ΠΑΟΚ και φρέσκια ανθοδέσμη

Οι αθλητικές εφημερίδες σήμερα φιλοξενούν φωτογραφίες ζεύγους νεονύμφων που από την εκκλησία πήγαν γραμμή στις κερκίδες του γηπέδου, με ένδυμα γάμου, για να μη χάσουν τη νικηφόρα εμφάνιση του ΠΑΟΚ. Ομολογώ ότι δεν διάβασα λεπτομέρειες, δηλ. αν η μετάβαση έγινε ‘κοινή συναινέσει’ ή αν ένας/μία από τους δυο ‘πάτησε πόδι’ στον άλλο (το θέλει και το έθιμο άλλωστε…). Ίσως και όλοι οι καλεσμένοι τους να βρίσκονταν εκεί, οπότε δεν είχε και νόημα να πάνε κάπου αλλού για να φάνε ή να χορέψουν. Καλή Τούμπα, παιδιά!

Χρήματα και δημιουργική σκέψη

Διάβασα με ενδιαφέρον το σημείωμα της Ξ. Κουναλάκη για το ‘Χρηματιστήριο της παιδείας’ (Καθημερινή, 25/10/2008). Σίγουρα και στην παιδεία, όπως και σε τόσους άλλους χώρους, το ‘δει δη χρημάτων’ του Δημοσθένη δεν έχει χάσει την επικαιρότητά του. Ωστόσο, νομίζω ότι θα πρέπει να κάνουμε μια σαφή διάκριση ανάμεσα σε σχολεία της Γερμανίας ή της Γαλλίας και της ημεδαπής. Σύμφωνα με την αρθρογράφο, «τα σχολεία αντιμετωπίζονται στη Γερμανία ως φυτώρια καινοτομίας, κρίσης και φαντασίας, στα οποία οι νέοι άνθρωποι μαθαίνουν να σκέπτονται δημιουργικά». Για τα δικά μας θα μπορούσε να ισχυρισθεί κανείς το ίδιο; Όταν το πολιτικό σύστημα έχει θεσμικά καθιερώσει (αλλά και η εκπαιδευτική κοινότητα έχει ασμένως υιοθετήσει) την κατάργηση της δημιουργικής σκέψης από καθηγητές και μαθητές και την έχει αντικαταστήσει με τη συνδικαλιστική δραστηριότητα, την επαναστατική γυμναστική και την ψηφοθηρική σκοπιμότητα, τότε όσα λεφτά και να ρίξει το κράτος στην παιδεία και την έρευνα φοβούμαι ότι το μόνο που θα ενισχύσουν θα είναι οι δραστηριότητες αυτές, και σίγουρα όχι η δημιουργική σκέψη και κρίση.

[Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή 29/11/2008]

…εμείς νομίζουμε ότι βρέχει

Κοντά στα πολλά ‘χαστούκια’ που έχει δεχθεί η χώρα μας τα τελευταία (πόσα;) χρόνια για μη συμμόρφωση με διάφορους νόμους, αποφάσεις, συμφωνίες κτλ. διεθνών οργάνων και οργανισμών όπου ανήκουμε, ήρθε και το πιο πρόσφατο, για τα ‘κολλέγια’. Δεν εξετάζουμε εδώ την ουσία του θέματος, διότι ίσως θα έπρεπε να το διευρύνουμε με την επώδυνη ερώτηση ‘Πόσο πλήρη εκπαίδευση παρέχουν τα εγχώρια ανώτατα ιδρύματα;’ (ας μη σπεύσουμε να απαντήσουμε για λογαριασμό μας—το σωστό θα ήταν να μας κρίνουν άλλοι, και να αποδεχθούμε την κριτική, θετική ή αρνητική). Μέχρι πότε όμως θα συνεχίζουμε να θεωρούμε όλους τους άλλους ‘κουτόφραγκους’ και να γράφουμε τις αποφάσεις τους στα νερά του Αιγαίου χωρίς συνέπειες; Θα μου πείτε, εδώ νόμοι ψηφίζονται από το κοινοβούλιο και μένουν στο ράφι επί χρόνια, μέχρι να τους ξεχάσουν αυτοί που τους έφτιαξαν, ή παραβιάζονται κατάφωρα και συστηματικά ακόμη και από επίσημα κόμματα, χωρίς ίχνος επιτίμησης από τα εντεταλμένα όργανα. Κι αν κάποια μέρα αρχίσουν να μας φτύνουν απ’ όλες τις κατευθύνσεις, εμείς θα εξακολουθούμε να νομίζουμε ότι βρέχει. Κι έχουμε τόση ανάγκη τη βροχή…

Πραγματική οικονομία

Επειδή πολύς λόγος γίνεται τις τελευταίες μέρες για την ‘πραγματική οικονομία’, εννοώντας αυτή που γίνεται χειροπιαστή απ’ όλους (τα ψιλά μας, ένα μάτσο χαρτονομίσματα, το περιεχόμενο του κουμπαρά, το κομπόδεμα κάτω από το στρώμα), καλό θα ήταν να χαρακτηρίσουμε την ‘άλλη’ οικονομία με διαφορετικό όνομα, για να ξεχωρίζουν. Θα πρότεινα τον όρο ‘εικονομία’ (εκ του 'εικονικός', βεβαίως-βεβαίως), μόνο που ακούγεται ίδιος και μπερδεύει τα πράγματα, εκτός τον αποδώσουμε με… ερασμιακή προφορά.

Όπως και να την ονομάσουμε, στην ουσία της μάλλον είναι αέρας φρέσκος. Ίσως και κοπανιστός.

Επιτροπές και αλήθεια

Μερικές σκόρπιες σκέψεις σχετικά με την ‘επιτροπολογία’ των τελευταίων ημερών:

Ορισμός παρμένος από την ιστοσελίδα www.quotationspage.com: ‘Επιτροπή: μια ομάδα ανθρώπων που μεμονωμένα δεν μπορούν να κάνουν τίποτε, αλλά ως ομάδα αποφασίζουν ότι τίποτε δεν μπορεί να γίνει’ (Fred Allen, Αμερικανός κωμικός, 1894-1956).

Τι ακριβώς μας ενόχλησε στην υπόθεση του Βατοπαιδίου; Η εκποίηση δημόσιας περιουσίας, θα μου πείτε. Ειλικρινά, πότε ως έλληνες πολίτες νοιαστήκαμε για τη δημόσια περιουσία όταν δεν είχαμε βλέψεις σ’ αυτήν; Θυμηθείτε τη χήνα του Χότζα (βλ. Σύνδρομο στέρησης, Φεβρουάριος 2008).

Και τώρα καταφεύγουμε σε επιτροπές (κάποιου τύπου) για να μάθουμε τι ακριβώς συνέβη. Είναι δυνατόν μια επιτροπή να βγάλει στη φόρα την αλήθεια για τον εαυτό της; (ας θυμηθούμε, με χιουμοριστική ερμηνεία, την παλαιά αρχή του δικαίου ότι ‘ένοχος ένοχον ου ποιεί’ ή σε απλά κορακίστικα ‘κόρακας κοράκου μάτι δεν βγάζει’). Πολλοί αρθρογράφοι ήδη έχουν καταγράψει τα ποικίλα σκάνδαλα τα οποία ΔΕΝ διαλευκάνθηκαν από ισάριθμες επιτροπές στα 34 χρόνια της τρέχουσας ελληνικής δημοκρατίας.

