Συνεργασίες

Είναι από τις λέξεις που ακούγονται συχνά-πυκνά στις ενημερωτικές εκπομπές του ραδιοφώνου, και ιδίως σε συνεντεύξεις με ανθρώπους των κομμάτων. Προσφιλείς ερωτήσεις των παρουσιαστών: «Θα συνεργασθεί το κόμμα σας μετεκλογικά με τον Α ή την Β;» «Με ποιους θα σχηματίσετε κυβέρνηση αν είστε πρώτο κόμμα;» Ο εκάστοτε συνομιλητής σπεύδει να ξεκαθαρίσει ότι το κόμμα του επιδιώκει την πρωτιά και την αυτοδυναμία και απορρίπτει κάθε σκέψη σύμπραξης με τον ‘ιδεολογικό αντίπαλό’ του, έστω κι αν ενδόμυχα γνωρίζει το μαθηματικά βέβαιο: ούτε πρωτιά ούτε αυτοδυναμία μπορεί να περιμένει. Προς τί λοιπόν οι τόσο κατηγορηματικές αρνήσεις;

      Έχουμε ξαναγράψει ότι η εικόνα που δίνει η πολιτική ζωή του τόπου μας θυμίζει περισσότερο αγώνα κατάκτησης της εξουσίας και πολύ λιγότερο καλή αγωνία για την βελτίωση της καθημερινής ζωής των πολιτών της χώρας και αναβάθμιση της ποιότητάς της. Αν πράγματι η επιδίωξη ήταν αυτή, τότε νομίζω ότι η συνεργασία θα ήταν πολύ πιο εύκολη και αποδεκτή από περισσότερες πολιτικές παρατάξεις, και θα γινόταν μέσα στα πλαίσια της υπάρχουσας αντικειμενικής πραγματικότητας και όχι με χιμαιρικές υποσχέσεις. Πώς όμως να γίνει αυτό όταν το μικρό γλωσσικό μόριο ‘θα’ (ή ‘δεν θα’) είναι σήμα κατατεθέν των δημοσίων προσώπων και οι προσωπικοί εγωισμοί καλύπτονται με ιδεολογικό ένδυμα;

Μακροθυμία

 Η Ρωσία, λέει, έχει σταματήσει για μια εβδομάδα (που τελειώνει αύριο) να βομβαρδίζει τις ενεργειακές υποδομές της Ουκρανίας, όπου οι κάτοικοι αντιμετωπίζουν μεγάλες δυσκολίες λόγω των πολύ χαμηλών θερμοκρασιών που επικρατούν στην περιοχή. Η προφανής υπόθεση είναι ότι μέχρι τώρα επικρατούσε τροπική ζέστη και οι βομβαρδισμοί είχαν σκοπό απλώς να μειώσουν την… κατανάλωση ρεύματος και τους αντίστοιχους λογαριασμούς. Τέτοιες φιλάνθρωπες ενέργειες είναι που μας κάνουν να θαυμάζουμε τις αγαθές προθέσεις των ηγετών του κόσμου. Κατά τα άλλα, διεξάγονται διπλωματικές συνομιλίες για τον τερματισμό του πολέμου. Με άλλα λόγια, κάποιοι συνομιλούν ενώ οι άλλοι αλληλοσκοτώνονται. Ο Κλεμανσώ έλεγε ότι πόλεμος είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα. Εδώ φαίνεται ότι πόλεμος και πολιτική βαίνουν παράλληλα, χωρίς να τέμνονται ή να επηρεάζουν το ένα το άλλο. Ως πότε;

