Ο τρίτος νόμος

Σε μια πρόχειρη ανασκόπηση της διεθνούς σκηνής (παραμερίζοντας το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου που μας χάρισε πλούσιο θέαμα για μερικές εβδομάδες), σταχυολογώ κάποια εντελώς αρνητικά στοιχεία.

     Οι Αμερικανοί βομβαρδίζουν ξανά το Ιράν σε αντίποινα για τον θάνατο δυο (αριθμός 2) στρατιωτών τους από ιρανικό πλήγμα. Δεν τρέφω ιδιαίτερη συμπάθεια για το καθεστώς της πάλαι ποτέ Περσίας, αλλά διαβάζω ότι εκεί έχουν κάπου 50 νεκρούς από τα τελευταία αμερικανικά πλήγματα. Οι αριθμοί θυμίζουν τα κεφάλια της Λερναίας Ύδρας. Με την λογική αυτή, μόνο αποκλιμάκωση δεν περιμένει κανείς στον Περσικό κόλπο, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την παγκόσμια τροφοδοσία με καύσιμα και την εν γένει οικονομία.

     Στο άλλο μέτωπο, αυτό της Ουκρανίας, διαβάζουμε καθημερινά για ακόμη περισσότερους και σφοδρότερους βομβαρδισμούς εκατέρωθεν. Πέρασε τα τέσσερα χρόνια αυτός ο εντελώς ανόητος πόλεμος. Και όπως μια ανοιχτή πληγή που χρονίζει δύσκολα επουλώνεται και αφήνει δύσμορφες ουλές, έτσι και οι ανοιχτές πληγές των πολέμων μόνο επούλωση και ειρήνη δεν αφήνουν πίσω τους.

     Τέλος, διαβάζω ότι το Ισραήλ ετοιμάζεται να αναπτύξει καινούργιους παράνομους οικισμούς εποίκων στην πολύπαθη Γάζα και τη Δυτική Όχθη, με προοπτική να εκτοπίσει οριστικά τους αυτόχθονες Παλαιστίνιους από εκεί. Άλλο ένα χρόνιο και κακοφορμισμένο τραύμα, με πρακτικά μηδενικές πιθανότητες ίασης.

     O Carlo Cipolla (μακαρίτης πλέον) έγινε γνωστός στο ευρύ κοινό από το βιβλιαράκι του ‘Οι βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας’. Ο τρίτος νόμος του μας λέει τα ακόλουθα: ‘Ηλίθιος ονομάζεται το άτομο που οι πράξεις του προκαλούν ζημίες σε άλλο άτομο ή ομάδα ατόμων, χωρίς το ίδιο να αποκομίζει κέρδη, ενώ μπορεί να υφίσταται ακόμη και ζημίες’. Δεδομένου ότι τα αποτελέσματα των πολέμων είναι κυρίως ζημίες, έστω και αν αυτοί που τους προκαλούν επιδιώκουν κέρδη, νομίζω ότι άνετα μπορεί κανείς να εφαρμόσει τον νόμο σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις.

     Σημ. Ανατρέχοντας στο παρελθόν του ιστολογίου βλέπω ότι πριν 16 μήνες έγραφα κάτι παραπλήσιο. Η σημερινή εικόνα επιβεβαιώνει το ασφαλές του λόγου.

Ανεμοσκορπίσματα

Ζούμε σε μια εποχή που η ανοησία έχει ανέβει επίπεδο, όπως λένε στα ηλεκτρονικά παιχνίδια, και μάλιστα στα υψηλότερα αξιώματα. Αν τυχόν έχουμε κάποια αμφιβολία, οι δηλώσεις του προέδρου των ΗΠΑ κάθε τόσο φροντίζουν να μας την διαλύουν. Έτσι, με αφορμή τις πρόσφατες μεγάλες δασικές πυρκαγιές στην επαρχία Οντάριο του Καναδά, ο ένοικος του Λευκού Οίκου κατηγορεί τη χώρα αυτή ότι στέλνει ‘βρώμικο αέρα’ στη Νέα Υόρκη, και ότι το κόστος από την ατμοσφαιρική ρύπανση των καπνών θα πρέπει να προστεθεί στους δασμούς που έχει επιβάλει στον βόρειο γείτονά του. Να σημειωθεί ότι και στις ΗΠΑ φέτος έχουν καεί μέχρι τώρα πάνω από 5.740 τετραγωνικά μίλια δασών (14.694 τετρ. χιλιόμετρα, 31% περισσότερο από τον ετήσιο μέσο όρο των προηγουμένων 10 ετών). Αλλά φαίνεται ότι ο εγχώριος καπνός δεν προκαλεί ρύπανση…

     Το επεισόδιο αυτό θυμίζει λίγο την ιστορία με τον αρχαίο Ξέρξη που, όταν μια θαλασσοταραχή του διέλυσε τον στόλο και δεν μπορούσε να περάσει τον Ελλήσποντο στην εκστρατεία του κατά της Ελλάδας, διέταξε να μαστιγώσουν τη θάλασσα. Προφανώς, κατά τον Τραμπ, μετά από δυόμιση χιλιάδες χρόνια θα πρέπει να μπορούμε να μαστιγώνουμε και τον αέρα, ώστε να φυσάει προς τα εκεί που θέλουμε. Αλλιώς θα πληρώνουμε... διόδια.

Το άγγιγμα του Μίδα

 Η Τεχνητή Νοημοσύνη μας απασχολεί κάθε τόσο με τα ‘κατορθώματα’, τις δυνατότητες και τα διλήμματά της, και αυτό θα γίνεται όλο και συχνότερα στο μέλλον. Από σχετικά δημοσιεύματα σημειώνω κάποιες απόψεις του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες που ακούστηκαν πρόσφατα. Μεταξύ άλλων, σημειώνει ότι η ΤΝ αναπτύσσεται ταχύτερα από τους κανόνες που έχουμε θεσπίσει για τον έλεγχό της. Εκτός από την ταχύτητα ανάπτυξης, άλλοι δυο μεγάλοι κίνδυνοι είναι η συγκέντρωση της ικανότητας ΤΝ στα χέρια ενός μικρού αριθμού επιχειρήσεων και χωρών, και η απειλή που αντιπροσωπεύει περιεχόμενο που δημιουργείται από ΤΝ για την ακεραιότητα της πληροφορίας και την εμπιστοσύνη στα γεγονότα. Λέει: «Τα παιδιά εξαπατώνται από μηχανές που προσποιούνται ότι είναι φίλοι τους (…) Κανένα παιδί δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως πειραματόζωο μιας μη ελεγχόμενης ΤΝ». Επισημαίνει επίσης τον κίνδυνο από την στρατιωτική χρήση της ΤΝ, ιδιαίτερα τη χρήση αυτονόμων συστημάτων φονικών όπλων. «Μηχανές που επιλέγουν τον στόχο τους, που επιτίθενται και αφαιρούν τη ζωή χωρίς ανθρώπινο έλεγχο ή χρήση, είναι κάτι ηθικά αποκρουστικό. Είναι πολιτικά απαράδεκτο, και πρέπει να απαγορευθεί από το διεθνές δίκαιο».

