Πληροφορία, Γνώση, Σοφία

Μου αρέσει πολύ, και επικαλούμαι συχνά, το δίστιχο του ποιητή T.S. Eliot: ‘Πού είναι η Σοφία που χάσαμε μέσα στη Γνώση; Πού είναι η Γνώση που χάσαμε μέσα στην Πληροφορία;’ Το βλέπω να ισχύει και να αποδεικνύεται σε διάφορους τομείς της καθημερινής ζωής, και έχω αναπτύξει παλαιότερα την εφαρμογή του στον χώρο της Ιατρικής [ΕΔΩ]. Ας το δούμε τώρα σε μια άλλη διάσταση.

     Ας ορίσουμε τις έννοιες. Πληροφορία είναι μια ‘σημειακή’ γνώση, τόσο ως προς τον χρόνο (μπορεί να μην ισχύει την επόμενη στιγμή) όσο και ως προς το περιεχόμενο (μπορεί να αληθεύει από μόνη της, να αποκτά όμως τελείως άλλο νόημα αν γνωρίζουμε τις ευρύτερες συνθήκες). Ένα πολύ πρόχειρο παράδειγμα. Βλέπω κάποιον να πέφτει από ψηλά: δεν μπορώ να ξέρω αν πήδησε μόνος του ή αν τον έσπρωξε κάποιος ή οτιδήποτε άλλο. Υποθέτω ότι θα σκοτωθεί, δεν το ξέρω όμως αν δεν δω τη συνέχεια (μπορεί να φοράει και αλεξίπτωτο).

     Η πληροφορία είναι στιγμιότυπο. Αν τη δούμε μέσα στο όλο πλαίσιο που συνέβη, ή αν επαληθευθεί από άλλες πληροφορίες, μπορεί να αποτελέσει Γνώση. Με άλλα λόγια, η γνώση είναι σύνολο πληροφοριών που περιγράφουν και ξεκαθαρίζουν μια κατάσταση. Στο παράδειγμα που προαναφέραμε, αν δούμε ολόκληρη τη σειρά των γεγονότων πριν και μετά την πτώση, φθάνουμε σε μια ολοκληρωμένη εικόνα τόσο ως προς την αιτία όσο και ως προς το αποτέλεσμα της πτώσης. Η γνώση γίνεται ευρύτερη όσο περισσότερες επιβεβαιωμένες πληροφορίες έχουμε, που μπορεί να μην αφορούν μόνο το συγκεκριμένο επεισόδιο αλλά να εκτείνονται και σε άλλες κατευθύνσεις.

     Και η Σοφία; Θα μπορούσαμε να την ορίσουμε ως το γινόμενο γνώσης, πείρας και λογικής κρίσης, που μπορεί να οδηγεί τις δικές μας αποφάσεις και πράξεις σε ανάλογες περιστάσεις. Έτσι, εφόσον γνωρίζω ότι η πτώση από ύψος μπορεί να είναι θανατηφόρα, είμαι προσεκτικός τόσο για τον εαυτό μου όσο και για τους άλλους γύρω μου.   

     Η εποχή μας είναι εποχή της Πληροφορίας: η λέξη αυτή και τα παράγωγά της είναι από τις συχνότερες που συναντούμε. Ανά πάσα στιγμή καταιγιζόμαστε από ψήγματα πληροφόρησης, που με τα σύγχρονα ηλεκτρονικά μέσα διασπείρονται σε κλάσμα δευτερολέπτου σε όλα τα σημεία του ψηφιακού ορίζοντα, χωρίς κανέναν έλεγχο γνησιότητας και ακρίβειας ή συσχέτιση με άλλα γεγονότα. Αυτές οι ιδιότητες (το πλήθος και η ταχύτητα διάδοσης) καθιστούν τις πληροφορίες αμφίβολης αξίας. Συχνά αποτελούν ψευδείς ειδήσεις (fake news) που διαδίδονται είτε ακούσια λόγω ελλιπούς ενημέρωσης (κουτσομπολιό), είτε και σκόπιμα, οπότε αποτελούν παραπληροφόρηση και προπαγάνδα (κάτι που συμβαίνει όλο και συχνότερα).

     Είναι φανερό ότι σε καμία περίπτωση οι μεμονωμένες πληροφορίες δεν αποτελούν Γνώση. Ωστόσο, συχνά φθάνουν να ‘οδηγούν’ την επικαιρότητα, προκαλώντας αντιδράσεις που μόνο ως σπασμωδικές και άτακτες μπορούν να χαρακτηρισθούν. Δυο πολύ κοινά παραδείγματα συναντούμε στις πολιτικές δημοσκοπήσεις και τα χρηματιστήρια. Οι πρώτες καταγράφουν σημειακές προτιμήσεις μιας μερίδας πολιτών και μπορεί να χρησιμοποιούνται ως εργαλεία έντεχνης χειραγώγησης του κοινού προς κάποια κατεύθυνση (με το λέγε-λέγε δημιουργούν ένα ‘κλίμα’ υπέρ ή κατά και αναδεικνύουν ‘καταλληλότερους’ ηγέτες ή κόμματα). Τα δεύτερα είναι τόσο ‘ευαίσθητα’ που επηρεάζονται από κάθε ‘φύσημα’ σε οποιοδήποτε σημείο του κόσμου, ακόμη και από τα φτερά μιας πεταλούδας, όπως λέγεται. Και εδώ υποκρύπτονται σχεδόν πάντα σκοπιμότητες: έτσι ακούμε ότι κάποιοι βγάζουν εκατομμύρια βασιζόμενοι ακριβώς σε σκόπιμες σημειακές πληροφορίες και αθέμιτες πρακτικές. 