Διαστημικά χαμόγελα

Κάθε τόσο οι επιστήμονες μας δίνουν αφορμές για να χαμογελούμε: όχι ειρωνικά, αλλά διασκεδάζοντας με τη σημασία που δίνουν στις ανακαλύψεις τους. Στον τομέα αυτό την πρωτοπορία έχουν οι αστρονόμοι και αστροφυσικοί και οι συναφείς κλάδοι που ερευνούν το διάστημα. Έτσι, μας ανακοινώνουν τώρα ότι βρήκαν έναν πλανήτη που είναι ‘δυνητικά κατοικήσιμος’. Τι σημαίνει αυτό; Σύμφωνα με το σχετικό δημοσίευμα, ότι έχει «περίπου 50% πιθανότητα να βρίσκεται στην κατοικήσιμη ζώνη» του άστρου γύρω από το οποίο περιστρέφεται. Με τη σειρά του, αυτό συνάγεται από το ότι έχει μέγεθος περίπου ίδιο με τη Γη μας και ότι η τροχιά του διαρκεί περίπου 355 ημέρες. Ωστόσο το ισοζύγιο έχει δυο σκέλη. Στα ‘μείον’ κύριο στοιχείο είναι ότι ο ‘ήλιος’ του, με την κωδική ονομασία HD 137010 b, είναι ψυχρός, με αποτέλεσμα η θερμοκρασία του πλανήτη να εκτιμάται στους -70 βαθμούς Κελσίου. Ακόμη κι αν μπορούσαμε να διανύσουμε την απόσταση των 150 ετών φωτός για να φτάσουμε εκεί, πόσο θα θέλαμε να ζήσουμε σε μια ‘Γροιλανδία του διαστήματος’; Για τους διαστημολόγους τα 150 έτη φωτός μπορεί να ακούγονται πολύ λίγα, αλλά το καθένα τους ισοδυναμεί με 9,5 τρισεκατομμύρια χιλιόμετρα. Ένα διαστημόπλοιο ‘Απόλλων’ που πιάνει ωριαία ταχύτητα 39.000 χιλιομέτρων θα χρειαζόταν 27 χιλιάδες χρόνια για να διανύσει ένα έτος φωτός. Μάλλον δεν προσφέρεται για… αστική συγκοινωνία. 

Επιθανάτια

 Στις ποικίλου μεγέθους τραγωδίες που συμβαίνουν σε διάφορα μέρη της γης ήρθαν τις μέρες αυτές να προστεθούν και δύο ακόμη, αμέσου ελληνικού ενδιαφέροντος. Προχθές είχαμε την μεγάλη έκρηξη σε εργοστάσιο μπισκότων στα Τρίκαλα, που στοίχισε τη ζωή σε πέντε εργαζόμενες μητέρες. Και πριν προλάβουμε να συνειδητοποιήσουμε το ένα συμβάν, ήρθε σήμερα το φοβερό τροχαίο στη Ρουμανία που οδήγησε στον θάνατο επτά συνανθρώπους μας που πήγαιναν να παρακολουθήσουν ποδοσφαιρικό αγώνα του ΠΑΟΚ στη Λυών της Γαλλίας.

     Βέβαια οι αρχές και τα μέσα ενημέρωσης θα ασχοληθούν κατά κόρον με τα αίτια και τις συνθήκες των συμβάντων, και καλά θα κάνουν: πρέπει αυτά να ερευνηθούν σοβαρά και υπεύθυνα, όχι μόνο για την απόδοση ευθυνών εκεί που υπάρχουν, αλλά και με την ελπίδα ότι κάποιοι θα παραδειγματισθούν και θα διορθώσουν τυχόν επικίνδυνες συμπεριφορές στο μέλλον. Εμείς ας μείνουμε στο γεγονός ότι ο θάνατος – κοινή μοίρα όλων μας – πολύ συχνά είναι αδόκητος· μπορεί να συμβεί ανά πάσα στιγμή και σε κάθε τόπο. Ας τον έχουμε στη σκέψη μας, όχι με νοσηρό τρόπο και ως αίτιο κατάθλιψης, αλλά ως υπόμνηση και αφορμή ετοιμασίας και προσευχής, ώστε ο Θεός να μας παραλάβει «ὡς θέλει καὶ ὅταν θέλῃ, μόνον χωρίς αἰσχύνης καὶ παραπτωμάτων», σύμφωνα με την ωραία ευχή της λειτουργίας του Αγ. Ιακώβου του Αδελφοθέου.

Ακανθώδη ερωτήματα, βελούδινες απαντήσεις

 Η Τεχνητή Νοημοσύνη μας έχει απασχολήσει κάθε τόσο, και θα μας απασχολεί όλο και περισσότερο όσο περνά ο καιρός. Χθες έγραψα το παρακάτω σχόλιο σε άρθρο εφημερίδας για τις αμβλώσεις:

     Ερώτηση κρίσεως: Θα πηγαίνατε ποτέ τη γάτα ή τη σκύλα σας στον κτηνίατρο για άμβλωση, αν τύχαινε να βρεθεί έγκυος; Δεν χρειάζεται να απαντήσετε, απλώς σκεφθείτε το.