     Λογικές σκέψεις που κάθε σώφρων άνθρωπος δεν θα δυσκολευόταν να υιοθετήσει. Δυστυχώς η σωφροσύνη σπανίζει ως ιδιότητα ιδίως εκείνων που παίρνουν τις σχετικές αποφάσεις και που αποκομίζουν τεράστια κέρδη από την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της ΤΝ. Ωστόσο, για να θυμηθούμε τον αρχαίο Μίδα, όταν απέκτησε την δύναμη να μετατρέπει σε χρυσάφι καθετί που άγγιζε, διαπίστωσε ότι είχε καταδικάσει τον εαυτό του σε ασιτία, αφού ο χρυσός δεν τρώγεται. Με ανάλογο τρόπο και εκτός από άλλους κινδύνους, το ψηφιακό ‘χρυσάφι’ της ΤΝ μπορεί μια μέρα να μας αφήσει κυριολεκτικά νηστικούς. Τι εννοώ; Διαβάζω ότι τις μέρες αυτές αποφοιτούν από τα κολέγια της Κίνας 12,7 εκατομμύρια νέοι (480.000 περισσότεροι από πέρυσι), που επιδιώκουν να μπουν στην αγορά εργασίας, με πολύ μικρές όμως πιθανότητες, αφού αυτή είναι ήδη κορεσμένη και αφού πολλές από τις εργασίες ήδη εκτελούνται από συστήματα ΤΝ και αυτοματισμούς. Και αυτή είναι μία μόνο πτυχή του προβλήματος και σε μία μόνο χώρα. Το ψηφιακό μέλλον διαγράφεται ‘ζοφώδες τε και ασέληνον’.

Απάτες και δυσπιστία

 Πριν λίγες μέρες ένας σύμβουλος εθνικής ασφαλείας του πρωθυπουργού έπεσε θύμα ψηφιακής απάτης, νομίζοντας ότι συνομιλεί με τον ομόλογό του από την Ουκρανία, που τον έβλεπε και τον άκουγε σε βιντεοκλήση. Στην πραγματικότητα έβλεπε ένα ψηφιακό είδωλο που είχαν δημιουργήσει άγνωστοι απατεώνες, αναδεικνύοντας έτσι το ανώτερο επίπεδο στο οποίο έχει ανέβει το ψέμα στην τεχνολογικά εξελιγμένη εποχή μας και που ακούει στο όνομα deepfake (βαθιά απάτη). Ακολούθησε ο σχετικός πολιτικός θόρυβος, με την αντιπολίτευση και τα Μέσα να φωνασκούν για το πώς μπορεί να εξαπατάται ο άνθρωπος που συμβουλεύει τον πρωθυπουργό για θέματα ασφάλειας και να ζητούν την παραίτησή του. Δεν είμαι συνήγορος του συγκεκριμένου ανθρώπου ή γενικότερα της κυβέρνησης. Ωστόσο, αν κανείς (σε οποιαδήποτε θέση και με οποιαδήποτε ιδιότητα) νομίζει ότι είναι άτρωτος από τέτοιες προσβολές, ας το ξανασκεφθεί το θέμα μέχρι να θυματοποιηθεί ο ίδιος· θέμα χρόνου είναι.

     Ανέσυρα την είδηση αυτή από το αρχείο διότι θα μας απασχολεί κάθε τόσο στην καθημερινή ζωή, ιδιωτική ή δημόσια. Αλλά και διότι σε χθεσινή περιήγηση στο YouTube έπεσα πάνω σ’ ένα βίντεο με τίτλο ‘Αγγλία-Νορβηγία, η μάχη στα πέναλτι’ (ή κάτι τέτοιο). Ξέροντας ότι ο αγώνας δεν είχε γίνει ακόμη, άνοιξα να το δω. Ούτε λίγο ούτε πολύ, ήταν ένα ψηφιακό κατασκεύασμα που έδειχνε τις δυο ομάδες να φθάνουν σε ένδεκα πέναλτι (επί δύο), για να κερδίσει η Αγγλία με ένα τέρμα διαφορά. Κάποιες μικροδιαφορές στα πρόσωπα των παικτών, κάποιες τυποποιημένες κινήσεις που επαναλαμβάνονταν και άλλα οπτικά τρικ, έδειχναν ότι δεν πρόκειται για πραγματικό γεγονός. Ωστόσο, όποιος δεν ήξερε το ωράριο του αγώνα και δεν πρόσεχε τις λεπτομέρειες αυτές θα μπορούσε εύκολα να πιστέψει ότι έτσι έγιναν τα πράγματα. Όπως διαβάζω, το διαδίκτυο είναι γεμάτο από τέτοια κατασκευάσματα, που για τους ταχυδακτυλουργούς του προγραμματισμού μπορεί να είναι είτε παιχνίδια για να επιδεικνύουν την τέχνη τους, είτε σκόπιμα δολώματα για επίτευξη άλλων σκοπών. Η ρήση του ευαγγελιστού Ιωάννου του Θεολόγου ‘Μὴ παντὶ πνεύματι πιστεύετε’ μπορεί να εφαρμοσθεί κι εδώ: η δυσπιστία θα πρέπει να είναι αμυντικό όπλο απέναντι στον ψηφιακό κόσμο (και υπόκοσμο).  

Επετειακά

 Πριν μερικές ημέρες οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής γιόρτασαν τα 250 χρόνια της Ανεξαρτησίας τους από το Βρετανικό Στέμμα. Στις 4 Ιουλίου 1776 υπογράφηκε η περίφημη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, που θεωρείται το ιδρυτικό κείμενο της Αμερικανικής Συμπολιτείας. Στους δυόμισι αιώνες που ακολούθησαν την επαναστατική αυτή απόσχιση οι ΗΠΑ αναδείχθηκαν σε ένα πραγματικά μεγάλο κράτος που πρόσφερε πολλά στον υπόλοιπο κόσμο και βρέθηκε στην πρωτοπορία των επιστημών και της τεχνολογίας. Πέρασαν βέβαια κι αυτές από διάφορες δοκιμασίες και κύματα, όπως έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο, και χρειάσθηκε να περάσουν άλλα εκατό χρόνια για να εξαλειφθούν, τουλάχιστον στη θεωρία, οι φυλετικές διακρίσεις που τις κατέτρυχαν – στην πράξη έχουν ακόμη δρόμο να διανύσουν. Ωστόσο η οικονομική/υλική άνθηση δεν είχε και ανάλογη πνευματική διάσταση. Η επιδίωξη της ευδαιμονίας (που αναφέρεται και στη Διακήρυξη ως στόχος και δικαίωμα του λαού) οδήγησε στην ανάπτυξη της πιο σκληρής μορφής κερδοσκοπίας και καπιταλισμού, με αποτέλεσμα τις μεγάλες κοινωνικές ανισότητες με την συνοδό ανέχεια και αυξημένη εγκληματικότητα. Οι τάσεις αυτές δυστυχώς διαχέονται σε όλο τον κόσμο, που θαυμάζει το λεγόμενο ‘αμερικανικό όνειρο’ όπως αυτό προβάλλεται μέσα από την κυρίαρχη βιομηχανία του θεάματος, και προσπαθεί να το αντιγράψει στις χειρότερες εκδοχές του.