Το να είσαι ‘εκλεγμένος’ σ’ ένα δημοκρατικό κράτος δεν σε κάνει αλάθητο ούτε αυξάνει το κύρος σου—αλλά μεγιστοποιεί την ευθύνη σου απέναντι σ’ αυτούς που σε εξέλεξαν. Το μόνο που καταλάβαμε με απόλυτη σιγουριά αυτές τις μέρες είναι ότι οι ‘εκλεγμένοι’ της χώρας αυτής έχουν φροντίσει να ‘βγαίνουν λάδι’ σε κάθε περίπτωση. Με το νόμο, βέβαια.

Φιλελληνικό όραμα

Από τους πιο γνωστούς φιλέλληνες της σύγχρονης εποχής (ή πιο σωστά επίτιμος Έλληνας) είναι ο Patrick Leigh Fermor. Ταξιδευτής του παλιού καιρού, που πρωτοέφτασε στην Ελλάδα στη δεκαετία του 1930 διασχίζοντας οδικώς την Ευρώπη, γνώστης σε πλάτος και βάθος των τόπων, των ονομάτων, της γλώσσας, της ιστορίας και των εθίμων, και συμμέτοχος στην αντίσταση κατά του Άξονα στην Κρήτη, έζησε την χώρα μας και τους ανθρώπους της όσο λίγοι. Οι εμπειρίες του, όπως τις κατέγραψε στα βιβλία του ‘Μάνη’ και ‘Ρούμελη’, από την μεταπολεμική Ελλάδα, αποτελούν ανάγνωσμα πλούσιο σε αποκαλύψεις. Στη ‘Μάνη’, γραμμένη πριν 50 χρόνια, μετά από μια λεπτομερή και εμβριθή ανάλυση της βυζαντινής εικονογραφίας στο 15^ο κεφάλαιο, οραματίζεται ποια θα ήταν η εξέλιξη της τέχνης αυτής αν δεν είχε παρεμβληθεί η πρώτη άλωση της Πόλης από τους σταυροφόρους και στη συνέχεια η τουρκοκρατία, και καταλήγει (έκδοση Penguin, σελ. 241, απόδοση δική μου) γράφοντας ότι το όραμα αυτό:

«… αφήνει μια κατάθεση ελπίδας και πεποίθησης (που τη συμμερίζομαι βαθιά…) πως όταν επιτέλους […] λογάριαζα να πώ, επιτευχθεί πολιτική αρμονία—αλλά αυτό ίσως δεν είναι πιο πιθανό απ’ ό,τι ήταν στην αρχαία Ελλάδα και το Βυζάντιο—όταν όλα αυτά συμβούν, νομίζω ότι η ανήσυχη, διεσπαρμένη και ατιθάσευτη αλλά άφθαρτη Ελληνική ιδιοφυΐα, απελευθερωμένη επιτέλους, θα δημιουργήσει κάτι που θα ξαφνιάσει και θα πλουτίσει ξανά τον κόσμο πέρα από κάθε φαντασία μας».

Ίσως αξίζει κάθε τόσο να βλέπουμε πώς ονειρεύονται κάποιοι άλλοι για μας, για να προβληματιζόμαστε και, αν μπορούμε, να διδασκόμαστε.

Ισότητα στον καρκίνο

Το σημείωμα δεν έχει σκοπό να κακολογήσει το ‘ασθενές’ φύλο (που μόνο ασθενές δεν είναι). Τις αρετές και τις ικανότητές του τις αναγνωρίζουμε, και παραδεχόμαστε ότι σε πολλά πράγματα οι γυναίκες μας ξεπερνούν (π.χ. σε μακροζωία). Φαίνεται όμως ότι δεν είναι ικανοποιημένες με την κατάσταση αυτή, και προσπαθούν να εξομοιωθούν με τους άνδρες. Έστω κι αν αυτό σημαίνει λιγότερα χρόνια ζωής. Πώς αλλιώς να εξηγήσω το ότι σε μια διέλευση ανάμεσα από τα ποικίλα καθιστικά ‘στέκια’ του κέντρου της πόλης μας σχεδόν δεν είδα γυναίκα που να μη καπνίζει; Σκέφτηκα να σταθώ και να τους κάνω ένα σύντομο ‘κήρυγμα’, με αφορμή τη Μαντώ (ψευδώνυμο) που με μόνο σύμπτωμα ένα βήχα μόλις δυο εβδομάδων βρέθηκε να έχει προχωρημένο καρκίνο στον πνεύμονα. Πάνω που αποφάσισε να διακόψει τη μακρά συνήθεια του καπνίσματος. Πριν πατήσει τα πενήντα.

Το σκέφτηκα, αλλά δεν το έκανα. Τι θα κέρδιζα; Μήπως θα με άκουγαν; Όσο ακούνε και όλους τους ειδικούς που κάθε τόσο λένε και γράφουν ότι στις ΗΠΑ ο καρκίνος του πνεύμονα έχει ξεπεράσει τον καρκίνο του μαστού ως αιτία θανάτου στις γυναίκες, στις οποίες είναι σε άνοδο, ενώ στους άνδρες είναι σε κάθοδο. Δυστυχώς ένα θλιβερό προνόμιο των ανδρών κατακτήθηκε από το ‘αντίπαλο στρατόπεδο’, στο όνομα μιας κακέκτυπης ισότητας. Για τις κοπέλες αυτές ο καρκίνος αποτελεί μια θεωρητική οντότητα, για μας τους γιατρούς μια καθημερινή επαγγελματική πραγματικότητα. Και δυστυχώς βλέπουμε πολλούς ασθενείς με καρκίνο, των οποίων τα παιδιά συνεχίζουν να καπνίζουν, παρόλο που ξέρουν την πιθανή γενετική τους προδιάθεση για τη νόσο; Τι άλλο πρέπει να κάνουμε για να τους πείσουμε;

Στο βιβλίο της Γένεσης, μετά την πτώση του Αδάμ, ο συγγραφέας παρουσιάζει τον Θεό να κάνει την πικρή διαπίστωση: ‘Ιδού Αδάμ γέγονεν ως εις εξ ημών’. Θέλησε δηλαδή να γίνει Θεός με τον δικό του τρόπο, και να το αποτέλεσμα. Ανάλογα θα μπορούσε κανείς να συμπεράνει ότι ‘η γυνή θέλησε να γίνει ανήρ’ υιοθετώντας τις κακές συνήθειες του άλλου φύλου. Και χαρίζοντας σε μας την πίκρα να ανακαλύπτουμε ανίατους όγκους σε νέες γυναίκες.

Μαργαρίτα

Η Μαργαρίτα μας θωρεί ακίνητη, ανέκφραστη, πεντακάθαρη, περιποιημένη, προετοιμασμένη για την επίσκεψη του γιατρού: «Ποιος είπαμε πως θα έρθει σήμερα, Μαργαρίτα;» Η Μαργαρίτα έχει πάψει πλέον να χαμογελά και να ψελλίζει, κατά βούλησιν, αόριστα και ακατανόητα σχόλια: στα τρία χρόνια που την γνωρίζω η γεροντική άνοια έχει σιγά-σιγά προχωρήσει. Στα 86 η Μαργαρίτα είναι υγιέστατη: η ετήσια επίσκεψή μου έχει σχεδόν μόνο σκοπό το αντιγριπικό της εμβόλιο. Η Μαργαρίτα είναι ήσυχη, υπάκουη, συμμορφώνεται με το πρόγραμμα που της κανονίζει η στοργική φροντίδα των οικείων της. Όπως λέει η κόρη της, «Μας διδάσκει τόσα πολλά με τη σιωπηλή παρουσία της». Αν για τους ανήμπορους ανθρώπους η ποιότητα ζωής μετριέται με την ποιότητα της φροντίδας, η Μαργαρίτα πιάνει το άριστα. Και του χρόνου!