     Άλλος σχολιαστής (Πάνος Σ) απάντησε ως εξής:

     Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει διακοπή κύησης θηλαστικού.
     Και στα δύο είδη το έμβρυο εξαρτάται πλήρως από το σώμα της μητέρας.
     Η διαδικασία είναι ιατρική πράξη που επεμβαίνει σε αναπαραγωγικό σύστημα.
     Ο άνθρωπος είναι αυτοσυνείδητο, ηθικό και κοινωνικό ον, με ικανότητα πρόθεσης,  ευθύνης και λήψης αποφάσεων.
     Ο σκύλος δεν έχει ηθική αυτονομία ούτε κατανόηση της έννοιας «κύηση», «μητρότητα» ή «μέλλον».
     Το ανθρώπινο έμβρυο ανήκει σε είδος με συμβολική σκέψη, γλώσσα, πολιτισμό και δικαιικό σύστημα.
     Η βιολογία από μόνη της δεν αποδίδει ηθική αξία· αυτή αποδίδεται από τον άνθρωπο.
     Σκύλος
     Η διακοπή κύησης ή η στείρωση γίνεται: για λόγους δημόσιας υγείας, για έλεγχο υπερπληθυσμού, χωρίς έννοια «δικαιώματος» ή «συναίνεσης»
     Η ευθύνη ανήκει στον άνθρωπο–κηδεμόνα και στην κοινωνία.
     Γυναίκα
     Η άμβλωση αφορά: σωματική αυτοδιάθεση, ψυχική υγεία, κοινωνικές, οικονομικές και οικογενειακές συνέπειες.
     Η γυναίκα είναι υποκείμενο δικαιωμάτων, όχι αντικείμενο διαχείρισης.
     Η πράξη εντάσσεται σε νομικό και ηθικό πλαίσιο που διαφέρει ανά χώρα και πολιτισμό.
     Οι δύο πράξεις δεν ανήκουν στην ίδια κατηγορία ανθρώπινης πράξης. Η μία είναι διαχείριση ζώου, η άλλη υπαρξιακή απόφαση ανθρώπου.
     Η ηθική προϋποθέτει πρόσωπα, όχι απλώς οργανισμούς.

     Η γυναίκα: έχει συνείδηση, φέρει ευθύνη, ζει με τις συνέπειες της απόφασης,
     Ο σκύλος: δεν αποφασίζει, δεν αξιολογεί, δεν φέρει ηθικό βάρος.

     Σημείωση ουσιώδης : Τα παραπάνω δεν είναι η άποψη μου. Ειναι η άποψη του ChatGPT.

     Βρήκα ενδιαφέρουσα την ‘γνωμοδότηση’ του chatGPT, το οποίο (όπως και ο σκύλος) δεν φέρει ηθικό βάρος. Το ενδιαφέρον έγκειται στο ότι ‘απέφυγε’ ή ‘αρνήθηκε’ να λάβει σαφή θέση υπέρ ή κατά, πετώντας το ‘μπαλάκι’ της ευθύνης στον άνθρωπο. Ωστόσο, για να επεκτείνω την ρητορική ερώτησή μου, φανταζόμαστε τι χαμός θα γινόταν αν μαθαίναμε ότι κάποιος πήγε το ζωάκι του για διακοπή κύησης; Αλλά βέβαια στην εποχή μας η μεταχείριση ζώων και ανθρώπων διαφέρει.

Τύφος

Ακούγοντας τις καθημερινές σεμνές και ταπεινές δηλώσεις του προέδρου (π.χ. «Αφού δεν μου δώσατε το Νόμπελ ειρήνης, δεν είμαι υποχρεωμένος να σκέφτομαι με γνώμονα την ειρήνη», «Η Αμερική πρέπει οπωσδήποτε να αποκτήσει τη Γροιλανδία», «Αν δεν είχα εμφανιστεί, το ΝΑΤΟ θα είχε καταλήξει στον σκουπιδοτενεκέ της Ιστορίας», και άλλες συναφείς) φέρνω στο νου μου κάποιους υμνογραφικούς στίχους που θα ακούσουμε προσεχώς, μια και σε δέκα μέρες ανοίγει το Τριώδιο:

     «Ἀποβαλλώμεθα, πιστοί, τὸν ὑπέρογκον κόμπον, ἀπόνοιαν δεινήν τε καὶ τύφον τὸν βδελυκτόν, καὶ τὴν κακίστην Θεῷ Φαρισαίου ἀπρεπῆ ὠμότητα».