     Εκτός αυτού όμως, οι ΗΠΑ αναδείχθηκαν σε παγκόσμια υπερδύναμη μέσα από τη νικηφόρα συμμετοχή τους σε δυο Παγκοσμίους Πολέμους, και αξιοποίησαν τα αποτελέσματα τους για να εδραιώσουν την κυριαρχία και την επιρροή τους έξω από τα γεωγραφικά τους όρια, σε όλα τα μήκη και πλάτη. Ο εκάστοτε πρόεδρός τους απέκτησε τον ανεπίσημο τίτλο του ‘πλανητάρχη’, οι αποφάσεις του οποίου επηρεάζουν την πολιτική, στρατιωτική και οικονομική ζωή σχεδόν ολοκλήρου του κόσμου. Γι’ αυτό και έχει μεγάλη σημασία το πρόσωπο που κατέχει το αξίωμα αυτό, που στο παρελθόν έχει ‘φιλοξενήσει’ αξιόλογες προσωπικότητες, αλλά και (κυριολεκτικά…) τενεκέδες. Δυστυχώς η ανάδειξή του είναι υπόθεση εκατοντάδων εκατομμυρίων δολαρίων και συνεπάγεται ποικίλους συμβιβασμούς και συμμαχίες με τις διάφορες ομάδες πίεσης (τα γνωστά ‘λόμπι’) που υποστηρίζουν ακόμη και τις πιο ακραίες θέσεις. Βέβαια το αμερικανικό σύνταγμα βάζει διάφορους περιορισμούς στις δικαιοδοσίες του προέδρου· ωστόσο βλέπουμε, ειδικά στις μέρες μας, πώς αυτοί παρακάμπτονται είτε με νομικίστικα τερτίπια είτε και με το ‘έτσι θέλω’. Κάποια στιγμή η νόμιμη θητεία του κάθε προέδρου παίρνει τέλος· το θέμα όμως είναι τί αφήνει πίσω του, τόσο εντός όσο και εκτός συνόρων, και τι παράδειγμα έχει δώσει για τους επόμενους.

     Η πρόχειρη αυτή αποτίμηση δεν πηγάζει φυσικά από αντιαμερικανισμό. Ευχής έργον θα είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες να συνεχίσουν να ευδοκιμούν ως κράτος, να ωριμάσουν πνευματικά, και να έχουν ηγέτες που θα δώσουν ‘προστιθέμενη αξία’ στη χώρα τους και θα την κάνουν θετικό παράδειγμα και για τον υπόλοιπο κόσμο. Όλοι θα έχουν να κερδίσουν από μια τέτοια εξέλιξη. Αλλά βέβαια ισχύει και το αντίστροφο.

         

Εξοργιστικά

Ακούω στο ραδιόφωνο της ΕΡΤ μια συζήτηση τριών δημοσιογράφων γύρω από τα πρόσφατα τραγικά γεγονότα με τους εμπρηστικούς μηχανισμούς στη Θεσσαλονίκη, που στοίχισαν τη ζωή σε μια γυναίκα και τραυμάτισαν άλλα τέσσερα πρόσωπα. Πώς τα καταφέρνουν οι συνομιλητές, συνδέουν τα συμβάντα με το ‘περίκλειστο’ παρελθόν της πόλης μας και τους ‘υπερσυντηρητικούς’ (χρησιμοποιώ δικές τους εκφράσεις) μητροπολίτη Άνθιμο, νομάρχη Ψωμιάδη και δήμαρχο Παπαγεωργόπουλο, το οποίο παρελθόν προσπάθησε να αναμορφώσει ο κατοπινός δήμαρχος Γιάννης Μπουτάρης, τον οποίο όμως οι Θεσσαλονικείς δεν τιμούν καθώς θα του έπρεπε, με αποτέλεσμα να ξαναγυρίζουμε στα ίδια. Με άλλα λόγια, από την πόλη έρχομαι…

     Δημοσιογραφική ερμηνεία βέβαια, και αυτό μάλλον τα λέει όλα, ιδίως από δυο εκφωνητές που το ύφος τους έχει όλα τα χαρακτηριστικά των κουτσομπόληδων. Τόσο αυτοί όσο και άλλοι συνάδελφοί τους κατά καιρούς έχουν βαλθεί να μας πείσουν ότι μέχρι πρό τινος εμείς οι Θεσσαλονικείς ζούσαμε σε κάποιον σκοτεινό Μεσαίωνα, και μόλις βρέθηκε κάποιος να μας βγάλει στο ‘ξέφωτο’ φροντίσαμε να τον διώξουμε. Μα πώς δεν το πήραμε είδηση τόσα χρόνια, βρε παιδιά; Και πώς με τόση άνεση χαρακτηρίζετε μια ολόκληρη πόλη από τις εγκληματικές ενέργειες κάποιων ανεγκεφάλων; 

     Ας μας κάνουν όλοι αυτοί τη χάρη να ασχολούνται με τις δικές τους πόλεις και τα χάλια τους, και με τις δικές τους ‘προσωπικότητες’. Τα σχόλιά τους για την Θεσσαλονίκη και τους ανθρώπους της θα χαρακτηρίζονταν αφελή και απλοϊκά, αν δεν ήταν άκρως εξοργιστικά.

 

Συμπαντικά

 Ο Δημήτρης Νανόπουλος είναι ένας από τους πιο γνωστούς και διάσημους σύγχρονους Έλληνες επιστήμονες, θεωρητικός φυσικός, κοσμολόγος, ερευνητής, ακαδημαϊκός, καθηγητής σε διάφορα πανεπιστήμια. Διαβάζω μια συνέντευξή του στην Καθημερινή, με την ευκαιρία της προσεχούς κυκλοφορίας του βιβλίου του ‘Ο κβαντικός μύθος του Σισύφου’. Δεν μπορώ να κρίνω ή να σχολιάσω τα όσα λέει από επιστημονική ή φιλοσοφική σκοπιά. Ωστόσο, στέκομαι στην τελευταία παράγραφο, όπου στο ερώτημα αν κάπου στις θεωρήσεις του ‘χωράει’ ο Θεός, απαντά πως «δεν μας λείπει ο Θεός· μας λείπει η ωριμότητα να ζήσουμε χωρίς Αυτόν». Δεν γνωρίζω τι πραγματικά πιστεύει ή δεν πιστεύει ο καθηγητής. Ωστόσο, επειδή προ καιρού αναρτήθηκε στο ‘Αντίφωνο’ ένα κείμενό μου με τίτλο ‘Θεός και θεωρίες δημιουργίας’, παραθέτω από εκεί κάποιες σχετικές σκέψεις.

     «Γιατί δεν δέχεται ο άνθρωπος την ύπαρξη Δημιουργού; Διότι θα πρέπει να αποδεχθεί την ύπαρξη νόησης ανώτερης από τη δική του (= τρώση του εγωισμού), άρα και εξουσίας (= ποιος βάζει τους κανόνες;), και επομένως και ευθύνης απέναντι στον νομοθέτη (= ηθικές συνέπειες, αλλαγή τρόπου ζωής). Ο υπερφίαλος άνθρωπος δεν μπορεί να δεχθεί κάτι τέτοιο. Προκειμένου να μην απαρνηθεί αυτό που θεωρεί ως κυριαρχία του στον κόσμο, είναι διατεθειμένος να δεχθεί οτιδήποτε άλλο ως τυχαίο γεγονός, ακόμη και με πιθανότητες απείρως μικρές έως ανύπαρκτες.