Όλα στο φως;

Τί το θέλετε τόσο φως; Καλά κοιμόμαστε και δεν βλέπουμε το σκοτάδι γύρω μας. Μόνο κατάθλιψη μας προκαλεί. Μήπως δεν το ξέρουμε ότι έξω είναι νύχτα; Δεν χρειάζεται να μας το θυμίζετε απ’ όλα τα πρωτοσέλιδα, όλα τα κανάλια, όλα τα πρωινάδικα. Υπάρχει κανείς που δεν γνωρίζει (ή δεν υποπτεύεται, καλώς ή κακώς) ότι η όποια εκάστοτε εξουσία φροντίζει πρωτίστως την υγεία της τσέπης της, μέσα από τις όποιες ‘ευκαιρίες’ της δίνει το σύστημα και η θέση της; Πολλά ακούμε για υπουργούς, μοναστήρια, ανταλλάξιμες εκτάσεις, καπέλωμα της δικαιοσύνης, διαπλοκές, μίζα, και πάει λέγοντας. Ειλικρινά, αποφασίσαμε όλοι οι υπόλοιποι να γίνουμε πιο ευσυνείδητοι και έντιμοι πολίτες βλέποντας το χάλι ή το κατάντημα κάποιων—όποιων— άλλων; Ή απλώς ενισχύουμε την παγιωμένη μας πεποίθηση ότι ‘έτσι κάνουν όλοι’ (από τη γνωστή όπερα του Μότσαρτ) και μαθαίνουμε καινούργια ‘κόλπα’ και θεσμικές μεθόδους αυτο- και αλληλο-εξαπάτησης, χάρη στο ‘άπλετο φως’ που πέφτει στις υποθέσεις της επικαιρότητας; Το πολύ φως δεν φωτίζει τίποτε, μόνο στραβώνει εμάς τους υπόλοιπους.

Επειδή πολλά αγιογραφικά ρητά κυκλοφορούν στα Μέσα τις μέρες μας, μπορούμε να θυμηθούμε τον Δαβίδ, που τόσους αιώνες προ Χριστού έγραψε το ‘Μη πεποίθατε επ’ άρχοντας, επί υιούς ανθρώπων, οις ουκ έστι σωτηρία’. Κι ακόμη να αναρωτηθούμε γιατί ο Χριστός διακήρυξε ότι ‘Ου δύνασθε Θεώ δουλεύειν και μαμωνά’, βάζοντας το κυνήγι του πλούτου (και όχι κάποια άλλη κακία ή αμαρτία) στη θέση της αποκλειστικής αφοσίωσης που αρμόζει στο Θεό. Ίσως μέσα στις δυο αυτές φράσεις χωράει όλη η τρέχουσα επικαιρότητα, από τη Βιστωνίδα μέχρι το κραχ των παγκοσμίων τραπεζών. Λοιπόν, ‘ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω’.

Παύλος Μελάς (1870-1904)

Θα ήταν ντροπή να περάσει και η σημερινή μέρα χωρίς μια αναφορά—τόσο επίκαιρη στις μέρες μας—στον πρωτεργάτη του Μακεδονικού Αγώνα που σαν χτες, πριν 104 χρόνια, πληγώθηκε θανάσιμα υπερασπιζόμενος την ελληνικότητα της γης στην οποία γεννηθήκαμε και ζούμε, και της οποίας το όνομα εγκαταλείψαμε τόσα χρόνια στην αυθαίρετη ‘χρησικτησία’ των βορείων γειτόνων μας. Έχοντας όλα τα προσόντα και την κοινωνική αίγλη να παραμείνει ο ‘πλούσιος και διάσημος’ αξιωματικός Παύλος Μελάς της πρωτεύουσας, των σαλονιών και των δεξιώσεων, προτίμησε να τα ανταλλάξει όλα αυτά με την κάπα του αντάρτη Μίκη Ζέζα στα βουνά και τα χωριά της Δυτικής Μακεδονίας, για να κρατήσει άσβεστη την ιδέα της ελευθερίας. Αν δεν έχουμε το ηθικό ανάστημα να του μοιάσουμε, τουλάχιστον ας μη ξεχνούμε το όνομα και την προσφορά του, ιδίως όταν ‘διαβουλευόμαστε’ για την εκάστοτε ‘πρόταση’ του ειδικού διαμεσολαβητή. Είπαμε άραγε ποτέ σ’ αυτόν τον κύριο ποιος ήταν ο Παύλος Μελάς;

Park and Ride

Το κυκλοφοριακό πρόβλημα που αντιμετωπίζουν όλες οι μεγάλες πόλεις (αλλά και οι μικρότερες) δεν μας είναι βέβαια άγνωστο. Πολλές συζητήσεις γίνονται (συνήθως για να γίνονται), πολλά μέτρα και λύσεις προτείνονται, καθένας θεωρεί πώς η δική του είναι καλύτερη (άρα δεν υπάρχει περίπτωση να συμφωνήσουμε και να πράξουμε). Επιθυμώ κι εγώ να καταθέσω τη δική μου πρόταση, από την εμπειρία των τακτικών επισκέψεών μου στην Αγγλία.

Εκεί λοιπόν πολλές πόλεις (π.χ. Οξφόρδη, Καίμπριτζ, Exeter κ.α.), κυρίως αυτές που συγκεντρώνουν μεγάλο αριθμό επισκεπτών για λόγους εκπαιδευτικούς, τουριστικούς, εμπορικούς και άλλους, έχουν καθιερώσει το σύστημα που φέρει το όνομα του τίτλου. Σε απλά ελληνικά, σημαίνει ‘αφήνω το αυτοκίνητο και παίρνω το λεωφορείο’. Κάθε είσοδος της αντίστοιχης πόλης έχει ένα μεγάλο πάρκινγκ (η ύπαρξη του οποίου γνωστοποιείται στον επισκέπτη μερικά χιλιόμετρα νωρίτερα), όπου μπορεί να αφήσει το αυτοκίνητό του, συνήθως δωρεάν, και να μπει στην πόλη με λεωφορείο που ξεκινάει έξω από το πάρκινγκ και οδηγεί απευθείας στο κέντρο της πόλης. Αν κρίνω από τις εκατοντάδες των αυτοκινήτων που είδα το καλοκαίρι στο πάρκινγκ του Exeter, το μέτρο έχει απόλυτη επιτυχία. Εξυπηρετεί κυρίως τους επισκέπτες, που συχνά περιφέρονται άσκοπα σε μιαν άγνωστη πόλη μέχρι να βρουν τον προορισμό τους, αλλά και όσους μένουν στα περίχωρα και θέλουν να αποφύγουν την ταλαιπωρία της αστικής οδήγησης, που συνεπάγεται κόστος, εκνευρισμό, αλλά και επιβάρυνση της ατμόσφαιρας. Φτάνοντας για πρώτη φορά στην πόλη, αφήσαμε το αυτοκίνητο, βγάλαμε φθηνό εισιτήριο με επιστροφή στο λεωφορείο, και τριγυρίσαμε με άνεση το ιστορικό κέντρο και την αγορά της πόλης, χωρίς την έγνοια του χρόνου στάθμευσης, που δεν μας κόστισε τίποτε.