     Οπωσδήποτε οι πληροφορίες δεν είναι καταδικαστέες στο σύνολό τους. Πολλές είναι βάσιμες και αποτελούν τα λιθάρια που θα οικοδομήσουν στη συνέχεια Γνώση. Ωστόσο δεν είναι όλες της ίδιας ποιότητος και αξίας και δεν πρέπει να γίνονται δεκτές απερίσκεπτα και να οδηγούν σε αυτόματες κινήσεις που σύντομα μπορεί να αποδεικνύονται εσφαλμένες· και όσο πιο σοβαρές είναι οι κινήσεις αυτές, τόσο πιο σοβαρά είναι και τα λάθη, έστω κι αν υπάρχουν τυχαίες εξαιρέσεις.

     Δεν είπαμε τίποτε για την Σοφία. Ίσως διότι εκεί φθάνουν λίγοι και μετρημένοι, που ζυγίζουν τις πληροφορίες και αποκτούν με τον χρόνο γνώση και πείρα και αναπτύσσουν κρίση και δεν σπεύδουν στις αποφάσεις τους, και σπάνια μετανιώνουν γι’ αυτές. Για τους πολλούς η Σοφία (θα την λέγαμε και Σύνεση) μπορεί να αποτελεί ανεπίτευκτο επίπεδο, μια και γενικά δεν διδάσκονται από το παρελθόν και επαναλαμβάνουν τα ίδια λάθη, ακόμη και τα ίδια εγκλήματα (μια ματιά στον κόσμο μας αρκεί για να το επιβεβαιώσει). Γι’ αυτό και ο Απόστολος Παύλος συμβουλεύει: «Βλέπετε οὖν πῶς ἀκριβῶς περιπατεῖτε, μὴ ὡς ἄσοφοι, ἀλλ' ὡς σοφοί…, ὅτι αἱ ἡμέραι πονηραί εἰσι» [Εφεσ. 5:15-16]. Υπάρχουν άραγε πιο πονηρές μέρες από τις δικές μας;

 

Επιστολή

 

Επαυξημένοι Αγώνες

Προ μηνών είχα γράψει κάτι για τους Επαυξημένους Αγώνες (Enhanced Games) που οργανώνονται λίαν προσεχώς στο Λας Βέγκας. Πρόκειται για αθλητικούς αγώνες όπου δεν γίνεται κανένας έλεγχος για ντοπάρισμα: οι συμμετέχοντες μπορούν να έχουν χρησιμοποιήσει οποιαδήποτε ουσία ή άλλο μέσο για την ενίσχυση των φυσικών προσόντων και δυνάμεών τους. Επίσης θα πάρουν μεγάλα ποσά, όπως εξαψήφιους μισθούς, 250.000 δολάρια αν κερδίσουν μια κούρσα και ένα εκατομμύριο αν σπάσουν παγκόσμιο ρεκόρ. Όπως διαβάζω στη Guardian, η οργανωτική επιτροπή επιτρέπει την κάλυψη των αγώνων μόνο σε δημοσιογράφους που δεν έχουν επικρίνει το όλο εγχείρημα. Έτσι, απέρριψε τη συμμετοχή του Sean Ingle, διότι η Guardian στην οποία αρθρογραφεί έχει δημοσιεύσει καυστικά άρθρα για τους αγώνες αυτούς.

     Φυσικά, οι ουσίες που χρησιμοποιούνται για την σωματική ενίσχυση (αναβολικά στεροειδή, αυξητική ορμόνη, ερυθροποιητίνη κλπ.) δεν είναι καθόλου αθώες στη χρήση τους, και μάλιστα στη δοσολογία που δίνονται. Αλλά μπρος στα ρεκόρ και το συνοδό χρήμα τί είναι οι διάφορες παρενέργειες; Όταν όμως θα εκδηλωθούν αυτές (συνήθως όψιμα), το χρήμα δεν θα μπορεί να τις αποκαταστήσει, ενώ τα όποια ρεκόρ θα έχουν περάσει στην κατάψυξη της λήθης.

     Και για να μη περιοριζόμαστε στις φαρμακευτικές ενισχύσεις, διάβασα ότι και ο χρόνος κάτω των δύο ωρών στον πρόσφατο Μαραθώνιο του Λονδίνου επιτεύχθηκε με ειδικά παπούτσια που έδιναν μεγαλύτερη ώθηση στον δρομέα. Μια άλλη μορφή 'ντοπαρίσματος' που ακόμη δεν έχει τεθεί υπό κάποιον έλεγχο, όταν π.χ. στους αυτοκινητικούς αγώνες της Φόρμουλα-1 υπάρχουν αυστηροί κανόνες για το τί επιτρέπεται και τί όχι στα αυτοκίνητα από μηχανικής πλευράς.  