     Έτσι δεν σκέφτεται π.χ. ότι χρειάστηκαν πολλοί αιώνες και πάρα πολλά μυαλά για να φτάσει να ερμηνεύσει κάποια (πολλά, αλλά όχι όλα, και όχι εξ ολοκλήρου) από τα φαινόμενα που ονομάζει φυσικά, από τον κόσμο και τα πλάσματα που βλέπει γύρω του. Και αρνείται πεισματικά να δεχθεί ότι αν η εκ των υστέρων ανάλυση και κατανόηση όλων αυτών των πραγμάτων και φαινομένων χρειάσθηκε τόση προσπάθεια και νοημοσύνη, τότε πόσο μεγαλύτερη νοημοσύνη χρειάσθηκε η εξαρχής δημιουργία τους, ακόμη και η εξέλιξή τους; Και μπορεί η τελευταία να ακολούθησε την πορεία της εντελώς αυθαίρετα και χωρίς καθοδήγηση;

     Καμιά θεωρία δημιουργίας ή εξέλιξης δεν είναι ασύμβατη με την πίστη σε Θεό Δημιουργό. Τον Θεό ή τον δέχεσαι ή όχι, δεν μπορείς όμως να Τον αποκλείσεις (ή να Τον αποδείξεις) με όση επιστήμη κι αν συσσωρεύσεις. Η οποιαδήποτε εξέλιξη στο σύμπαν, είτε σε υπομικροσκοπικό είτε σε γαλαξιακό επίπεδο, δεν είναι μια διεργασία που λαμβάνει χώρα αυτόματα. Μπορεί να την ονομάζουμε φυσική, αλλά τι ακριβώς είναι το ‘φυσικό’; Πώς έγινε τόσο… ‘φυσικά’; Αν ως επιστήμονες αναζητούμε για όλα μια αλήθεια, ένα αντικειμενικό ‘γιατί’, πώς ικανοποιούμαστε μ’ ένα τέτοιο γενικό και αόριστο επίθετο που δεν μας λέει τίποτε για την γενεσιουργό αιτία του; Αυτό είναι ένα καίριο ερώτημα, απέναντι στο οποίο ένα μεγάλο μέρος της επιστημονικής κοινότητας φαίνεται να σηκώνει μάλλον αδιάφορα τους ώμους».

     Συμπληρώνω ότι η αδιαφορία αυτή δεν σημαίνει κατάργηση της υπερκόσμιας πραγματικότητος, που θα αποκαλυφθεί σε όλους μας, ‘σοφούς τε καὶ ἀνοήτους’, ‘ἐν καιρῷ ἐσχάτῳ’. Μέχρι τότε, λίγη υπομονή.

Βαρβαριστί

 Περιεργαζόμενος τις εφημερίδες στο κυλικείο της κλινικής βλέπω στο πίσω φύλλο μιας 'ημερήσιας' μια στήλη με τίτλο που μου κινεί την περιέργεια. Γυναικείο το όνομα της γράφουσας, γνωστό και από άλλο έντυπο, σε ονομαστική πτώση, και από κάτω η ιδιότητα: Συγγραφέα. Όπως το βλέπετε. Προφανώς το γνωστό ουσιαστικό είναι διγενές και δικατάληκτο: ο συγγραφέας, η συγγραφέα. Ανεξάρτητα από τις γραμματικές γνώσεις ή τις συγγραφικές επιδόσεις της ως άνω κυρίας, αν διόρθωνα γραπτά σίγουρα θα της έκοβα μονάδες πριν ακόμη προχωρήσω στο περιεχόμενο του κειμένου. Τέτοιοι γλωσσικοί βαρβαρισμοί είναι απαράδεκτοι.

Ανατομία εγκλήματος

 Το θέμα πρωινής ενημερωτικής εκπομπής μεγάλου καναλιού ήταν ο φόνος ενός δεκαπεντάχρονου από έναν δεκαεπτάχρονο στην Αθήνα, σε μια συμπλοκή με ‘οπαδικά κίνητρα’, όπως αναφέρθηκε. Δεν είχα δει ολόκληρη τη συζήτηση που προηγήθηκε, ωστόσο ανοίγοντας την τηλεόραση άκουσα έναν από τους συνομιλητές να λέει (παραθέτω από μνήμης): «Όλα είναι θέμα πατέρα και μητέρας. Μπορεί να μη μας αρέσει να το ακούμε, αλλά έτσι είναι. Είτε για λόγους βιοπορισμού, είτε με την εύκολη λύση του ‘παρκαρίσματος’ μπροστά σε μια οθόνη, η απουσία των γονέων από το πλευρό των παιδιών έχει συνέπειες». Δεν τα λέει αυτά κάποιος συντηρητικός κληρικός ή ιεροκήρυκας, αλλά ένας παλαίμαχος του αστυνομικού ρεπορτάζ, που έχει δει, βιώσει και περιγράψει αναρίθμητα τραγικά και εγκληματικά περιστατικά, ο γνωστός δημοσιογράφος Πάνος Σόμπολος.

     Δεν είναι το μόνο παρόμοιο συμβάν σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από ολοένα αυξανόμενη βία σε όλα τα επίπεδα, από το διαπροσωπικό μέχρι το διεθνές. Πολλά λέγονται και γράφονται για τα αίτια και τους παράγοντες που τρέφουν την ατμόσφαιρα αυτή, αλλά ο ‘δάκτυλος’ δεν μπαίνει εύκολα ‘εἰς τὸν τύπον τῶν ἥλων’, στη διαπίστωση της ρίζας του κακού, που είναι η έλλειψη (ίσως η σκόπιμη κατάργηση) της αγωγής. Είχα γράψει παλαιότερα ότι οι τρεις παραδοσιακοί φορείς και συντελεστές της αγωγής αυτής (οικογένεια, σχολείο, εκκλησία) έχουν σταδιακά παραγκωνισθεί και ακυρωθεί στα πενήντα χρόνια της μεταπολίτευσης. Ο συνδυασμός του γεγονότος αυτού με την γενικευμένη απεικόνιση της ωμής βίας από την βιομηχανία του θεάματος και την καταλυτική επίδραση των ψηφιακών ‘κοινωνικών δικτύων’ αποτελεί, νομίζω, την μήτρα που κυοφορεί και γεννά τα φαινόμενα που βλέπουμε γύρω μας και οδηγεί ‘άλλους στο χώμα κι άλλους στη φυλακή’, κατά το γνωστό άσθμα.

Της παιδείας οι ρίζες

 Όπως γίνεται σχεδόν κάθε χρόνο τέτοια εποχή, διάφοροι ειδικοί και μη γράφουν δημόσια για το σύστημα εισαγωγής στις ανώτατες σχολές, που το θεωρούν αδιάβλητο μεν αλλά ανεπαρκές ή ακατάλληλο για τον σκοπό που είναι φτιαγμένο, και προτείνουν διάφορες εναλλακτικές λύσεις (η απλούστερη που έχει δοκιμασθεί εδώ και δεκαετίες είναι να αλλάζεις κάθε τόσο το όνομα των εξετάσεων, από εισαγωγικές σε πανελλαδικές, έχοντας περάσει από διάφορες παραλλαγές και συνώνυμα). Εδώ ας κάνουμε κάτι λίγο πιο ριζοσπαστικό, ανασκοπώντας πράγματα που έχουμε ξαναγράψει.

     Αν λοιπόν θέλεις να αναμορφώσεις ένα εκπαιδευτικό σύστημα, δεν ξεκινάς από το τελευταίο στάδιό του, τις πανελλαδικές εξετάσεις. Αρχίζεις από τη βάση, από την υποχρεωτική εκπαίδευση, διδάσκεις (στην πράξη, όχι μόνο στα λόγια) ότι δεν είναι όλοι πλασματικά αριστούχοι και ότι η αποτυχία σε ένα μάθημα δεν είναι το τέλος της ζωής, ‘κοσκινίζεις’ τους μαθητές από τάξη σε τάξη, τους βαθμολογείς και τους προάγεις με βάση την πραγματική τους αξία και τους μαθαίνεις όχι μόνο να διαβάζουν, να γράφουν και να μετρούν, αλλά και να πολιτεύονται με στοιχειώδη ευπρέπεια και κοσμιότητα. Ταυτόχρονα, διδάσκεις και τους γονείς ότι τα καμάρια τους μπορεί να μην είναι οι φωστήρες που οι ίδιοι ονειρεύονται, και γι' αυτό δεν φταίει ούτε ο δάσκαλος ούτε το σχολείο ούτε ο εκάστοτε υπουργός παιδείας, αλλά τα γονίδιά τους και αυτοί οι ίδιοι. Εφόσον γίνουν όλα αυτά, μπορείς να ασχοληθείς και με το σύστημα εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, που ΔΕΝ είναι υποχρεωτική για όλους. Διαφορετικά είναι σαν να χτίζεις ένα σπίτι αρχίζοντας από τα κεραμίδια της στέγης.