Δύσκολο θα ήταν να δούμε κάτι τέτοιο και στα μέρη μας; Λίγη καλή θέληση χρειάζεται, και πολλή και συστηματική προσπάθεια ενημέρωσης του κόσμου. Πριν φτάσουμε στην ανάγκη να βάζουμε διόδια εισόδου για την πόλη, όπως στο Λονδίνο.

[Οι φωτογραφίες είναι από τον αγγλικανικό καθεδρικό ναό του Exeter, που φιλοξενεί και την εικόνα της Παναγίας, φτιαγμένη από Άγγλο αγιογράφο.]

Το προνόμιο του πένθους

Το ζευγάρι που μπήκε στο ιατρείο είχε άθροισμα ηλικιών πάνω από 150 χρόνια. Μαύρη γραβάτα ο κύριος, κανένα άλλο χρώμα η κυρία. Η όψη τους, σοβαρή όπως την ήξερα πάντα, εδώ και τρία χρόνια, δεν πρόδινε κάτι διαφορετικό. Γνωρίζοντας τον κρυφό πόνο (μια κόρη με προχωρημένο καρκίνο) από συνάδελφο που τους ξέρει πιο καλά, φαντάστηκα την αιτία. Μετά τις καλησπέρες ο κύριος μου έδειξε βουβά τη γραβάτα. «Η κόρη σας;» ρώτησα. Το κεφάλι έγνεψε καταφατικά, τα μάτια μόλις που θάμπωσαν, χωρίς να βουρκώσουν. Η μητέρα (αυτός ο ρόλος δεν τελειώνει με τον θάνατο του παιδιού), πιο εκδηλωτική, άφησε τα δάκρυα να κυλήσουν ανεμπόδιστα. Είπαμε τα τυπικά. Μου έδειξαν κάποια αποτελέσματα. Δεν είχα ζητήσει εγώ τις εξετάσεις αίματος: μόνοι τους τις είχαν κάνει, ίσως σαν δικαιολογία για να μιλήσουν στο γιατρό, ίσως σαν μια απόπειρα τήρησης μιας γνωστής ‘ρουτίνας’, λες και δεν είχε αλλάξει τίποτε. Λες και δεν είχε ‘αντιστραφεί’ η φυσική τάξη, αφήνοντάς δυο γέροντες γονείς μ’ ένα βίαιο κενό στην κοινή καρδιά τους. Τι προνόμιο κι αυτό στη δουλειά μας, να μας κάνουν οι άνθρωποι κοινωνούς του πένθους τους…

Βίζα και κατανάλωση

Καλώς ή κακώς (ανάλογα με την οπτική γωνία του καθενός) η μόνη ‘υπερδύναμη’ του πλανήτη εξακολουθεί να απαιτεί από τους έλληνες πολίτες να βγάζουν βίζα (με ουκ ολίγη ταλαιπωρία) προκειμένου να την επισκεφθούν. Δικαίωμά της βέβαια. Ωστόσο δεν φαίνεται να έχει ανάλογες αξιώσεις από τα εκατομμύρια των ελλήνων καταναλωτών που δίνουν τα ‘περισσευούμενα’ ευρώ τους για αγορά ή χρήση ποικίλων προϊόντων ‘αμερικανικής κατασκευής και προελεύσεως’ (όπως λέγαμε για τον οπλισμό μας στο στρατό).

Ίσως λοιπόν είναι καιρός καθένας μας να αναθεωρήσει τη φιλοσοφία της ζωής του και να συνειδητοποιήσει τους μικρούς και μεγάλους τρόπους με τους οποίους η μόνη υπερδύναμη του πλανήτη μας έχει κάνει πελάτες διαρκείας. Τι ποτά (‘μαλακά’ και ‘σκληρά’) πίνουμε, τι φαγητά τρώμε, τι τσιγάρα καπνίζουμε (προς ζημίαν μας); Από πού προέρχονται τα επώνυμα ρούχα (τζην, αθλητικά κ.α.) που φοράμε εμείς και τα παιδιά μας; Ποια είναι η προέλευση των ταινιών, των σήριαλ, των κόμικς και των ηλεκτρονικών παιχνιδιών που μας ‘ψυχαγωγούν’; Πού πηγαίνουν τα χρήματα που ξοδεύουμε καθημερινά σε όλα αυτά και σε άλλα πάμπολλα καταναλωτικά προϊόντα; Μήπως, εμμέσως πλην σαφώς, μετατρέπονται σε ‘έξυπνα όπλα’; Γιατί δεν δείχνουμε στους ‘φίλους’ μας ότι μπορούμε να ζήσουμε χωρίς τα απόβλητά τους; Επιτέλους ας σταματήσουμε να ξελιγωνόμαστε μπροστά στα ξυλοκέρατα που μας ταΐζουν καθημερινά, και που μας έχουν κάνει τόσο εξαρτημένους που δεν μπορούμε να φαντασθούμε τη ζωή μας χωρίς αυτά.

Και ειδικότερα για μας τους γιατρούς: πολλοί έλληνες είμαστε μέλη αμερικανικών επιστημονικών εταιρειών και συνδρομητές σε αντίστοιχα περιοδικά. Ας σταματήσουμε να συρρέουμε στα παγκόσμια συνέδριά τους κι ας διακόψουμε τις συνδρομές μας, γράφοντας και εξηγώντας τους λόγους για τους οποίους το κάνουμε. Ούτε εμείς ούτε η επιστήμη θα ζημιωθούμε από μια τέτοια τακτική, που θα μειώσει και την επιβάρυνση της ατμόσφαιρας από το διοξείδιο του άνθρακα μερικών πτήσεων.

Τα παραπάνω δεν πρέπει να ερμηνευθούν ως ξέσπασμα αντιαμερικανισμού. Αποτελούν ανταπόδοση ευγενικής χειρονομίας προς μια φίλη και σύμμαχο χώρα, στην είσοδο της οποίας εξακολουθεί να υποδέχεται τους επισκέπτες το άγαλμα της Ελευθερίας. Μόνο που οι ελευθερίες της τελευταίας έχουν περιορισθεί στην εποχή μας.

Έχει ο καιρός γυρίσματα

Δεν πάνε δα και πολλοί μήνες που οι ποικίλοι σοφοί και μάγοι περί τα οικονομικά προέβλεπαν ότι ο μαύρος χρυσός θα ξεπεράσει τα 150 ή και τα 200 (και βάλε…) δολάρια το βαρέλι. Δώστου λοιπόν ‘βουβό κλάμα’ στις βενζιναντλίες καθώς βλέπαμε τα ευρώ να ξεπερνούν όλο και περισσότερο τον αριθμό των λίτρων που έρρεαν στο ρεζερβουάρ. Τώρα που έπεσε κάτω από τα 80 δολάρια, τι λένε άραγε οι χρησμοί;

Αλήθεια και Μέσα Ενημέρωσης

‘Καπέλο 3.452 ευρώ θα κληθεί να πληρώσει το 2009 η μέση οικογένεια’, μας ενημερώνει σημερινή εφημερίδα, αναλύοντας στη συνέχεια τις ποικίλες επιβαρύνσεις που μας περιμένουν. Δεν μας λέει βέβαια τίποτε άγνωστο: απλώς ‘παίζει’ το θέμα του κόστους ζωής μια και δεν έχει τίποτε άλλο πιο ‘επίκαιρο’, κάνοντας συγχρόνως και την προσφιλή της ‘αντιπολίτευση’. Και μια και παίζει στη χώρα που εφεύρε το ‘τζάμπα όλα’, βρίσκει αντίκρισμα. Ή έτσι νομίζει.