Μιθριδατισμός

Στις κατά καιρούς ‘ακαδημαϊκές’ εκδηλώσεις που λαμβάνουν χώρα στα εγχώρια ΑΕΙ προστέθηκε ο προχθεσινός προπηλακισμός του Αντιπρύτανη Διεθνών Σχέσεων, Εξωστρέφειας, Δια Βίου Μάθησης και Φοιτητικής Μέριμνας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, καθηγητή Ιάκωβου Μιχαηλίδη (που κατέληξε στο νοσοκομείο), μέσα στο κτίριο Διοίκησης, από ομάδα κατ’ όνομα φοιτητών και φοιτητριών, υποστηριζόμενων και από μέλη ΔΕΠ, με στόχο την ακύρωση ομόφωνης απόφασης της Συγκλήτου σχετικά με τον Κανονισμό των Φοιτητικών Εστιών. Δυστυχώς, η  Ελλάδα της μεταπολίτευσης έχει υποστεί μιθριδατισμό (εθισμό σε τοξικά φαινόμενα σε σημείο που να μην αντιδρά) απέναντι στις ετσιθελικές ορέξεις συγκεκριμένων αριστερών ομάδων, που επιβάλλουν την αντικοινωνική τους συμπεριφορά όπου και όπως τους καπνίσει. Να περιμένουμε ταυτοποίηση των δραστών, οριστική διαγραφή και απόλυση από το Πανεπιστήμιο και οικονομική αποζημίωση του θύματος; Θα είναι μια στοιχειώδης ένδειξη ότι το κράτος δεν βρίσκεται σε κώμα. Αλλά τότε μπορεί να πετάξει και ο γάιδαρος.

Μεσιτείες

Η τουρκική λέξη ‘ρουσφέτι’ παίρνει και δίνει τις τελευταίες εβδομάδες στην ειδησεογραφία: προφανώς όλοι, δημοσιογράφοι και σχολιαστές, έπεσαν από τα σύννεφα καθώς ανακάλυψαν τον… τροχό μόλις τον 21^ο αιώνα! Δεν θα με απασχολούσε ιδιαίτερα το ζήτημα, αν δεν διάβαζα μια επιστολή στη χθεσινή Καθημερινή. Ο επιστολογράφος λέει σύμφωνα με την Ορθόδοξη θεολογία οι άγιοι μεσολαβούν στον Θεό για να θαυματουργεί, και συνεπώς «το ρουσφέτι είναι μέρος των θρησκευτικών μας αντιλήψεων», ενώ «αντίθετα, για τους ∆ιαμαρτυρόμενους δεν υπάρχουν άγιοι, ούτε θαύματα, ούτε θρησκευτικά ή άλλα ρουσφέτια». Μάλιστα: τώρα αποκτά και θεολογική ερμηνεία το φαινόμενο.

     Δεν χρειάζεται βέβαια να πάρει κανείς στα σοβαρά μια τέτοια αντιπαραβολή. Η μεσιτεία των αγίων δεν έχει σχέση με τις πελατειακές, κερδοσκοπικές ή ψηφοθηρικές εκδουλεύσεις άλλων ‘μεσαζόντων’ κάθε είδους. Επικαλούμαστε τους αγίους ως ‘ἀνθρώπους ὁμοιοπαθεῖς ἡμῖν’, που γνωρίζουν τα προβλήματα, τις ανησυχίες και τις ανάγκες μας και ενεργούν ως συνήγοροί μας προς τον Θεό, όπως λέει το τροπάριο που ακούμε στο Μέγα Απόδειπνο:

     ‘Κύριε, εἰ μὴ τοὺς Ἁγίους σου εἴχομεν πρεσβευτάς καὶ τὴν ἀγαθότητά σου συμπαθοῦσαν ἡμῖν, πῶς ἐτολμῶμεν, Σῶτερ, ὑμνῆσαί σε, ὃν εὐλογοῦσιν ἀπαύστως Ἄγγελοι; Καρδιογνῶστα, φεῖσαι τῶν ψυχῶν ἡμῶν.’

Αντάμωμα

Ήμασταν η τάξη του ’74. Είχαμε ξανασυναντηθεί μια φορά, στα τριάντα χρόνια από την εισαγωγή μας στην Ιατρική Σχολή του Αριστοτελείου. Θα μπορούσε κανείς να μας ονομάσει ‘γενιά του Πολυτεχνείου’ (που είχε προηγηθεί κατά λίγους μήνες) ή ‘γενιά της Μεταπολίτευσης’ (που ακολούθησε)· πάντως πρωτοβρεθήκαμε όλοι μαζί σ’ εκείνο το χρονικό σημείο, κομβικό τόσο για τη νεότερη ιστορία της πατρίδας μας όσο και για την προσωπική ιστορία του καθενός μας. Και τώρα θα ανταμώναμε και πάλι, μετά από πενήντα χρόνια και κάτι (έχει και ο χρόνος τον ‘ΦΠΑ’ του…).