     Βέβαια, όλα αυτά είναι πολύ σωστά στη θεωρία, αλλά έχουν ένα (τουλάχιστον) μειονέκτημα. Ο χρόνος που χρειάζεται για την υλοποίησή τους είναι μεγαλύτερος από την θητεία ενός υπουργού παιδείας ή μιας κυβέρνησης, που σημαίνει ότι απαιτείται συναίνεση πολλών πλευρών, που όμως εκ των προτέρων δηλώνουν ότι δεν πρόκειται να συνεργασθούν μεταξύ τους. Συνεπώς και το μεγαλόπνοο αυτό σχέδιο κατατάσσεται στα ‘όνειρα θερινής νυκτός’. Κρίμα· και είναι τόσο καλό σαν όνειρο.

Φονικές λέξεις

Όπως διαβάζω, η έκθεση της Ανεξάρτητης Διεθνούς Επιτροπής Έρευνας του ΟΗΕ για τα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη και το Ισραήλ κάνει λόγο για γενοκτονία και για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητος, αναφέροντας ειδικά ότι το 30% των θυμάτων στη Γάζα ήταν παιδιά και ότι τουλάχιστον 20.179 παιδιά σκοτώθηκαν σε διάστημα δύο ετών. Το Ισραήλ απορρίπτει τις κατηγορίες και τους χαρακτηρισμούς. Άλλωστε το ίδιο κάνει και η γειτόνισσα Τουρκία όταν γίνεται λόγος για γενοκτονία των Αρμενίων ή των Ποντίων. Προφανώς για τους ενόχους κάποιες λέξεις είναι πιο φονικές από οποιοδήποτε όπλο.

     Βέβαια θα αρκούσε η λέξη ‘έγκλημα’ για να χαρακτηρίσει πράξεις που οδηγούν σε θάνατο ανθρώπων. Έγκλημα ήταν η σφαγή της 7ης Οκτωβρίου από την Χαμάς, έγκλημα και η μαζικής κλίμακας επιχείρηση του Ισραήλ στη Γάζα. Ο χαρακτηρισμός της μιας ή της άλλης πράξης με όρους είτε καταδικαστικούς (σφαγή, γενοκτονία, τρομοκρατία κ.ο.κ.) είτε αθωωτικούς (αυτοάμυνα, εθνική ασφάλεια, ειδική στρατιωτική επιχείρηση κ.ο.κ.) μπορεί να σημαίνει κάτι για τους σχολαστικούς νομομαθείς, δεν αλλοιώνει όμως την ουσία και τον χαρακτήρα της. Αν εστιάζαμε περισσότερο στα αποτελέσματα των όποιων ενεργειών, ίσως θα τα βλέπαμε στις πραγματικές τους διαστάσεις, ως τραγωδίες με θύματα ανθρώπους σε όλες τις πλευρές. Κάτι που εσκεμμένα παραβλέπουν και αποσιωπούν οι φανατικοί ένθεν κακείθεν, για να προωθούν τα δικά τους όνειρα και συμφέροντα, εις βάρος αθώων. Κι έτσι καταφεύγουμε στις ‘φονικές’ λέξεις, με την ελπίδα ότι αυτές θα λειτουργήσουν αφυπνιστικά, αν όχι για τους ίδιους τους ενόχους, τουλάχιστον για τον υπόλοιπο κόσμο, που μπορεί μια μέρα να γίνει κι αυτός θύμα κάποιου άλλου φανατισμού.

Προτεραιότητες και επιλογές

 Άκουσα στο ραδιόφωνο ότι ο πρωθυπουργός παραβρέθηκε σε εκδήλωση που έγινε στο Γαλάτσι για τα μέτρα προστασίας των κατοικιδίων ζώων από φυσικές καταστροφές. Καλά έκανε καταρχήν· πρωθυπουργός είναι, για όλα πρέπει να νοιάζεται. Ωστόσο μου γεννήθηκε ένα ερώτημα. Ας πούμε ότι τον προσκαλούσαν σε μια ανάλογη εκδήλωση για την προστασία του αγέννητου παιδιού. Θα πήγαινε άραγε; Αλλά τί λέω; Εδώ πριν μερικά χρόνια ματαιώθηκε μια τέτοια διοργάνωση υπό την πίεση των γνωστών ‘προοδευτικών δικαιωματιστών’, ενώ το 2020 αφίσες με το ίδιο θέμα αφαιρέθηκαν από τα μέσα μεταφοράς στην Αθήνα.

     Επίσης, ανακοινώθηκε πρόγραμμα 500 εκατομμυρίων για ανακαίνιση παλαιών κατοικιών για να αντιμετωπισθεί το πρόβλημα στέγης που ταλαιπωρεί χιλιάδες ανθρώπους. Προφανώς το ίδιο πρόβλημα είχαν και οι τέσσερεις ηλικιωμένοι που απανθρακώθηκαν προχθές στην Κόνιτσα μέσα στο κοντέινερ όπου ζούσαν εδώ και χρόνια υπό άθλιες συνθήκες. Υπάρχει η γνωστή έκφραση ότι συχνά ‘βλέπουμε τα δένδρα και χάνουμε το δάσος’. Ωστόσο, φαίνεται να ισχύει και το αντίστροφο: κοιτάζοντας το δάσος δεν διακρίνουμε μεμονωμένα ‘δένδρα’ που χρειάζονται ιδιαίτερη (και όχι τόσο δαπανηρή) προσοχή και φροντίδα.

     Τελικά, μάλλον κάτι δεν πάει καλά με τις επιλογές και τις προτεραιότητές μας…

Μισθολογικά

Γενικά αποφεύγω να σχολιάζω εκκλησιαστικά θέματα. Το κάνουν τόσοι άλλοι, και αν αρχίσει κανείς είναι δύσκολο να βάλει μια ‘κόκκινη γραμμή’ ανάμεσα στον καλοπροαίρετο σχολιασμό και την κρίση και κατάκριση. Ωστόσο, οι γενναίες αυξήσεις στους μισθούς των μητροπολιτών και λοιπών αρχιερέων που ανακοινώθηκαν τελευταία είναι κυρίως οικονομικό θέμα, για το οποίο έγιναν ποικίλα σχόλια, όπως θα αναμενόταν. Για παράδειγμα, κάποιοι έγραψαν (και συμφωνώ μαζί τους) ότι θα ήταν πιο ουσιαστικό να δοθούν αυξήσεις στους ιερείς, και μάλιστα τους πολυτέκνους, αντί για τους επισκόπους. Η επίσημη απάντηση ήταν ότι ‘δεν υπήρχε ο απαραίτητος δημοσιονομικός χώρος’. Δική μου εντύπωση είναι ότι ο χώρος αυτός έχει ιδιαίτερες ιδιότητες: στενεύει και ξεχειλώνει κατά την βούληση των ‘ἐχόντων τὸ γλωσσόκομον’ (κατά την βιβλική έκφραση, κοινώς το πορτοφόλι), άλλοτε δεν φτάνει και άλλοτε περισσεύει.