Παραφράζοντας τη γνωστή επιγραφή από τον τάφο του Καζαντζάκη, θα μπορούσε κανείς να μονολογήσει: ‘Δεν πιστεύω καμιά εφημερίδα (ή άλλο Μέσο), δεν ελπίζω σε καμιά εφημερίδα (ή άλλο Μέσο), είμαι λεύτερος’.

Δημοσκοπήσεις και δημοκοπία

‘Μισή μονάδα προηγείται το ΠΑΣΟΚ της ΝΔ’. ‘Στη μιάμιση μονάδα η διαφορά της ΝΔ από το ΠΑΣΟΚ’. Και τα δυο συμπεράσματα την ίδια μέρα. Αν γίνονταν κάθε μέρα εκλογές με βάση τις δημοσκοπήσεις, δεν θα προλάβαινε καν να ορκιστεί η αντίστοιχη κυβέρνηση (δεν θα ξέραμε καν ποιος είναι πρώτος). Η αρρώστια έχει δυστυχώς βρει πρόσφορο έδαφος και δεν λέει να υποχωρήσει. Τα διάφορα ‘ποσοστά’ καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος των ‘Δελτίων’, με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν άλλες ειδήσεις (κι αν υπάρχουν, ποιος περιμένει να τις ακούσει;). Διάφοροι φλύαροι ‘ραδιολόγοι’ ερμηνεύουν κατά το δοκούν τα αποτελέσματα: αν είναι ευνοϊκά για τον ομιλούντα, αποδεικνύουν ‘στροφή του εκλογικού σώματος’. Αν είναι δυσμενή, πρόκειται για ‘στιγμιαία καταγραφή’ που δεν θα ‘μετρήσει’ στις κάλπες. Η φρασεολογία θυμίζει το χρηματιστήριο: τη ‘μεγάλη άνοδο’ ακολουθούν ‘διορθωτικές κινήσεις’, ενώ η ‘ελεύθερη πτώση’ συνοδεύεται από ‘ανάκαμψη’.

Η τραμπάλα των γκάλοπ δεν είναι δημοκρατία. Αντίθετα, αν λάβει κανείς υπόψη ότι το Σύνταγμα προβλέπει εκλογές κάθε τέσσερα χρόνια, τότε το να εξωθούμε τεχνητά την κοινή γνώμη σε αίτημα για εκλογές κάθε εβδομάδα αποτελεί αντισυνταγματική ενέργεια, αν όχι και στάση. Είναι βέβαια κι αυτός ένας τρόπος να αποφεύγουμε την παραγωγή χρησίμου έργου. Πού να προλάβουμε;

Καινούργια αρχή

Με την εκπνοή του Σεπτεμβρίου έκλεισε ένας χρόνος από την έναρξη του ιστολογίου αυτού. Έτσι η αρχή του Οκτωβρίου, χωρίς να είναι ούτε κοσμική ούτε εκκλησιαστική πρωτοχρονιά, οριοθετεί μια νέα ‘σαιζόν’. Πρόθεσή μου είναι, Θεού θέλοντος, τα κείμενα που γέμισαν τις σελίδες αυτές να εκδοθούν σε βιβλίο (νεότερα εν καιρώ, εφόσον πραγματωθεί το όνειρο). Προς το παρόν, γυρίζουμε σελίδα, και καλή αρχή!

Σε χρόνο ανύποπτο

Νομίζω ότι ο Μαρκ Τουαίν ήταν εκείνος που είπε ότι είναι δύσκολο να κάνεις προβλέψεις, ιδίως για το μέλλον. Έτσι δεν θα επιχειρήσω προγνωστικά για την κρίση που ήδη βράζει στο χρηματοπιστωτικό καζάνι της μεγαλύτερης (;) οικονομίας του πλανήτη. Όμως άθελά μου σκέφτομαι ότι πριν από δυο χιλιάδες χρόνια ο συγγραφέας της Αποκάλυψης Ευαγγελιστής και Θεολόγος Ιωάννης έγραψε μεταξύ άλλων και τα ακόλουθα, περιγράφοντας την καταστροφή της μεγάλης Βαβυλώνος: ‘Οι έμποροι τούτων, οι πλουτήσαντες απ’ αυτής, από μακρόθεν στήσονται… κλαίοντες και πενθούντες, λέγοντες: ουαί ουαί, η πόλις η μεγάλη… ότι μιά ώρα ηρημώθη ο τοσούτος πλούτος’ (Αποκ. 18:16). Σαν γνωστό δεν ακούγεται αυτό το τελευταίο; Θα μπορούσε κανείς να προβλέψει πριν μερικούς μήνες την κατάρρευση κυριολεκτικά σε μια νύχτα των Αμερικανικών τραπεζικών ‘κολοσσών’ που πληροφορηθήκαμε τις τελευταίες μέρες; Όσο κι αν η ερμηνεία των συμβόλων της Αποκάλυψης δεν είναι απλή υπόθεση ούτε μπορεί πάντα να γίνει με βάση ορατά σχήματα και καταστάσεις, η ‘μία ώρα που ερημώνει τόσον πλούτο’ είναι τόσο κοντά στην τρέχουσα πραγματικότητα που τουλάχιστον σε βάζει σε σκέψεις. Και η πιο απλή είναι ότι ο πλούτος είναι τόσο ‘άδηλος’ που δεν μπορείς να πατάς επάνω του με κανενός είδους σιγουριά. Ακόμη πιο παλιά ο Προφήτης Δαβίδ συμβούλευε ότι ‘πλούτος εάν ρέη, μη προστίθεσθε καρδίαν’ (Ψαλμός 61:10). Λες αυτοί οι τόσο αρχαίοι, που δεν είχαν σπουδάσει στο London School of Economics και δεν έπαιζαν στη Wall Street και τη Σοφοκλέους, να ήξεραν κάτι που αγνοούμε εμείς οι υπόλοιποι;

