύριος του κόσμου, και ότι από Εκείνον εξαρτάται η συνεχιζόμενη ύπαρξή μας. Πριν μερικές χιλιάδες χρόνια ο Δαβίδ διατύπωνε παραστατικά την αλήθεια αυτή με τον γνωστό στίχο του Προοιμιακού ψαλμού: «Ἀνοίξαντός σου τὴν χεῖρα, τὰ σύμπαντα πλησθήσονται χρηστότητος, ἀποστρέψαντος δέ σου τὸ πρόσωπον ταραχθήσονται» [Ψ. 103:28-29]. Όταν δεν τον θυμόμαστε στις καλές μας μέρες, Εκείνος μας υπενθυμίζει την παρουσία Του με κάποιο σημείο. Αρκεί να το προσέξουμε.

Εξομολογήσεις

Όπως έγραφα τις προάλλες, ένα από τα βιβλία που ξαναδιαβάζω αυτές τις μέρες είναι το ‘Do No Harm’ του Άγγλου νευροχειρουργού Henry Marsh. Ένα βιβλίο πολύ ενδιαφέρον, πολύ καλογραμμένο, που δικαιολογημένα κέρδισε πολλές εγκωμιαστικές κριτικές για την ειλικρίνεια στην περιγραφή των δύσκολων καταστάσεων που αντιμετώπισε στην επαγγελματική του πορεία. Η ειλικρίνεια αυτή ασφαλώς θα ήταν πολύ επώδυνη για τον ίδιο, μια και δεν διστάζει να αναφέρει περιπτώσεις που δεν πήγαν καλά και που είχαν τραγικές συνέπειες για κάποιους ασθενείς του. Δυστυχώς η επαγγελματική πείρα στις δύσκολες ιατρικές ειδικότητες αποκτάται μεταξύ άλλων και με ανθρώπινο κόστος, και αυτό δεν αφήνει ανέγγιχτο τον χειρουργό ή τον κάθε κλινικό γιατρό που έχει την απαραίτητη ευαισθησία, αυτό που συνηθίσαμε να ονομάζουμε ενσυναίσθηση, απέναντι στους ασθενείς του. Η εξωτερίκευση των επώδυνων συναισθημάτων (το γράψιμο είναι ένας καλός τρόπος γι’ αυτήν) ενεργεί ψυχοθεραπευτικά για τον γιατρό, σαν ένα είδος δημόσιας εξομολόγησης. Ένα από τα παράπλευρα οφέλη της είναι ότι βάζει τον αναγνώστη στη θέση του γράφοντος, ώστε κι αυτός να αναλογίζεται τα προβλήματα και τα διλήμματα που αντιμετωπίζει ο θεράπων του.

     Ο Henry Marsh περιγράφει τα συναισθήματα αυτά και αγγίζει, έστω και ακροθιγώς, τα μεταφυσικά ερωτήματα που η αρρώστια και ο θάνατος γεννούν στον καθένα. Περιγράφοντας τα στερνά της μητέρας του (που έπασχε από καρκίνο), την θεωρεί τυχερή διότι εκκλησιάζεται και πιστεύει στη μετά τον θάνατο ζωή, ενώ ο ίδιος δεν έχει αυτή την πίστη. Ακούγεται κάπως παράδοξο: αν θεωρείς κάποιον τυχερό (ευτυχισμένο ή μακάριο θα ήταν καλύτερη διατύπωση) για κάτι, γιατί δεν το ασπάζεσαι κι εσύ, ιδίως όταν αυτό είναι ευπρόσιτο, δεν απαιτεί ιδιαίτερο κόπο ούτε έχει οικονομικό κόστος; Η πίστη στον Θεό είναι δωρεάν, ελεύθερη για όλους και ‘εγγύς’ κατά τον απόστολο Παύλο [Ρωμ. 10:8]: το μόνο που θέλει είναι να ανοίξει κανείς την καρδιά και τη διάθεσή του, παραμερίζοντας τον προσωπικό εγωισμό που, συνειδητά ή υποσυνείδητα, εμποδίζει το άνοιγμα αυτό. Η καθημερινή επαφή με την ανίατη αρρώστια και τον θάνατο (αυτά που συχνά θεωρούμε ως ιατρικές αποτυχίες) θα πρέπει να μας οδηγεί σε ‘επαγγελματική ταπείνωση’, αν επιτρέπεται η έκφραση, μπροστά στο μεγάλο μυστήριο. Μακάρι να μπορούμε να την κατορθώνουμε.