     Μερικοί συνάδελφοι ανέλαβαν την πρωτοβουλία. Ανασύρθηκαν λίστες με ονόματα σε κινητά τηλέφωνα και υπολογιστές, στάλθηκαν αναγγελίες και προσκλήσεις με τηλέφωνα, SMS, e-mail και κοινωνικά δίκτυα, σιγά-σιγά ο κύκλος διευρύνθηκε, ο αριθμός των επαφών μεγάλωνε. Όταν συμπληρώθηκε η προθεσμία των δηλώσεων, αυτές είχαν περάσει τις εκατό. Βρήκαμε και άλλους· κάποιοι δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν λόγω υποχρεώσεων, μερικοί δεν θέλησαν να συμμετάσχουν για προσωπικούς λόγους (σεβαστοί). Ορίστηκε ο τόπος, επισημοποιήθηκε η πρόσκληση, όλα ήταν έτοιμα. Απόμενε να φανεί το αποτέλεσμα.

     Το μεσημέρι της 25^ης Απριλίου προσήλθαμε στον χώρο της συγκέντρωσης με ένα ανάμικτο αίσθημα αδημονίας και αμηχανίας: τί θα κάναμε, ποιους θα βλέπαμε, πόσους συνομήλικους εβδομηντάρηδες θα αναγνωρίζαμε; Μισός αιώνας είναι μεγάλο διάστημα για τα ανθρώπινα πράγματα: τόσα θα είχαν αλλάξει. Όλες αυτές οι ενδόμυχες επιφυλάξεις διαλύθηκαν μόλις μπήκαμε στο πλήθος. Πάνω από εκατόν πενήντα οι συμμετέχοντες, καθόλου μικρός ο αριθμός, πολλοί ήρθαν από άλλες πόλεις. Άρχισε η προσπάθεια να δώσουμε ονόματα στα πρόσωπα που βλέπαμε γύρω μας. Κάποια λίγα ήταν πολύ οικεία, λες και δεν είχε περάσει ο χρόνος από πάνω τους. Τα περισσότερα ανδρικά κεφάλια ήταν είτε γκρίζα είτε ελλιπή σε τριχοφυΐα· τα γυναικεία ήταν γενικά επιμελώς φροντισμένα. Γενειάδες είχαν ξεφυτρώσει εκεί που δεν τις θυμόμασταν, ενώ έλειπαν από άλλους που κάποτε ήταν ‘σήματα κατατεθέντα’. Τα καρτελάκια με τα ονόματα ανασκάλεψαν τις ‘στάχτες’ της μνήμης και έδωσαν αφορμές για αναδρομές στο παρελθόν, για αναζωπύρωση παλιών σχέσεων, για ανταλλαγή τηλεφώνων και ηλεκτρονικών διευθύνσεων και άλλων σημείων επαφής, για μνημόνευση κάποιων που αναχώρησαν από τον κόσμο αυτό.

     Όπως ήταν φυσικό, η τάξη μας είχε εκπροσωπηθεί σε όλες τις ειδικότητες και όλους τους εργασιακούς κλάδους της ιατρικής. Πανεπιστημιακοί καθηγητές, νοσοκομειακοί και ιδιώτες γιατροί, κλινικοί και εργαστηριακοί, πολλοί αφυπηρετήσαντες και συνταξιούχοι, άλλοι ακόμη εργαζόμενοι, καθένας με διαφορετική διαδρομή και επαγγελματικές εμπειρίες εντός και εκτός συνόρων. Με μια και μόνη ρίζα: την κοινή μας αφετηρία στη σχολή εκείνο το φθινόπωρο του 1974. Οι ώρες της σύναξης πέρασαν άνετα και ευχάριστα χωρίς να το καταλάβουμε, και οι μόνοι ‘χαμένοι’ ήταν όσοι δεν βρέθηκαν στο ‘Avenue’ το μεσημέρι εκείνου του Σαββάτου.

       Συγχαρητήρια και ευχαριστίες αξίζουν στην Δέσποινα Παπακώστα, την Πόπη Κυνηγοπούλου και τον Δημήτρη Σφουγγάρη, που πρωτοστάτησαν στην τόσο επιτυχημένη διοργάνωση της συνάντησης αυτής. Κοινή επιθυμία όλων είναι να ξαναγίνει, σε όχι πολύ μακρινό μέλλον. Όπως το έλεγε ο μακαρίτης Δ. Σαββόπουλος, «να μας έχει ο Θεός γερούς, πάντα ν’ ανταμώνουμε». Γένοιτο!

Ευχή

Οδηγώντας στις 5 π.μ. ανοίγω το ραδιόφωνο για τις ειδήσεις. Με ξαφνιάζει ευχάριστα ο ανώνυμος εκφωνητής με τη βαθιά, αργή, τονισμένη φωνή: «Αγαπητοί ακροατές, Χριστός ανέστη, υγεία και ανθρωπιά!» Δέχομαι και ανταποδίδω τον αναστάσιμο χαιρετισμό και την ευχή του. Να είναι καλά ο άνθρωπος που μας άρχισε τη μέρα με το τόσο χαρμόσυνο άγγελμα.