     Κόμπος, απόνοια, τύφος, ωμότητα. Βαριές λέξεις, που όμως ζωγραφίζουν με μεγάλη ακρίβεια τον νυν ένοικο του Λευκού Οίκου. Ειδικά ο ‘τῦφος’ στην αρχαία ελληνική σημαίνει την αλαζονεία, την ματαιοφροσύνη. Περιγράφει το πρόσωπο που σηκώνεται ελαφρά προς τα άνω, με το προτεταμένο πηγούνι και τα μισόκλειστα μάτια που λες και αδιαφορούν για οτιδήποτε άλλο μπορεί να συμβαίνει στον κόσμο, για την όποια διαφορετική γνώμη μπορεί να υπάρχει. Φαίνεται οικείο; Το βλέπουμε κάθε μέρα στα Μέσα Ενημέρωσης. Ακούγοντας τις απανωτές ρήσεις του αναρωτιόμαστε τι άλλο θα σκεφθεί να ξεστομίσει η αυτού ματαιότης, και τι συνέπειες μπορεί να έχει για τον υπόλοιπο κόσμο.

     Βέβαια, σύμφωνα με την αψευδή διαβεβαίωση του Κυρίου, «ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται». Ή, όπως το αποδίδει ο υμνογράφος σε άλλο τροπάριο, «ἀπὸ ὕψους καταπίπτει δεινῶς ὑψηλοκάρδιος πᾶς». Το ερώτημα είναι πόση ζημιά θα έχει κάνει ως τότε. 

     [Ερμηνευτικά: κόμπος= μεγαλοστομία, ἀπόνοια= έλλειψη λογικής, τῦφος= αλαζονεία].

Αντίθετα στο ρεύμα;

Εδώ και μήνες ένα από τα πρόσωπα της επικαιρότητος είναι η κ. Μαρία Καρυστιανού. Παιδίατρος το επάγγελμα, υπέστη την τραγική απώλεια της κόρης της στο σιδηροδρομικό δυστύχημα των Τεμπών πριν σχεδόν τρία χρόνια. Αρχικά κέρδισε την συμπάθεια όλων διότι μέσα στο πένθος της ηγήθηκε της κίνησης για πλήρη διαλεύκανση των συνθηκών του συμβάντος και την απόδοση ευθυνών. Με την πάροδο του χρόνου έδειξε ότι έχει πολιτικές βλέψεις που φθάνουν στη δημιουργία κόμματος (το οποίο καταρχήν κυοφορήθηκε στην φαντασία και τη φλυαρία των δημοσιογράφων). Από τη στιγμή εκείνη η αντιμετώπισή της από τα Μέσα και τους δημοσιολογούντες μετατράπηκε σε καθημερινή κριτική. Και ήρθε μια πρόσφατη δήλωσή της, ότι το θέμα των αμβλώσεων θα πρέπει να τεθεί σε δημόσια διαβούλευση, και ξεχείλισε το ποτήρι της αγανάκτησης των ‘προοδευτικών’ δυνάμεων του τόπου που βέβαια ξεσπάθωσαν για τα δικαιώματα των γυναικών και αναθεματίζουν αυτή που μέχρι χθες εγκωμίαζαν. Γνωστή η τακτική, την έχουν υποστεί τόσοι και τόσοι που εξέφρασαν μια άποψη που δεν συνάδει με το ‘αφήγημα’ που έχουν στο μυαλό τους οι δικαιωματιστές.

     Είναι πολύ νωρίς για να σχηματίσει κανείς ολοκληρωμένη γνώμη για το πολιτικό προφίλ και το πιθανό μέλλον της κ. Καρυστιανού: χρειάζονται πολύ περισσότερα για να γίνει κάτι τέτοιο. Ωστόσο, θέλει θάρρος για να πας κόντρα στο ρεύμα. Η διατύπωση μιας ιατρικά ορθής άποψης για τις αμβλώσεις και η υπενθύμιση εκ μέρους της ότι καθετί το νόμιμο δεν είναι και ηθικά σωστό, καταγράφεται ως θετικό σημείο. Και σε όποιον αρέσει. Ελπίζω να μη φθάσει να ‘ἀνακρούσει πρύμναν’ υπό την πίεση των κάθε είδους παπαγάλων της ενημέρωσης.  