     Κάποιοι συνέδεσαν τις αυξήσεις με τις επερχόμενες εκλογές, ως μια προσπάθεια της κυβέρνησης να καλοπιάσει την διοικούσα εκκλησία, αν και λέγεται ότι η υπόσχεση για αυξήσεις είχε δοθεί από την εποχή του μακαριστού αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου. Στην εποχή μας η καχυποψία απέναντι στους πολιτικούς είναι δικαιολογημένη, και ο χρόνος τήρησης των υποσχέσεων είναι από τα μέσα που χρησιμοποιούν οι τελευταίοι προς όφελός τους (ενώ άλλοτε, πολύ βολικά, απλώς τις ξεχνούν). Ο σεβαστός μητροπολίτης Κυθήρων κ. Σεραφείμ δήλωσε ότι τα χρήματα θα τα διαθέσει για την στέγαση εκπαιδευτικών και γιατρών που θα πάνε στα Κύθηρα, και είναι γνωστό το πρόβλημα στέγης που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι αυτοί που διορίζονται στα νησιά. Αναμφίβολα υπάρχουν πολλοί αρχιερείς που ανέκαθεν διέθεταν και διαθέτουν τις όποιες οικονομικές απολαβές τους για έργα φιλανθρωπίας, ‘μὴ σαλπίζοντες, μὴ δημοσιεύοντες τὴν ἑαυτῶν εὐποιίαν’ και που θα συνεχίσουν να το κάνουν είτε λάβουν είτε όχι αυξήσεις.     

     Τέλος, στέκομαι στη δικαιολογία ότι οι αρχιερείς ‘έχουν τυπικά προσόντα που σε οποιαδήποτε θέση θα αμείβονταν με πολλαπλάσιες αμοιβές’. Θέλω να πιστεύω ότι οι περισσότεροι επίσκοποι δεν επεδίωξαν το αξίωμά τους ως μια υψηλόμισθη καριέρα, αλλά εκλέχθηκαν για να διακονήσουν την εκκλησία. Το παραπάνω επιχείρημα είναι μάλλον πολύ φθηνό.

Αλλοπρόσαλλος

 Δεν ήξερα αν το επίθετο του τίτλου υπάρχει σε άλλη γλώσσα. Μια αναζήτηση στην τεχνητή νοημοσύνη του διαδικτύου μου πρόσφερε τις εξής επιλογές στην αγγλική: Erratic: Για αλλοπρόσαλλη, ασυνεπή ή ασταθή συμπεριφορά. Capricious: Για συμπεριφορά που βασίζεται σε παρορμήσεις και απρόσμενες αλλαγές. Quirky: Για κάποιον που είναι ιδιόρρυθμος ή κάπως εκκεντρικός. Unpredictable: Κάποιος του οποίου οι αντιδράσεις ή οι αποφάσεις δεν μπορούν να προβλεφθούν. Flaky: Αργκό όρος για έναν αναξιόπιστο άνθρωπο που αθετεί υποσχέσεις ή αλλάζει σχέδια. Υπάρχουν και άλλες.

     Προσπάθησα να ταιριάσω κάποιο από αυτά τα επίθετα στον πρόεδρο που διακήρυξε ότι θα υπογραφεί συμφωνία ειρήνης με το Ιράν μέσα στο σαββατοκύριακο (όρισε μάλιστα και τη Γενεύη ως τόπο υπογραφής), ενώ όλοι οι υπόλοιποι εμπλεκόμενοι λένε ότι δεν γνωρίζουν τίποτε. Και αν μεν εκείνος διαθέτει κάποιο μαγικό ραβδί και επιτύχει αυτό που διαφημίζει, πάει καλά. Έλα όμως που μέχρι χθες μιλούσε για άνευ προηγουμένου πλήγματα που θα καταφέρει στο Ιράν. Δεν έχω μετρήσει πόσες διαφορετικές υποσχέσεις, απειλές, ανακοινώσεις και άλλες εξαγγελίες έχει κάνει από την έναρξη των επιχειρήσεων στον Περσικό κόλπο. Κανείς δεν γνωρίζει τί άλλο μπορεί να αναγγείλει μέχρι το βράδυ ή αύριο πρωί. Νομίζω ότι το δικό μας επίθετο είναι το πιο κατάλληλο. Ή ίσως ένα κοκτέιλ των πέντε προτάσεων της ΤΝ.

Κοινωνική παιδεία

Πρόσφατα η Καθημερινή ανέδειξε μια γωνιά της Αθήνας, την λεγόμενη Ακαδημία Πλάτωνος, που από χώρος αρχαιολογικής και πολιτιστικής σημασίας έχει καταντήσει μνημείο εγκατάλειψης από τις αρχές και βεβήλωσης και κακομεταχείρισης από τους πολίτες. Ενώ είναι γνωστή σε ξένους επισκέπτες, ιδίως του φιλοσοφικού και του εν γένει ακαδημαϊκού χώρου, που έρχονται και οργανώνουν εκεί διαλέξεις και άλλες εκδηλώσεις μνήμης και τιμής προς τους ανθρώπους πριν δυόμιση χιλιάδες χρόνια ανέπτυξαν εκεί φιλοσοφικές απόψεις που αποτέλεσαν θεμέλια του σημερινού πολιτισμού μας, περιφρονείται παντελώς από την ελληνική πολιτεία.

     Όταν πηγαίνει κανείς σε άλλες χώρες και βλέπει να αναδεικνύονται ως χώροι πολιτισμού κάποια κτίσματα ή πάρκα ή ό,τι άλλο, με χρονικό και ιστορικό παρελθόν που δεν είναι ούτε το ένα εικοστό εκείνου των δικών μας αρχαιολογικών και άλλων μνημείων, καταλαβαίνει ότι υπάρχει μια βασική διαφορά νοοτροπίας, τόσο του κράτους όσο και των πολιτών που το απαρτίζουν. Το ίδιο βέβαια ισχύει και για το πώς αντιμετωπίζονται όλοι οι δημόσιοι χώροι (πάρκα, πλατείες, διατηρητέα κτίρια, αγάλματα κλπ.), την εικόνα των οποίων βλέπουμε κάθε μέρα. Κοινή ρίζα όλων αυτών των εκδηλώσεων απαξίωσης είναι η έλλειψη μιας στοιχειώδους κοινωνικής και ιστορικής παιδείας, που θα μας εμφυτεύει την επίγνωση και τον σεβασμό του παρελθόντος μας και την θέληση να ζούμε ως άξιοι απόγονοί του.