Ύμνος αγάπης

Σ’ έναν κόσμο όπου βλέπουμε να κυριαρχεί το δίκαιο του ισχυροτέρου και να επιπλέουν οι πιο καπάτσοι και κάποιοι να αναρριχώνται πατώντας ακόμη και επί πτωμάτων, το διαφορετικό μας εκπλήσσει ευχάριστα. Έτσι, δεν μπορούμε να προσπεράσουμε την είδηση ότι στον Μαραθώνιο της Βοστώνης ένας αθλητής, ο Ατζάι Χαριντάσε, κατέρρευσε με κράμπες μερικές εκατοντάδες μέτρα πριν από τον τερματισμό. Οι επανειλημμένες προσπάθειές του να σταθεί στα πόδια του ήταν μάταιες. Δυο άλλοι αθλητές, οι Άαρον Μπεγκς και Ρόμπσον ντε Ολιβέιρα, που έτρεχαν κανονικά και επεδίωκαν να βελτιώσουν ο καθένας το δικό του ρεκόρ, σταμάτησαν, τον σήκωσαν, τον αγκάλιασαν και βαστάζοντάς τον τερμάτισαν και οι τρεις μαζί. Μια σκηνή ιδιαίτερα συγκινητική. Παραφράζοντας τον ύμνο της αγάπης του Αποστόλου Παύλου, θα λέγαμε: «Εάν κερδίσω όλα τα ρεκόρ του κόσμου, ‘ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδέν εἰμι’». Οι δυο αθλητές απέδειξαν ότι έχουν την αγάπη αυτή.

Διυλιστήριο κωνώπων

Θα τολμήσω να διεκδικήσω την πατρότητα της φράσης του τίτλου, που περιγράφει τις πολιτικές συζητήσεις δημοσιογράφων και άλλων αναλυτών στα ραδιοτηλεοπτικά μέσα. Σήμερα μια διαδρομή ενός τετάρτου της ώρας με το αυτοκίνητο καλύφθηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου από μια τέτοια συζήτηση τριών προσώπων με το ακανθώδες θέμα πώς θα ψηφίσει ένας συγκεκριμένος βουλευτής σε κάποια επικείμενη κοινοβουλευτική διαδικασία, και γιατί από χθες βράδυ μέχρι σήμερα το πρωί άλλαξε στάση. Σ’ έναν κόσμο που βασανίζεται και αγωνιά για τόσα άλλα προβλήματα, κάποιοι προφανώς επιλέγουν να ασχολούνται με… τρίχες, ή με κουνούπια.

     Έχει γραφεί στο παρελθόν ότι η αύξηση του αριθμού των γιατρών διογκώνει τον αριθμό και το κόστος των ιατρικών πράξεων, και κατά συνέπεια τον όλο προϋπολογισμό της υγείας, δημόσιο και ιδιωτικό. Κάτι ανάλογο ισχύει και για τον αριθμό των δημοσιογράφων και των αντιστοίχων μέσων ‘ενημέρωσης’: όλοι προσπαθούν να βγάλουν ειδήσεις από οπουδήποτε, ακόμη και από τη μύγα ξύγκι, κατά την λαϊκή ρήση. Τα παράγωγα του 'διυλιστηρίου' τα υφιστάμεθα όλοι εμείς οι υπόλοιποι.

Ίδανική πολιτεία

To έχω αναφέρει και παλαιότερα, το ξαναβρήκα σε μια αναδίφηση του αρχείου, και αξίζει να το θυμόμαστε πάντα. Κατά τους επτά σοφούς της αρχαίας Ελλάδος, ιδανική πολιτεία είναι:

     - «Εκείνη όπου οι νόμοι δεν έχουν άλλον ανώτερο» (Βίας ο Πριηνεύς)

     - «Εκείνη της οποίας οι κάτοικοι δεν είναι ούτε πολύ πλούσιοι, ούτε πολύ πτωχοί» (Θαλής ο Μιλήσιος)

     - «Εκείνη όπου η αρετή τιμάται και η κακία μισείται» (Περίανδρος ο Κορίνθιος)  

     - «Εκείνη όπου τα αξιώματα δίνονται πάντοτε στους ενάρετους και ποτέ στους κακούς» (Πιττακός ο Μυτιληναίος)

     - «Εκείνη όπου οι πολίτες φοβούνται περισσότερο την κατηγορία παρά την τιμωρία» (Κλεόβουλος ο Ρόδιος)

     - «Εκείνη όπου οι νόμοι τιμώνται περισσότερο από τους ρήτορες» (Χίλων ο Λακεδαιμόνιος)

     - «Εκείνη όπου το αδίκημα προς έναν πολίτη θεωρείται αδίκημα προς όλη την πολιτεία» (Σόλων ο Αθηναίος).