Στάχτες

 Οι καταστροφικές δασικές πυρκαγιές που με ημερολογιακή συνέπεια βιώνουμε και φέτος οπωσδήποτε αποτελούν κύριο και μεγάλο θέμα της επικαιρότητος. Ωστόσο, θα πρέπει να υπάρχει ένα όριο ανάμεσα στην επαρκή ενημέρωση και τον υπερκορεσμό σε λεπτομέρειες που δεν προσθέτουν τίποτε σ’ αυτήν. Μπορεί οι αναλυτικοί αριθμοί πυροσβεστών, οχημάτων, πεζοπόρων και εναερίων μέσων να δίνουν μια εικόνα του μεγέθους της φωτιάς, αλλά τι νόημα έχει να μας λένε κάθε φορά ότι ένα από τα ελικόπτερα έχει συντονιστικό ρόλο; Μήπως θα το κατηγορήσουμε επειδή δεν ρίχνει κι αυτό νερό; Τα δελτία, τακτικά και έκτακτα, παραγεμίζουν με επαναλήψεις των ιδίων πληροφοριών (πρώτα η είδηση από την τηλεπαρουσιάστρια, μετά το εκτενές ρεπορτάζ από διάφορα σημεία, έπειτα το εκτενέστερο οδοιπορικό στα ίδια ακριβώς σημεία), οι οποίες μπορεί να επαναλαμβάνονται πρωθύστερα ή την επόμενη μέρα, για εμπέδωση. Η ταυτόχρονη εκφώνηση από παρουσιάστρια και ρεπόρτερ δεν μας αφήνει να καταλάβουμε τα λεγόμενα, και (τουλάχιστον στην ΕΡΤ) εκείνοι οι αυτόματοι υπότιτλοι συχνά δεν έχουν καμία σχέση με όσα ακούμε και κάνουν την παρακολούθηση ενός τηλεοπτικού δελτίου ειδήσεων μια εντελώς αρνητική εμπειρία. Οι πολλές λεπτομέρειες (π.χ. στο τάδε σπίτι κάηκε το ψυγείο ή απόμεινε μόνο το τζάκι) δημιουργούν μια αίσθηση σαδομαζοχισμού. Μια πιο συνοπτική και μετρημένη παρουσίαση της πραγματικότητας θα ήταν πολύ πιο χρήσιμη και ουσιαστική.

Ιατρο…δικαστικά

Ξαναδιαβάζω αυτές τις μέρες το βιβλίο ‘Do No Harm’ του άγγλου νευροχειρουργού Henry Marsh [κυκλοφορεί στα ελληνικά με τον τίτλο ‘Ή μη βλάπτειν’ από τις εκδόσεις Οξύ]. Τέτοια αναγνώσματα θα πρέπει να είναι υποχρεωτικά για δικαστές που δικάζουν χειρουργούς, ώστε να βλέπουν και την άλλη πλευρά και τα διλήμματα και τα ρίσκα που αντιμετωπίζουν οι επαγγελματίες στους οποίους καθημερινά εμπιστευόμαστε την υγεία και τη σωματική μας ακεραιότητα. Είναι πρακτικά αναπόφευκτο κάθε τόσο να συμβαίνουν δυσάρεστα με τις τόσες χιλιάδες επεμβάσεις που γίνονται καθημερινά, για ποικίλες ενδείξεις· αυτό όμως δεν οφείλεται πάντα σε αμέλεια ή κακή τεχνική ή σφάλμα του χειρουργού (ίσως αυτή να είναι η πιο σπάνια αιτία). Δυστυχώς όμως, για τον άνθρωπο που χάνει ένα μέλος του σώματος ή και τη ζωή του από ένα τέτοιο συμβάν η απώλεια είναι 100%, έστω κι αν οι στατιστικές μας λένε ότι η συχνότητα μια επιπλοκής είναι π.χ. 1 τοις εκατό ή τοις χιλίοις.

     Οπωσδήποτε υπάρχει και πραγματικό ιατρικό λάθος ή αμέλεια, και αυτό είναι κολάσιμο. Πώς όμως να αποδεχθούμε ότι πολλές φορές το ανεπιθύμητο συμβάν ήταν τυχαίο, από αστάθμητους παράγοντες, ή και ότι οφειλόταν σε απροσεξία και μη τήρηση κάποιων κανόνων από τον ίδιο τον ασθενή ή τους οικείους του; Η επίρριψη της ευθύνης στο θύμα θεωρείται αδιανόητη, ακόμη κι όταν συνάγεται από τα γεγονότα. Η γενική πεποίθηση ότι ‘πάντα κάποιος φταίει και πρέπει να τιμωρηθεί’ στρέφει το κοινό εναντίον του εύκολου και προφανούς στόχου, του χειρουργού, με την βολική παρακίνηση και συνεπικουρία των δικηγόρων που έχουν τα δικά τους κίνητρα και συμφέροντα από μια καταδικαστική απόφαση. Το γεγονός ότι αυτή συχνά θα σημαίνει την επαγγελματική αχρήστευση ενός άξιου κατά τα άλλα επιστήμονα, που έχει επενδύσει πολλά χρόνια και ανάλογο κόπο στην εκπαίδευση και την εργασία του και έχει βοηθήσει πολύ περισσότερους ανθρώπους, περνάει συνήθως απαρατήρητο.

     Ο μεγάλος Γάλλος χειρουργός Rene Leriche πολύ εύστοχα έγραψε ότι «κάθε χειρουργός έχει μέσα του ένα μικρό κοιμητήριο, όπου κάθε τόσο πηγαίνει να προσευχηθεί – έναν τόπο πίκρας και μεταμέλειας, όπου θα πρέπει να αναζητεί μια εξήγηση για τις αποτυχίες του». Μετά από σαράντα και πλέον χρόνια άσκησης της ιατρικής αναλογίζομαι ότι δεν πρέπει να υπάρχει κλινικός γιατρός που να μην έχει βιώσει τραυματικά συμβάντα και θανάτους ασθενών του, για τα οποία να μην έχει έστω κάποια αμφιβολία για το αν έφερε κάποιο βαθμό ευθύνης. Οι μνήμες τέτοιων γεγονότων θα πρέπει να λειτουργούν όχι ως ενοχές, αλλά ως αφορμές για ταπείνωση, επίγνωση των ορίων και των δυνατοτήτων μας, περισσότερη προσοχή και επιμέλεια στην εργασία μας, και ελπίδα στο έλεος και τον φωτισμό του Θεού.