Εξωφρενισμοί

Πρόσφατα μάθαμε ότι βεβαιώθηκαν πρόστιμα συνολικού ύψους 270.000 ευρώ σε βάρος ενός άνδρα που εγκατέλειψε σε οικόπεδο εννιά γατάκια. Είμαι αντίθετος στην κάθε είδους κακοποίηση είτε ζώων είτε ανθρώπων, αλλά πιστεύω ότι εκφράζω την εύλογη απορία πολλών αναγνωστών για το μέγεθος της ποινής και τον τρόπο επιδίκασής της. Τέτοιου είδους ποινές δεν μπορεί να επιβάλλονται ως ‘διοικητικά πρόστιμα’ χωρίς να μεσολαβήσει κάποια δίκη. Εδώ δεν πρόκειται για 100-200 ευρώ π.χ. για τροχαία παράβαση, αλλά για μια περιουσία ολόκληρη, που δεν μπορεί να απαιτείται για λογαριασμό του κράτους με την υπογραφή ενός υπαλλήλου, οποιασδήποτε υπηρεσίας ή αρχής. Σαφώς και είναι καταδικαστέα και τιμωρητέα η κακοποίηση ενός ζώου. Ωστόσο, η αντιμετώπιση μιας τέτοιας πράξης θα πρέπει να ακολουθεί τους γενικούς κανόνες απονομής του δικαίου (τόσο ως προς την διαδικασία όσο και ως προς το ύψος των ποινών) και να μη γίνεται ‘αντανακλαστικά’ για να αναδεικνύει την ζωοφιλία μας. Και βέβαια η ποινή να μην προσβάλλει κατάφωρα την συνταγματική ‘αρχή της αναλογικότητας’, αλλά ούτε και την κοινή λογική.

                                                                                                         [Απεστάλη στην Καθημερινή]

Δημοσκοπήσεις

Σχεδόν δεν περνάει μέρα που να μην ακούσουμε για μια νέα δημοσκόπηση που καταγράφει τις προθέσεις ψήφου και τη δημοφιλία των πολιτικών και άλλες συναφείς παραμέτρους. Επειδή το όλο θέμα καταντά εξαιρετικά πληκτικό, θα πρέπει να το δούμε στις πραγματικές του διαστάσεις.

     Μια δημοσκόπηση είναι μια ‘σημειακή’, χρονικά περιορισμένη αποτύπωση πολιτικών απόψεων ενός πολύ περιορισμένου δείγματος πληθυσμού. Ωστόσο, παρά τους δυο αυτούς σοβαρούς περιορισμούς, τα αποτελέσματα των δημοσκοπήσεων αντιμετωπίζονται από τα μέσα ενημέρωσης ωσεί μείζονα πολιτικά γεγονότα, και ανατέμνονται και αναλύονται εξονυχιστικά και δια μακρών από ειδικούς και μη. Με την επανάληψη φθάνουν να γίνονται, εκούσια ή ακούσια, εργαλεία έντεχνης χειραγώγησης του κοινού προς κάποια επιθυμητή κατεύθυνση, να δημιουργούν ένα ‘κλίμα’ υπέρ ή κατά κάποιων και να αναδεικνύουν εκ του μηδενός ‘καταλληλότερους’ ηγέτες ή κόμματα. Αυτό δικαιολογεί την δυσπιστία απέναντί τους.

     Οι πολιτικές δημοσκοπήσεις δεν πρόκειται να εκλείψουν, αλλά σίγουρα δεν χρειάζεται να γίνονται κάθε μέρα ή εβδομάδα (όπως ακριβώς και οι κάθε είδους ιατρικές εξετάσεις δεν πρέπει να επαναλαμβάνονται κάθε λίγο αν δεν υπάρχει συγκεκριμένος λόγος). Σε κάθε περίπτωση, εμείς ως πολίτες δεν πρέπει να τις χρησιμοποιούμε ως κριτήρια για τις προσωπικές μας επιλογές για το ποιος θέλουμε να κυβερνήσει τη χώρα. Υπάρχουν πολύ πιο ουσιαστικές παράμετροι που θα πρέπει να υπαγορεύουν την εκλογική μας συμπεριφορά. Ωστόσο, για να φθάσουμε στην πολιτική ωριμότητα που απαιτείται για κάτι τέτοιο ‘θέλουμε δουλειά πολλή’, κατά τον ποιητή.

Απάτες

Ο αριθμός που έδειχνε το κινητό μου δεν ήταν γνωστός. Το ίδιο και η φωνή, που με απευθύνθηκε με το ‘κύριε’ και το όνομά μου. Κάποιος που ήθελε ραντεβού; Μου συστήθηκε με ένα πάγκοινο ονοματεπώνυμο (κυρίαρχο στην Ελλάδα την περίοδο 1967-74 και έγκλειστο στον Κορυδαλλό στη συνέχεια) και μου είπε ότι είναι ‘από τον τομέα 4 των εξωτερικών βλαβών του ΔΕΔΔΗΕ’. Εδώ τον διέκοψα λέγοντάς του ότι ο αριθμός του θα αποσταλεί στην αστυνομία. Λίγο αργότερα ανάλογη κλήση από τον ίδιο αριθμό έγινε και στο σταθερό τηλέφωνο του σπιτιού μας.

     Ακόμη ένα περιστατικό, κοντά σε άλλα παρόμοια με ‘λογιστές’ και ‘τεχνικούς’ και άλλους τηλεαπατεώνες που ψαρεύουν πιθανά θύματα μέσα από τις σύγχρονες επικοινωνίες. Παρά τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις στα Μέσα για το είδος αυτό του ψηφιακού εγκλήματος, οι θιασώτες του συνεχίζουν ακάθεκτοι, και κάθε τόσο εφευρίσκουν καινούργιες παραλλαγές στο σενάριο που χρησιμοποιούν για δόλωμα. Με δεδομένη την πραγματικότητα αυτή θα πρέπει, κατά την ευαγγελική ρήση, να είμαστε ‘φρόνιμοι ως οι όφεις’ και να μην υπακούμε σε οποιαδήποτε τηλεφωνική εντολή, παραγγελία, απαίτηση, αν δεν είμαστε απόλυτα σίγουροι για τον συνομιλητή μας. Το ίδιο ισχύει και για αγορές, προσφορές, αναβαθμίσεις και άλλες ‘ευκαιρίες’. Υπάρχουν καταστήματα όπου μπορούμε με δική μας επιλογή να αναζητήσουμε κάτι που στ’ αλήθεια μας χρειάζεται, και όχι να παρασυρθούμε από την ευκολία της τηλεφωνικής προσφοράς. Όπως λέει ένα αμερικανικό λογοπαίγνιο, το πρώτο συνθετικό της λέξης convenience (ευκολία) είναι το con (απάτη). Ισχύει απόλυτα.   

Εξυπνάδες

Ανοίγοντας το ραδιόφωνο του αυτοκινήτου ακούω τακτικό εκφωνητή να μιλάει για τις πανελλαδικές εξετάσεις που ξεκίνησαν σήμερα. Η περίληψη του επικριτικού μονολόγου του: ότι τα δεκατρία χρόνια υποχρεωτικής εκπαίδευσης καταλήγουν και συμπυκνώνονται σε δώδεκα ώρες (τέσσερα τρίωρα) γραπτής εξέτασης, που για κάποιους επιβραβεύει και για άλλους ματαιώνει όλη την προηγούμενη σχολική ζωή τους, κι αυτό είναι όλο. «Ὡς ἔφατ’ ἐπαΐων τις», θα μας έλεγε ο Όμηρος.

     «Ἀλλ’, ὤ ἀγαθέ», θα του απαντούσαμε στην ίδια διάλεκτο, τα χρόνια της υποχρεωτικής εκπαίδευσης δεν έχουν ως κύριο σκοπό να μας εισαγάγουν σε κάποια ανώτατη σχολή. Αυτός μπορεί να είναι στόχος επιλογής του καθενός, αλλά σε καμία περίπτωση δεν είναι υποχρεωτικός. Η πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση κυρίως αποβλέπει στη σφαιρική καλλιέργεια του αυριανού πολίτη: του μεταδίδει βασικές γνώσεις, δεξιότητες και κανόνες συμπεριφοράς, ώστε να μπορέσει μεγαλώνοντας να στέκεται στα πόδια του, να καταλαβαίνει, στοιχειωδώς έστω, τον κόσμο γύρω του, να προχωρήσει στην σταδιακή αυτονόμησή του από την πατρική οικογένεια και να ενταχθεί στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο, τους όρους λειτουργίας του οποίου θα έχει διδαχθεί μαζί με τα γράμματα.