     Επειδή η περιρρέουσα ατμόσφαιρα δίνει πολλές αφορμές για τέτοιους στοχασμούς, πόσα απ’ αυτά τα χαρακτηριστικά μπορούμε να αναγνωρίσουμε στη σημερινή ελληνική πολιτεία;

Ιπποκρατικό Συναξάρι

Κατά καιρούς στο ιστολόγιο έχω αναφερθεί σε περιστατικά που αντιμετώπισα στον ιατρικό στίβο. Οι αναφορές γίνονταν όχι από επιστημονική σκοπιά αλλά κυρίως για τις ανθρώπινες πτυχές και διαστάσεις τους, είτε αυτές αφορούσαν στον άρρωστο είτε στον θεράποντα ιατρό. Τα σχετικά κείμενα συγκεντρώθηκαν σε ιδιαίτερο τόμο και κυκλοφόρησαν πρόσφατα με τον τίτλο ‘Ιπποκρατικό Συναξάρι’. Το βιβλίο (με ISBN 978-618-00-6603-6) διατίθεται από το ‘Περιβόλι της Παναγίας’.

 

      Από τον Πρόλογο:

      Δυο λόγια για τον τίτλο. ‘Συναξάρι’ είναι η καταγραφή των βίων των αγίων της Ορθόδοξης Εκκλησίας, με ιδιαίτερη έμφαση στο τέλος της επίγειας ζωής τους, μαρτυρικό ή οσιακό. Εξάλλου, το επίθετο ‘ιπποκρατικός’ αναφέρεται σε όσα συνδέονται με την ιατρική θεωρία και πράξη, ως φόρος τιμής στον ‘πατέρα της Ιατρικής’. Ο συνδυασμός των δυο όρων περιγράφει το περιεχόμενο του βιβλίου αυτού, που αποτελείται από στιγμιότυπα της ζωής και κυρίως του τέλους μιας σειράς ασθενών, όπως αυτά βιώθηκαν από τον θεράποντα ιατρό τους.

     Στην κλινική ιατρική συναντούμε τους ανθρώπους στις δύσκολες στιγμές τους: την αρρώστια, την ανημπορία, τον πόνο, το πένθος, τον θάνατο. Εκεί που τα εξωτερικά ‘φτιασίδια’ – χρήματα, αξιώματα, κοινωνική θέση, γνώσεις και ικανότητες – περνούν σε δεύτερη μοίρα ή και χάνονται τελείως, και βλέπουμε τον άνθρωπο όπως πράγματι είναι: ως ένα φθαρτό-πάσχον σώμα που φιλοξενεί μια αθάνατη ψυχή. Συναντούμε τη φθορά της ύλης από τη μία μεριά και το άυλο πνεύμα από την άλλη.

     Τα κείμενα του βιβλίου εστιάζουν στα διλήμματα, τους φόβους, τα υπαρξιακά ερωτήματα των ασθενών που πλησιάζουν προς το τέλος, αλλά και στα συναισθήματα που όλα τα παραπάνω γεννούν στην ψυχή του ιατρού τις τελευταίες ημέρες.

Γλωσσικές απειλές

Οι τακτικοί αναγνώστες του ιστολογίου θα ξέρουν ότι έχω μια ευαισθησία σε θέματα γλώσσας. Ασχολούμαι πάνω από τριάντα χρόνια με συγγραφή, μετάφραση, διόρθωση και επιμέλεια κάθε είδους κειμένων, βιβλίων και περιοδικών. Προσπαθώ να σέβομαι την ελληνική όπως την διδάχθηκα από καλούς δασκάλους (εντός και εκτός σχολείου), και έχω ‘αλλεργία’ σε γλωσσικές προχειρότητες και καταχρήσεις. Κοντά σε άλλες ‘απειλές’ που αντιμετωπίζει η ελληνική γλώσσα (πραγματικές ή φανταστικές), είναι δυο που στην εποχή μας ξεχωρίζουν ιδιαίτερα (και πιθανώς η επίδρασή τους θα αυξάνεται).

     Η μία είναι η ευκολία με την οποία υιοθετούμε ξένες εκφράσεις. Φυσικά η εισαγωγή ξένων όρων είναι αναπόφευκτη, και δεν την αρνούμαι εκεί που δεν υπάρχουν αντίστοιχοι εύχρηστοι ελληνικοί. Ωστόσο, η χρήση συντμήσεων όπως το ‘app’ που συναντούμε κατά κόρον είναι άσκοπη και κακόηχη. Δηλαδή αν πούμε ‘εφαρμογή’ δεν θα καταλάβουμε περί τίνος πρόκειται; Αν συνεχίσουμε να καταργούμε απερίσκεπτα λέξεις, σύντομα θα καταντήσουμε γλωσσικά app-ένταροι! Επίσης, προ καιρού διάβασα κάπου για ένα ‘μεγάλο ντεζαβαντάζ’. Πρόκειται άραγε για υπερθετικό βαθμό του ‘μειονεκτήματος’;

     Η άλλη είναι η χρήση εργαλείων αυτόματης μετάφρασης χωρίς ανθρώπινο έλεγχο. Τα εργαλεία αυτά συνεχώς τελειοποιούνται και συχνά το αποτέλεσμα δείχνει πολύ φυσικό στην ανάγνωση. Ωστόσο, πολλές φορές διακρίνεται καθαρά ο ρόλος της μηχανής. Έτσι π.χ. διαβάζω σε πρόσφατο δημοσίευμα στην ηλεκτρονική ‘Καθημερινή’: «Μια φορά κι έναν καιρό, η Μα, ο Πα, η Μαίρη και η Λόρα άφησαν τα Μεγάλα Δάση του Γουινσκόνσιν…». Μετά από το σχετικό σχόλιο οι συντάκτες της εφημερίδας πρόσθεσαν σε παρενθέσεις τις λέξεις ‘μητέρα’ και ‘πατέρας’, ώστε να καταλαβαίνουν και οι αμιγώς ελληνόφωνοι αναγνώστες ποιοι είναι η Μα και ο Πα. Πάλι καλά.