     Δεν είχα προλάβει να γράψω τα παραπάνω όταν άκουσα στο ραδιόφωνο ότι, όπως είπε, «οι δηλώσεις της παρεξηγήθηκαν». Δεν είναι εύκολο να σε βάζουν σχεδόν όλοι στον στόχο και να συνειδητοποιείς ότι ίσως να έθαψες τις πολιτικές προοπτικές σου πριν καν ξεκινήσεις…

Δωράκι

 Το είδαμε κι αυτό: να χαρίζεται ένα Νόμπελ! Η κυρία Μαρία Κορίνα Ματσάδο, επικεφαλής της αντιπολίτευσης της Βενεζουέλας, που είχε πάρει το βραβείο Νόμπελ Ειρήνης μόλις πριν ένα μήνα, το έδωσε στον πρόεδρο Τραμπ για «το έργο που έχω κάνει», όπως δήλωσε ο ίδιος. Οι δημοσιογραφικές γλώσσες λένε ότι η κυρία προσδοκά να της απονεμηθεί κάποιο αξίωμα στην μετά Μαδούρο εποχή της χώρας της. Εγώ, με την νοσηρή φαντασία μου, δίνω μια άλλη εξήγηση. Προφανώς έμαθε ότι ο πρόεδρος είχε χάσει τον ύπνο του από τότε που το Νόμπελ δεν δόθηκε στον ίδιο, και σκέφθηκε να τον απαλλάξει, γέρο άνθρωπο, από ένα τέτοιο πρόβλημα. Απ’ όσα διαβάζω βέβαια, του χάρισε μόνο το κορνιζωμένο δίπλωμα του βραβείου, μια και εκείνος δεν έχει ανάγκη το χρηματικό έπαθλο που το συνοδεύει· στόχος του ήταν το ‘ονόρε’ (καθότι το χρήμα πολλοί εμίσησαν αλλά την δόξα ουδείς).

      Πάντως η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου έσπευσε να μας διαβεβαιώσει ότι προς το παρόν προτεραιότητα της Ουάσιγκτον «δεν είναι η άμεση αποκατάσταση της δημοκρατίας, αλλά η οικονομική ανασυγκρότηση της Βενεζουέλας και η εξασφάλιση πρόσβασης των ΗΠΑ στα τεράστια αποθέματα πετρελαίου της χώρας». Ξεκάθαρες κουβέντες, όχι μισόλογα. Η δημοκρατία μπορεί να περιμένει στο ακουστικό της: ο πρώτος διαθέσιμος εκπρόσωπος θα της μιλήσει.

Σκέψεις στο ασανσέρ της κλινικής

Παραμονή Πρωτοχρονιάς, και καθώς κατεβαίνω με το ασανσέρ στο υπόγειο πάρκινγκ της κλινικής, περίεργα αλλά όχι ανεξήγητα, σκέφτομαι για τη ζωή και τον θάνατο. Από τότε που άρχισα το ιδιωτικό επάγγελμα, στο τέλος της κάθε χρονιάς αναλογίζομαι τους ασθενείς μου που εγκατέλειψαν τον κόσμο αυτό μέσα στο έτος που πέρασε, είτε εντός είτε εκτός των τειχών της κλινικής. Η αναδρομή αυτή λειτουργεί ως ένας προσωπικός επαγγελματικός αυτοέλεγχος (πώς πέθαναν; ήταν οι θάνατοι αναμενόμενοι ή αιφνίδιοι; μπορούσαν να έχουν προληφθεί;), αλλά και ως μια υπόμνηση του κοινού μας πεπρωμένου και του ‘επέκεινα’.   

     Ένα νοσοκομείο μπορεί να θεωρηθεί ως μια μικρογραφία του κόσμου. Μέσα στα όριά του, ένα πλήθος ανθρώπων βιώνουν τα προσωπικά τους δράματα, δίνουν μάχες με τις αρρώστιες ή με άλλες ατυχίες της ζωής, είτε ως ασθενείς είτε ως υγειονομικό προσωπικό ή άλλοι φροντιστές. Όσο βρισκόμαστε μέσα στο νοσοκομείο, είμαστε μέρος του συστήματος, εμπλεκόμαστε στη λειτουργία του με τις διάφορές μας ιδιότητες, επηρεαζόμαστε από την όλη ατμόσφαιρά του. Μόλις φύγουμε από εκεί, είμαστε ελεύθεροι από την ατμόσφαιρα αυτή. Ξέρουμε ότι το νοσοκομείο υπάρχει και η λειτουργία του συνεχίζεται, ωστόσο το κλίμα του δεν μας επηρεάζει πλέον. Είμαστε τώρα εξωτερικοί παρατηρητές του κλειστού αυτού συστήματος.