Υγιείς συμπράξεις

Διάβασα στη χθεσινή ‘Καθημερινή’ την επιστολή της διευθύντριας του Λαογραφικού Ιστορικού Μουσείου Λάρισας (‘Κραυγή για τον πολιτισμό από την «άλλη Ελλάδα»’) που αναφέρεται στην οικονομική δυσπραγία που αντιμετωπίζουν παρόμοια ιδρύματα και τη δυσκολία να καλύψουν τις λειτουργικές ανάγκες τους με τις επιχορηγήσεις του κράτους. Ο νους μου πήγε σε αντίστοιχες προσπάθειες που γίνονται στη Βρετανία (ίσως και σε άλλες χώρες, δεν το γνωρίζω), όπου δεν υπάρχει αυτός ο ανεξήγητος αποκλειστικός εναγκαλισμός πολιτιστικών και άλλων ιδρυμάτων και κράτους. Εκεί λοιπόν τα ιδρύματα αυτά έχουν το νόμιμο δικαίωμα να ανευρίσκουν πόρους για τη συνεχιζόμενη λειτουργία τους μέσα από ποικίλες δράσεις (λαχνούς, εκδηλώσεις για το κοινό, εκδόσεις, κοινωνικά και άλλα δρώμενα κ.τ.λ.), μια δραστηριότητα που φέρεται με τον γενικό όρο ‘fund raising’ (συγκέντρωση κεφαλαίων). Μάλιστα υπάρχει νόμος που προβλέπει ότι το κράτος παρέχει στο ίδρυμα κάθε χρόνο ποσό ίσο με εκείνο που το ίδρυμα συγκέντρωσε με δικές του ενέργειες. Η έκταση του φαινομένου αυτού είναι τεράστια, γεγονός που δείχνει την κοινωνική αποδοχή που έχουν τα μουσεία, αλλά και άλλων ειδών ιδρύματα. Αρκεί να σημειώσει κανείς ότι οι εκατοντάδες ξενώνες καρκινοπαθών (hospices) που λειτουργούν στη Βρετανία δουλεύουν στο μεγαλύτερο μέρος τους με το σύστημα αυτό, που έχει τουλάχιστον δυο βασικά πλεονεκτήματα: αφενός μειώνει την επιβάρυνση του κρατικού προϋπολογισμού, και αφετέρου κάνει τα πρόσωπα που εμπλέκονται σε κάθε ίδρυμα υπεύθυνα (με την καλύτερη δυνατή έννοια του όρου) για τη συνέχιση της ύπαρξης του ιδρύματός τους. Αυτό με τη σειρά του δημιουργεί την ανάγκη ευαισθητοποίησης της κοινότητας στην οποία ανήκει το ίδρυμα, ώστε να το αγκαλιάσει και να το στηρίξει με κάθε δυνατό τρόπο. Ότι το σύστημα αποδίδει, είναι περισσότερο από οφθαλμοφανές.

Με λίγη καλή θέληση, πολύ καλή διαχείριση, και με την τακτική της ‘πολιτικής αχρωματοψίας’ (ή ‘ακομματοψίας’, αν επιτρέπεται ο νεολογισμός), με ένα τέτοιο σύστημα πολλά ιδρύματα στη χώρα μας (από σχολεία μέχρι νοσοκομεία, και φυσικά και μουσεία) θα μπορούσαν να εξυγιανθούν οικονομικά, και να ‘δεθούν’ περισσότερο με τις κοινότητες που εξυπηρετούν, οι οποίες με τη σειρά τους θα τα έπαιρναν υπό την αιγίδα και την προστασία τους, σαν πραγματικά δική τους περιουσία και όχι σαν κάτι που ανήκει στο απρόσωπο κράτος, από το οποίο μόνο απαιτήσεις μπορούμε να έχουμε.

[Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή 9/10/2008]

Ιντερμέδιο στην Κέρκυρα

Στις 25 τρέχοντος το Ιστολόγιο έγινε ενός έτους. Μια και τις μέρες αυτές βρέθηκα στη νήσο των Φαιάκων για ένα (πολύ καλό) συνέδριο για τον καρκίνο του πνεύμονα, αντί άλλης επετειακής εκδήλωσης καταθέτω μερικές από τις γραφικές γωνιές που συνάντησα.

Νομιμότητα και ηθική των αμβλώσεων

Ευχαριστώ τον συνάδελφο χειρουργό που έκανε τον κόπο να απαντήσει στην πρόσφατη επιστολή μου στην Καθημερινή [βλ. ΄Κανείς δεν ρώτησε το παιδί'] (η τοποθέτησή της σε πλαίσιο ήταν επιλογή της εφημερίδας, για την οποία δεν είχα καμία γνώση). Επειδή τελευταία μάθαμε—ευτυχώς— να ξεχωρίζουμε το νόμιμο από το ηθικό, ίσως πρέπει να σημειώσω ότι οι κατ’ επιλογήν αμβλώσεις (για ιατρικούς ή ‘ιατρικούς’ λόγους) μπορεί να έχουν πάρει νόμιμο χαρακτήρα σε πολλές χώρες, η ηθική τους όμως υπόσταση αμφισβητείται. Η ηθική δεν είναι πρωτίστως υπόθεση επιτροπών (οι οποίες μπορεί να γνωμοδοτούν για επίμαχα θέματα, χωρίς να μπορούν να θεσπίζουν και να υπαγορεύουν προσωπικές πεποιθήσεις για κανέναν), αλλά απορρέει κυρίως από όσα πιστεύει κανείς για τη δημιουργία της ζωής και την προσωπική του ευθύνη απέναντι σ’ αυτήν και στον Δημιουργό της. Με την έννοια αυτή, και χωρίς καμία διάθεση φανατισμού, αν ο προγεννητικός έλεγχος αποτελεί αφορμή για την εσκεμμένη διακοπή, απόρριψη ή ματαίωση της ανθρώπινης ζωής, δεν τον θεωρώ ‘θαυμαστή πρόοδο’, αλλά κατάντια της ιατρικής επιστήμης, που στην περίπτωση αυτή ‘χωρίζεται δικαιοσύνης και της άλλης αρετής’ και συνεπώς ‘φαίνεται πανουργία τις και ου σοφία’ (Πλάτωνος Μενέξενος).

Το αντίδοτο της διάσπασης

Ως αντίδοτο στην πολυδιάσπαση του συγχρόνου ανθρώπου (δηλαδή όλων μας) έρχεται η γνώμη του ερημίτη Γέροντα Σωφρονίου, από την εποχή της πρώτης εγκατάστασής του στο Essex (1960): «… Ζω στην ερημιά μου, αποκομμένος από την επικοινωνία με τον εξωτερικό κόσμο. Εδώ βρίσκω μεγάλη ησυχία. Να μη γνωρίζεις τίποτε για τα ‘γεγονότα’ στις ημέρες μας αποτελεί αληθινά μεγάλο προνόμιο, για το οποίο δοξάζω τον Θεό κάθε μέρα». [Από τις επιστολές προς την αδελφή του, που είναι υπό έκδοση από την Ιερά Μονή του Τιμίου Προδρόμου στο Essex, με δική μου υπογράμμιση].

‘Ό,τι φουσκώνει ξεφουσκώνει’

Κάποτε μας μάθαιναν από μικρούς να αποταμιεύουμε. Μεγαλώναμε με τη συνείδηση ότι στη ζωή υπάρχουν και ‘δύσκολες μέρες’, ότι απρόοπτες καταστάσεις (αρρώστιες, ατυχήματα) μπορεί να συμβούν ανά πάσα στιγμή, και ότι καλό είναι να υπάρχουν κάποια χρήματα στην άκρη, για κάθε ενδεχόμενο. Πέρα από τις όποιες τότε ανάγκες του κράτους να έχει ρευστό στις τράπεζες, όλοι είχαμε επίγνωση της πραγματικότητας ότι το απρόβλεπτο μπορεί να συμβεί, και ότι δεν είναι λογικό να ξοδεύουμε αλόγιστα, πολύ περισσότερο να χρεωνόμαστε πάνω από τα όριά μας. Άλλωστε, η πολύ νωπή άμεση κατοχική εμπειρία των γονιών μας δεν επέτρεπε αμφισβήτηση και ‘ρίσκα’.