Αντιποίηση

 Τι άλλο να περιμένει ο κόσμος από την αυτού υπερφίαλη πλανητική μεγαλειότητα; Ενοχλημένος από την δημόσια επίκριση του πάπα Λέοντος για τις πολεμικές του επιχειρήσεις, ανάρτησε στα κοινωνικά δίκτυα ένα σκίτσο – προφανώς προϊόν τεχνητής νοημοσύνης – που εικονίζει τον ίδιο σε ρόλο Ιησού Χριστού να αγγίζει θεραπευτικά κάποιον ασθενή, ενώ περιστοιχίζεται από μια νοσοκόμα, έναν στρατιωτικό, μια προσευχόμενη γυναίκα, το άγαλμα της ελευθερίας, μαχητικά αεροσκάφη, αετούς και την αμερικανική σημαία. Σχολιάζοντας τις δηλώσεις του πάπα, έγραψε: «Δεν θέλω έναν πάπα που επικρίνει τον πρόεδρο των ΗΠΑ… Ο Λέων πρέπει να συνέλθει, να χρησιμοποιεί κοινή λογική, να σταματήσει να εξυπηρετεί τη Ριζοσπαστική Αριστερά και να επικεντρωθεί στο να είναι ένας σπουδαίος Πάπας, όχι πολιτικός». Προφανώς, αν καβαλήσει κανείς ένα τόσο μεγάλο καλάμι, όπως λένε οι Αμερικανοί, the sky is the limit (ο ουρανός είναι το όριο).

     Οι ειδήσεις λένε ότι αργότερα ο λεγάμενος κατέβασε το σκίτσο. Ωστόσο, η όλη ιστορία μου θύμισε τον αρχαίο Ηρώδη που θανάτωσε τον απόστολο Ιάκωβο και συνέλαβε τον Πέτρο. Κάποτε που τον επευφημούσαν λέγοντας «Θεοῦ φωνὴ καὶ οὐκ ἀνθρώπου», όπως μας λέει η Γραφή, «παραχρῆμα ἐπάταξεν αὐτὸν ἄγγελος Κυρίου ἀνθ᾿ ὧν οὐκ ἔδωκε τὴν δόξαν τῷ Θεῷ, καὶ γενόμενος σκωληκόβρωτος ἐξέψυξεν» [Πράξ. 12:22-23]. Αργά ή γρήγορα, η αντιποίηση θεϊκής ιδιότητος και εξουσίας ποτέ δεν μένει ατιμώρητη.

Πατρική παρουσία

Εσπέρα Μεγάλου Σαββάτου. Μετά την μοναδική πρωινή Θεία Λειτουργία του Μ. Βασιλείου ‘σιγᾶ πᾶσα σάρξ βροτεία’ αναμένοντας την Ανάσταση. Ώρα να αλλάξουμε βιβλία. Το ‘Μουσικό Τριώδιο’ και η ‘Μεγάλη Εβδομάδα’ του πατρός μας δίνουν τη θέση τους στο ‘Πεντηκοστάριο’. Το ίδιο και το έντυπο Τριώδιο, αναθεωρημένο και διορθωμένο από τον ίδιο. Προ τριών ημερών έκλεισαν δώδεκα χρόνια από την αναχώρησή του. Όσα μας παρέδωκε τα αναγνώσαμε και τα ψάλαμε, όπως μας τα είχε διδάξει. Κάθε σελίδα μας τον θυμίζει, κι εκείνος είναι αοράτως κοντά μας: ‘Ζῇ καὶ παρ᾽ ἡμῖν, ὡς λαλῶν ἐκ τῶν βίβλων’.

     Καλή Ανάσταση!

Αποξένωση

Μεγάλη Παρασκευή σήμερα, και παραδοσιακά κατά την έξοδο του Επιταφίου ψάλλεται σε ήχο πλάγιο πρώτο το ιδιαίτερα κατανυκτικό ιδιόμελο, ποίημα Γεωργίου Ακροπολίτου (13^ος αιώνας):