     Με ανάλογο τρόπο, μπορούμε να θεωρήσουμε την όλη ζωή πάνω στη γη ως ένα κλειστό σύστημα, όπου οι άνθρωποι ζουν για ένα ποικίλο, αλλά πάντως περιορισμένο, χρονικό διάστημα. Ο χρόνος είναι χαρακτηριστικό του κόσμου αυτού, η κλίμακα κατά μήκος της οποίας λαμβάνουν χώρα όλα τα γεγονότα. Κάθε μορφή ‘θεάτρου’, από την απλούστερη κωμωδία μέχρι τη μεγάλη τραγωδία, διαδραματίζεται πάνω στη μεγάλη σκηνή του. Όλα τα ανθρώπινα πάθη, ιδιοτροπίες και ιδιοσυγκρασίες εκδηλώνονται εδώ, και έχουν συνέπειες, συχνά καταστροφικές, για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού του κόσμου. Ενόσω ζούμε πάνω στη Γη είμαστε ηθοποιοί, πρωταγωνιστές ή κομπάρσοι, στο συνεχιζόμενο παγκόσμιο θέατρο. Οτιδήποτε συμβαίνει κάπου μπορεί να αντανακλά ή να επηρεάζει τον καθένα μας. Ωστόσο, μόλις εγκαταλείψουμε τη ζωή αυτή, ο αρχικός μας ρόλος έχει τελειώσει. Είμαστε έξω από τα όρια του κόσμου. Οι τραγωδίες και τα πάθη των ανθρώπων της Γης δεν μας αγγίζουν πλέον, αν και έχουμε την επίγνωσή τους. Έχουμε γίνει εξωτερικοί παρατηρητές του συστήματος, ανεπηρέαστοι από τις συνθήκες και τη λειτουργία του.

     Αυτές τις σκέψεις κάνω στο τέλος του χρόνου, και μέσα στο πλαίσιο αυτό βλέπω όλους τους τεθνεώτες ασθενείς μου. Κάποιοι ήταν στη φροντίδα μου για δεκαετίες· μερικοί ήταν φίλοι μάλλον παρά πελάτες. Τώρα ‘ἀπέπτησαν’ από τον κόσμο των θνητών και ενώθηκαν με τις μυριάδες των εξωτερικών παρατηρητών στο προθάλαμο της αιωνιότητος, όπου ‘χρόνος οὐκ ἔστιν ἔτι’ και όπου όλοι τελικά θα πάμε, καθένας στην ώρα του. 

    [Σημ. Έγραψα τα παραπάνω με την αλλαγή του χρόνου. Τα γεγονότα που μεσολάβησαν καθυστέρησαν την ανάρτησή τους]

Περιφρόνησις

Κατά καιρούς έχω σχολιάσει τα… σχόλια, κυρίως αυτά που εμφανίζονται σε διαδικτυακά κείμενα ή αναρτήσεις με την ταχύτητα και την επιμονή της αγριάδας, που φυτρώνει οπουδήποτε και πολλές φορές ‘πνίγει’ άλλα, πιο χρήσιμα φυτά. Είναι μια από τις αναπόφευκτες συνέπειες της γενικευμένης διάδοσης του διαδικτύου, χάρη στην ταχύτητα, την ευκολία και την ανωνυμία που αυτό εξασφαλίζει. Κάποια είναι χρήσιμα και προάγουν τη σκέψη, εν είδει Σωκρατικού διαλόγου. Πολλά άλλα (τα περισσότερα;) είναι σκωπτικά, απαξιωτικά, μερικές φορές υβριστικά, ενώ συχνά παίρνουν τη μορφή γραπτής και ατέρμονης μονομαχίας μεταξύ δύο σχολιαστών, με αμοιβαίες ‘βολές’ που συνήθως δεν έχουν καμία σχέση με το θέμα της αρχικής ανάρτησης.

     Την καλύτερη απάντηση/αντίδραση σε τέτοιες καταστάσεις την διάβασα σ’ ένα ποιητικό απόσπασμα του Ν. Εγγονόπουλου που ανέφερε προχθές μια τακτική επιστολογράφος στην Καθημερινή:

      «…περιφρόνησις απόλυτη αρμόζει

      σ’ όλους αυτούς τους θόρυβους,

      τις έρευνες, τα σχόλια επί σχολίων,

      που κάθε τόσο ξεφουρνίζουν

      αργόσχολοι και ματαιόδοξοι γραφιάδες…».