Οι καιροί άλλαξαν, και οι Έλληνες έπιασαν κάποια χρήματα στα χέρια τους. Το δίστηλο Προ-Πο του ταλήρου που παίζαμε από καιρού εις καιρόν ‘για πλάκα’ έγινε πολύπλοκο σύστημα πολλών χιλιάδων (για μερικούς), και στη συνέχεια ‘γέννησε’ ποικίλα παίγνια για καθημερινή ενασχόληση, στο κυνήγι του άμεσου πλουτισμού. Οι νεόπλουτοι Έλληνες έμαθαν και το χρηματιστήριο και πλούτισαν το λεξιλόγιό τους με νέους όρους (blue chips, limit up, hedge funds, short selling, DAX, FTSE, Hang Seng, και άλλους, ων ουκ έστιν αριθμός, των οποίων την έννοια οι περισσότεροι δεν καταλαβαίνουν), ανεβάζοντας παράλληλα και την αρτηριακή τους πίεση. Στην παραζάλη τους με την άνοδο του Γενικού Δείκτη ξέχασαν να γράφουν την ετήσια έκθεση για την Αποταμίευση (τέλος Οκτωβρίου), και οι γνωστοί ατσάλινοι κουμπαράδες του Ταχυδρομικού Ταμιευτηρίου έγιναν πλέον μουσειακό είδος. Όταν πήραν είδηση πως «ό,τι ανεβαίνει κατεβαίνει» ήταν πλέον αργά.

Και να που βρισκόμαστε μπροστά σε ‘κρίση’, που βέβαια τη δημιουργήσαμε μόνοι μας. Να πιστέψει κανείς ότι θα διδαχθούμε κάτι από την παγκόσμια εμπειρία και θα γυρίσουμε σ’ έναν πιο συνετό, πιο οικονομικό τρόπο ζωής; Τότε μπορούμε να πιστέψουμε ότι πετάει κι ο γάιδαρος, ή όποιο άλλο τετράποδο ζωντανό. Μαζί με τα μυαλά μας, φουσκωμένα με όσον αέρα περισσεύει από τις διάφορες ‘φούσκες’.

Άσπρο πάτο!

Διαβάζω σήμερα στην ‘Καθημερινή’ την έρευνα για την κατανάλωση αλκοόλ και τις συνέπειές της στην Ελλάδα. Διαβάστε την—και φανταστείτε τον εαυτό σας πρώτα ως ‘καταναλωτή’ οινοπνεύματος και στη συνέχεια ως θύμα ενός άλλου ‘καταναλωτή’, είτε αυτός λέγεται μεθυσμένος οδηγός, είτε μεθυσμένος σύζυγος ή ό,τι άλλο. Πώς σας φαίνεται; Δυστυχώς η ευρεία κοινωνική αποδοχή του αλκοόλ το κάνει σημαντικά πιο επικίνδυνο από όλες τις άλλες παράνομες εθιστικές ουσίες, τόσο σε αριθμό θυμάτων όσο και σε έκταση συνεπειών.

Κοντά στα άλλα σημαντικά της μελέτης αυτής, δεν μπορώ να μη σταθώ και στην παράγραφο που περιγράφει τις ορέξεις μας: ‘Πρώτο στις προτιμήσεις των Ελλήνων είναι το ουίσκι με μερίδιο 36,6% ενώ ακολουθεί το ούζο με μεγάλη διαφορά… Το 1981 η κατανάλωση του ουίσκι κατείχε την τρίτη θέση με 5.400.000 λίτρα. Έπειτα έρχονταν τα μπράντυ και τα κονιάκ. Το 2001 η κατανάλωση ουίσκι ανήλθε στα 23.274.000 λίτρα ή 2,32 λίτρα το άτομο, ενώ η κατανάλωση του ούζου μειώθηκε στα 10.350.000 λίτρα ή 1,035 λίτρα το άτομο’.

Δεδομένου ότι το καταναλισκόμενο ουίσκι είναι αποκλειστικά εισαγόμενο είδος, και κοστίζει ουκ ολίγα εκατομμύρια ευρώ, άντε να πείσουμε μετά τον Υπουργό Οικονομίας ότι ζούμε κάτω από το όριο της φτώχιας.

Η ρήση της ημέρας

Από τον Αβραάμ Λίνκολν: «Μπορείς να ξεγελάς τους πάντες για λίγο καιρό και λίγους ανθρώπους για πολύ καιρό, αλλά δεν μπορείς να ξεγελάς τους πάντες για πάντα».

Γιατί έχω έντονη την εντύπωση ότι στη χώρα που ζούμε αυτό επαληθεύεται όλο και πιο συχνά, για πολλούς και διάφορους θεσμούς, οργανισμούς και ανθρώπους;

Εικοτολογίας το ανάγνωσμα

Είναι γνωστό το ‘ανακριτικό’ ύφος συγκεκριμένων κεντρικών παρουσιαστών σε πρωινές τηλεοπτικές εκπομπές. Αν τα δικαστήρια προσλάμβαναν προσωπικό με ‘μεταγραφές’ έναντι της ανάλογης αμοιβής, κάποιοι απ’ αυτούς θα είχαν εξιχνιάσει όλα τα μυστήρια της σύγχρονης (και παλαιότερης) ιστορίας, από τη δολοφονία του Πολκ μέχρι του Τζων Κέννεντυ. Το κοφτό ύφος, το αυστηρό βλέμμα, οι απανωτές ερωτήσεις που δεν αφήνουν τον συνομιλητή να απαντήσει (μη τυχόν και πει κάτι που δεν θέλουν να ακουστεί), θα λύγιζαν και τον πιο ‘σκληρό’ παραβάτη.

Ένας εξ αυτών (γνωστός για τα… αυτιά του) σήμερα πήγε ένα βήμα παραπέρα. Οι ερωτήσεις του είχαν να κάνουν με το υποθετικό σενάριο του πόσα ΘΑ πληρώνει ένας μισθωτός ΑΝ εφαρμοσθούν τα φημολογούμενα τεκμήρια (ακόμη δεν τα είδαμε…). Ο ‘ανακριτής’ είχε ήδη υπολογίσει διπλασιασμό του φόρου, τον σέρβιρε έτοιμο στον εφοριακό, και ζητούσε εξηγήσεις. Αν η τακτική αυτή δεν θυμίζει το παραμύθι με τους τρεις κουτούς («Αν παντρευτούμε και κάνουμε ένα παιδί και το βγάλουμε Γιάννη, κι αν μεγαλώσει και το στείλουμε στο κελάρι να φέρει κρασί, κι αν εκεί που περιμένει να γεμίσει η κανάτα πέσει το τσεκούρι από το ταβάνι και το σκοτώσει;;;», και κλάααμα ο κύριος), τότε μάλλον δεν θυμάμαι καλά τη… μυθολογία της παιδικής μου ηλικίας. Τόσα ‘Αν’ ούτε στο γνωστό ποίημα του Κίπλινγκ δεν βρίσκουμε.

Μετά τον σταυρό

Επομένη της Υψώσεως του Σταυρού σήμερα. Έχοντας σηκώσει τον δικό της σταυρό τους τελευταίους 9 μήνες, με κουράγιο και αντοχή απίστευτη για την ηλικία της, η Ευθυμία αναχώρησε για τον προθάλαμο της ανάστασης τα ξημερώματα. Κάτι ήξερε ο μακαρίτης Γέρων Πορφύριος όταν έλεγε ότι ‘από την πόρτα αυτή (του καρκίνου) ξέρετε πόσοι μπήκαν στον Παράδεισο;’. Της τον ευχόμαστε ολόψυχα.