     Τὸν ἥλιον κρύψαντα τὰς ἰδίας ἀκτῖνας καὶ τὸ καταπέτασμα τοῦ ναοῦ διαῤῥαγὲν τῷ τοῦ Σωτῆρος θανάτῳ ὁ Ἰωσὴφ θεασάμενος, προσῆλθε τῷ Πιλάτῳ καὶ καθικετεύει λέγων· Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον, τὸν ἐκ βρέφους ὡς ξένον ξενωθέντα ἐν κόσμῳ. Δός μοι τοῦτον τόν ξένον, ὃν ὁμόφυλοι μισοῦντες θανατοῦσιν ὡς ξένον. Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον, ὃν ξενίζομαι βλέπειν τοῦ θανάτου τὸν ξένον. Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον, ὅστις οἶδε ξενίζειν τοὺς πτωχοὺς καὶ τοὺς ξένους. Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον, ὃν Ἑβραῖοι τῷ φθόνῳ ἀπεξένωσαν κόσμῳ. Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον, ἵνα κρύψω ἐν τάφῳ, ὃς ὡς ξένος οὐκ ἔχει τὴν κεφαλὴν ποῦ κλίνῃ. Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον, ὃν ἡ μήτηρ ὁρῶσα νεκρωθέντα, ἐβόα· Ὦ Υἱὲ καὶ Θεέ μου, εἰ καὶ τὰ σπλάγχνα τιτρώσκομαι καὶ καρδίαν σπαράττομαι νεκρόν σε καθορῶσα, ἀλλὰ τῇ σῇ ἀναστάσει θαῤῥοῦσα μεγαλύνω. Καὶ τούτοις τοίνυν τοῖς λόγοις δυσωπῶν τὸν Πιλᾶτον ὁ εὐσχήμων λαμβάνει τοῦ Σωτῆρος τὸ σῶμα, ὃ καὶ φόβῳ ἐν σινδόνι ἐνειλήσας καὶ σμύρνῃ κατέθετο ἐν τάφῳ τὸν παρέχοντα πᾶσι ζωὴν αἰώνιον καὶ τὸ μέγα ἔλεος.

     Σε κάθε εποχή, από την ένσαρκη παρουσία του μέχρι τις ημέρες μας, ο Χριστός αντιμετωπίσθηκε ως ξένος από μεγάλη μερίδα του κόσμου που ήρθε σε επαφή μαζί του. Δεν αποξενώθηκε εκείνος από εμάς· εμείς είμαστε αυτοί που τον κρατήσαμε και τον κρατούμε σε απόσταση, μη θέλοντας να δεχθούμε και να αξιοποιήσουμε τις σωτήριες δωρεές του. Στο διακριτικό «ἰδοὺ ἕστηκα ἐπὶ τὴν θύραν καὶ κρούω» κωφεύουμε πεισματικά, προτιμώντας τον δικό μας ευρύχωρο δρόμο που μας οδηγεί στο ένα αδιέξοδο μετά το άλλο, και τελικά στην απώλεια. Μια ματιά μέσα μας και γύρω μας, εγγύς και μακράν, το επιβεβαιώνει. Ας θελήσουμε να αλλάξουμε πορεία «πρὶν ἢ τοῦ βίου πέρας λάβῃ ἡ πανήγυρις, πρὶν τὴν θύραν κλείσῃ τοῦ νυμφῶνος ὁ Κύριος» [Μ. Κανών].

Δε θέλω του κισσού το πλάνο ψήλωμα…

Δε θέλω του κισσού το πλάνο ψήλωμα,

σε ξένα αναστυλώματα δεμένο.

Ας είμαι ένα καλάμι, ένα χαμόδεντρο.

Μα όσο ανεβαίνω, μόνος ν’ ανεβαίνω.

 

Δε θέλω του γυαλιού το λαμπροφέγγισμα,

που δείχνεται άστρο με του ήλιου τη χάρη.

Θέλω να δίνω φως από τη φλόγα μου,

κι ας είμαι κι ένα ταπεινό λυχνάρι.

     Θυμήθηκα το παλιό αυτό ποίημα του Γεωργίου Δροσίνη (από τη συλλογή ‘Φωτερά σκοτάδια’ του 1915) καθώς διάβαζα ένα σχόλιο αναγνώστη της Καθημερινής για τις εκδουλεύσεις και τα ρουσφέτια που επιζητούν οι πολίτες και προσφέρουν προφρόνως οι πολιτικοί στην Ελλάδα, με αφορμή και τις τελευταίες αποκαλύψεις περί τον ΟΠΕΚΕΠΕ. Ο σχολιαστής αναφερόταν στους Έλληνες μετανάστες που βασίζονται στις ικανότητες, την εργασία και την ευσυνειδησία τους για να επιβιώσουν και να προκόψουν σε ένα ξένο και άγνωστο περιβάλλον, χωρίς να προσδοκούν ενίσχυση από κάποιο πολιτικό ‘μέσον’. Κάτι που γνωρίζουν από πείρα όσοι έζησαν και εργάσθηκαν για κάποιο διάστημα εκτός συνόρων. Φυσικά ‘μέσον’ δεν θεωρείται η βοήθεια, καθοδήγηση και προώθηση από ανθρώπους που λειτούργησαν ως ‘μέντορες’ και διδάσκαλοι νεωτέρων ιδίως στον επιστημονικό στίβο. Απέχει πολύ η θεμιτή (και θεσμική) συμπαράσταση από τις άνομες και καταχρηστικές ‘εξυπηρετήσεις’ για πελατειακούς ή οικονομικούς σκοπούς.