Απλά μαθήματα πολιτικής οικονομίας

‘Νέο αναπτυξιακό μοντέλο’. ‘Εξορθολογισμός των δαπανών’. ‘Φορολογική δικαιοσύνη’. Εντυπωσιακές εξαγγελίες, ακούγονται καλά, δημιουργούν θετική εντύπωση. Από την άλλη, δεν λένε (σχεδόν) απολύτως τίποτε. Δεν δίνουν σαφείς κατευθύνσεις, δεν δεσμεύουν, δεν διευκρινίζουν, δεν περιγράφουν κάτι χειροπιαστό. Με τη μορφή αυτή θα μπορούσαν να βγουν από το στόμα οποιουδήποτε πολιτικού, ο οποίος βέβαια θα έδινε στην ανάπτυξη, τον εξορθολογισμό και τη δικαιοσύνη το δικό του νόημα. Άγνωστο στους πολλούς, αόριστο ακόμη και για τον εξαγγέλλοντα, ανοικτό σε ευέλικτες κινήσεις, ‘αναλόγως των διεθνών συγκυριών και του χάους που κληρονομούμε από τους προηγούμενους’. Και των ‘ταμάτων’ που έχουμε κάνει σε ψηφοφόρους και μιζαδόρους.

Δεν έχω τίποτε με τους αρχηγούς των κομμάτων εξουσίας. Πιθανώτατα αγωνίζονται να ισορροπήσουν σε τεντωμένο σχοινί, με πολλούς κροκόδειλους (ενδο- και εξωκομματικούς) να περιμένουν από κάτω. Σαφώς και οι συγκυρίες είναι δύσκολες, ακόμη και για τις Αμερικανικές τράπεζες. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο χρειαζόμαστε λιγότερο λαϊκισμό και περισσότερη ειλικρίνεια και ‘ρεαλπολιτίκ’, με συνεννόηση για το ‘δέον γενέσθαι’, ώστε να μην έχουμε κάθε τόσο παλινωδίες. Ίσως το Γερμανικό μοντέλο σύμπραξης στη διακυβέρνηση θα πρέπει να γίνει πράξη κι εδώ.

Βιβλία, ανθολόγια και κινούμενες εικόνες

Ενδιαφέρουσα η πρόταση του Ν. Παπανδρέου στην ‘Καθημερινή’ (‘Παιδεία με ολόκληρα βιβλία’, 14/9/2008), να αντικατασταθούν τα ανθολόγια κειμένων στα σχολεία με την ανάγνωση ολόκληρων βιβλίων. Γιατί όμως μια αντικατάσταση, αντί για παράλληλη εφαρμογή και των δυο μεθόδων; Καθεμιά εξυπηρετεί διαφορετικούς σκοπούς, που αλληλοσυμπληρώνονται. Τα ανθολόγια καλύπτουν ένα μεγάλο φάσμα κειμένων, που θα ήταν ίσως δύσκολο να διαβαστούν όλα ως αυτόνομα έργα (λόγω έκτασης και χρόνου) και βοηθούν σε συγκριτική εκτίμηση πολλών συγγραφέων και ειδών γραφής. Τα ολόκληρα βιβλία έχουν άλλες αρετές, και κάποτε είχαν τη θέση τους και στη δική μας εκπαίδευση. Παραθέτω δυο αναμνήσεις από τα σχολικά μου χρόνια.

Στο Δημοτικό (βλ. και προηγούμενο κείμενο) η κάθε τάξη είχε τη βιβλιοθήκη της. Εκτός από τα βιβλία που δανειζόμασταν για το σπίτι το εβδομαδιαίο μας πρόγραμμα περιλάμβανε και μια ώρα ελεύθερο ανάγνωσμα μέσα στην τάξη. Για τα βιβλία που διαβάζαμε έπρεπε να γράφουμε περιλήψεις, που βαθμολογούνταν από τους δασκάλους μας όπως και η έκθεση, ως προς τη χρήση της γλώσσας, την ορθογραφία κτλ.

Εξάλλου, στις εξετάσεις για τα διπλώματα γλωσσών (π.χ. Cambridge) εκείνο τον καιρό εξεταζόμασταν εκτός των άλλων και σε προκαθορισμένα βιβλία που έπρεπε να έχουμε μελετήσει σε βάθος (στη χρονιά μου οι επιλογές ήταν, αν θυμούμαι καλά, από τα εξής: ‘The Radium Woman’ [βιογραφία της Μαντάμ Κιουρί], ‘Shane’ [γουέστερν], ‘The Hound of the Baskervilles’ [κλασικό αστυνομικό έργο], ‘An Inspector Calls’ [θεατρικό έργο] και ‘The Franchise Affair’ [αστυνομικό μυθιστόρημα με ιστορική βάση]). Η εξέταση είχε να κάνει τόσο με τη χρήση της γλώσσας (λεξιλόγιο, σύνταξη κτλ.) όσο και με την ουσιαστική κατανόηση του έργου, την ανάλυση των χαρακτήρων του κ.ο.κ.

Δυστυχώς σήμερα η πρώιμη εξοικείωση του εγκεφάλου στη γοητεία της κινούμενης εικόνας περιορίζει σημαντικά τα περιθώρια προσαρμογής στην ανάγνωση γραπτού κειμένου. Η τελευταία χρειάζεται ενεργητική συμμετοχή, παρατεταμένη συγκέντρωση της προσοχής, αντίδραση νοητική και συναισθηματική στα μηνύματα του κειμένου, κριτική σκέψη. Οι διεργασίες αυτές δεν αναπτύσσονται αυτόματα: χρειάζονται μεθοδική καλλιέργεια, κατά προτίμηση πριν η εικόνα κυριαρχήσει στον εγκεφαλικό φλοιό. Είναι δύσκολο να μυήσεις το παιδί στο βιβλίο όταν στην καθημερινή ‘ρουτίνα’ έχει επικρατήσει η τηλεόραση ή το ηλεκτρονικό παιχνίδι. Από την άλλη μεριά, όσοι γνωρίσαμε εγκαίρως τη χαρά της ανάγνωσης ομολογούμε τον εθισμό μας στον γραπτό και έντυπο λόγο, και δεν τον αλλάζουμε εύκολα.

Μικρές διαχρονικές χαρές

Συνάντηση Πέμπτη βράδυ, μετά τη δουλειά. Από μια-δυο μπύρες για δροσιά (το καλοκαίρι καλά κρατεί). Επαγγελματική σύνθεση της παρέας: μια δημόσια υπάλληλος, ένας έμπορος αυτοκινήτων, ένας γιατρός, μια ιδιωτική υπάλληλος, μια αυτοαπασχολούμενη, ένας άνεργος, ένας πρώιμος συνταξιούχος. Οικογενειακή κατάσταση: όλες οι παραλλαγές (έγγαμοι, με παιδιά και χωρίς, διαζευγμένοι, δευτερόγαμοι και άγαμοι). Θέματα συζήτησης: όλα τα τρέχοντα (τα λύσαμε μεταξύ μας, με τον τρόπο μας), και μερικά απ’ τα παλιά (χάριν νοσταλγίας). Κοινός παρονομαστής: όλοι αφήσαμε το ίδιο δημοτικό σχολείο πριν από δυο εικοσαετίες, έχοντας καθίσει μαζί στα ίδια θρανία επί έξη χρόνια. Περίληψη μιας σχολικής τάξης, μικρογραφία της κοινωνίας μας. Παιδιά, να είστε πάντα καλά, και πάντα όλοι παρέα!