     Φυσικά στους σκοπούς αυτούς εντάσσεται και ο επαγγελματικός προσανατολισμός, που όμως δεν θα πρέπει να περιορίζεται στον ‘μονόδρομο’ της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, αλλά να βοηθάει τους μαθητές να αντιλαμβάνονται έγκαιρα τις δυνατότητές τους και να στρέφονται εκεί που θα μπορούν να τις αξιοποιήσουν καλύτερα. Υπάρχουν τόσοι επαγγελματικοί κλάδοι που ζητούν ανθρώπους για να καλύψουν τις ανάγκες τους, όχι αναγκαστικά πτυχιούχους.

     Τυχόν ενστάσεις για το κατά πόσον η σημερινή υποχρεωτική εκπαίδευση εκπληρώνει τους παραπάνω στόχους είναι απόλυτα κατανοητές. Εκεί θα πρέπει να στραφεί το ενδιαφέρον πολιτείας, εκπαιδευτικών και γονέων, και όχι στο αν θα μπορούν κάποτε οι απόφοιτοι του Λυκείου να φοιτούν χωρίς εξετάσεις όπου θέλουν.  

[Δημοσιεύθηκε ελαφρά τροποποιημένη στην Καθημερινή] 

Τρία φορεία

Σε στιγμή σχόλης στέκομαι στον προθάλαμο των χειρουργείων της κλινικής περιμένοντας έναν συνάδελφο. Γύρω μου η συνηθισμένη κίνηση: χειρουργοί, αναισθησιολόγοι, νοσηλευτές, τραυματιοφορείς, καθένας στον ρόλο του, μια πολύπλοκη, πολυδιάστατη μηχανή που δουλεύει σχεδόν αδιάκοπα.

     Κι εκεί που περιμένω, περνούν μπροστά μου τρία φορεία, σχεδόν κολλητά μεταξύ τους, ένας ιδιόμορφος σιδηρόδρομος. Τρεις γυναίκες, μέσης ηλικίας, με πρόσωπα ανέκφραστα. Τίποτε δεν προδίδει το μέσα τους, τις ανησυχίες, την αγωνία, τις προσδοκίες, τα εν γένει συναισθήματά τους. Ποιο είναι το παρελθόν και η προέλευσή τους; Ποια αφορμή τις οδηγεί στο χειρουργείο; Πίσω από τις αυτόματες συρόμενες πόρτες λειτουργούν όλες οι ειδικότητες, από οφθαλμιάτρους και ορθοπεδικούς μέχρι νευρο- και καρδιοχειρουργούς. Για πού προορίζεται η καθεμία; Με τί προοπτικές θεραπείας, βελτίωσης, αποκατάστασης; Κύριος οίδε.

     Καθώς οι πόρτες κλείνουν πίσω από τα τρία φορεία, εγκλωβίζουν μέσα τους τις ελπίδες των ασθενών, αλλά και τις ευχές όλων μας, για μια καλή έκβαση των επεμβάσεών τους.

 

Εχθροί και 'εχθροί'

Πολώσεις συνέβαιναν σε κάθε εποχή, αλλά στις μέρες μας ίσως παίρνουν πιο χτυπητές μορφές. Τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερο τείνουμε να κατατάσσουμε ανθρώπους, ομάδες, κόμματα και κράτη σε ‘φίλους’ και ‘εχθρούς’, βασιζόμενοι στη στάση που παίρνουν απέναντι στις ΗΠΑ, τη Ρωσία, την Ευρώπη, το Ισραήλ, την Τουρκία, για να απαριθμήσω μόνο τα πιο τυπικά σύγχρονα παραδείγματα. Τέτοιες δυϊστικές κατατάξεις υπακούουν στον λογικό κανόνα που λέει ότι κάποιος ή κάτι δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα Α και μη-Α: αν δεν είσαι ‘υπέρ’, είσαι ‘κατά’. Είναι όμως έτσι;

      Η τακτική αυτή αντιβαίνει σε έναν άλλο λογικό κανόνα: ότι από το μέρος δεν μπορούμε να βγάλουμε συμπέρασμα για το σύνολο. Σε κάθε σύνολο ανθρώπων υπάρχουν πρόσωπα που είναι από αντιπαθητικά έως ανοικτά εχθρικά ή εγκληματικά. Η απόρριψη και καταδίκη των προσώπων αυτών και της συμπεριφοράς τους δεν σημαίνει π.χ. αντιαμερικανισμό ή αντισημιτισμό. Ωστόσο η κατάσταση περιπλέκεται όταν τέτοιοι άνθρωποι κατέχουν ηγετικές θέσεις και παρασύρουν τους λαούς που κυβερνούν σε ‘ειδικές στρατιωτικές επιχειρήσεις’ με ανυπολόγιστες ζημίες και θύματα και με ευρύτερες συνέπειες για τον υπόλοιπο κόσμο. Όταν ένας κακόβουλος ηγέτης στρέφει τον λαό του εναντίον σου, ουσιαστικά διαχέει την έχθρα από το πρόσωπό του σε όλο τον λαό.

     Ιδανικά, θα θέλαμε να υπάρχει κάποιο παγκόσμιο όργανο που να μπορεί να πιάσει από το αυτί τους ηγέτες χωρών που μάχονται μεταξύ τους, να τους τσουγκρίσει τα κεφάλια και να τους πειθαναγκάσει να πάψουν τις εχθροπραξίες. Τέτοιο όργανο δεν υπάρχει, διότι οι ‘μεγάλοι’ του κόσμου φρόντισαν να κρατήσουν για τους εαυτούς των το δικαίωμα του βέτο και να μην έχουν κανέναν άλλο πάνω από το κεφάλι τους. Κι έτσι συμμετέχουν ή απέχουν από τους διεθνείς οργανισμούς κατά το θέλημά τους, ερμηνεύουν το δίκαιο κατά τα συμφέροντά τους, και αν κάποιοι άλλοι δεν συμφωνούν μαζί τους, δικό τους κακό, μια και αυτοί οι τελευταίοι δεν έχουν δυνατότητα επιβολής.

     Έγραψα τα παραπάνω έχοντας διαβάσει ένα ενδιαφέρον άρθρο του καθηγητή Αντ. Κλάψη με τον τίτλο ‘Χορτοφάγοι σε φεστιβάλ κρεοφαγίας’ (Καθημερινή 24/5/2026). Περιγράφει με κομψούς όρους τον νόμο της ζούγκλας, όπως ισχύει σήμερα.

Αλήθεια και ΤΝ

 H Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) έχει εισβάλει ραγδαία στην καθημερινή ζωή και κάθε τόσο την βλέπουμε να ξεφυτρώνει σε νέες γωνιές. Εδώ και καιρό μαθαίναμε π.χ. για φοιτητικές (και άλλες) εργασίες που είχαν κατασκευασθεί και γραφεί με χρήση σχετικών εφαρμογών. Η ανακάλυψη αυτή οδήγησε σε ανησυχίες και συζητήσεις για το πώς μπορούν να ανιχνεύονται τέτοιες λαθροχειρίες (έχουν κατασκευασθεί αντίστοιχα ψηφιακά εργαλεία, που όμως έχουν κι αυτά τους περιορισμούς και τις ατέλειές τους). Το θέμα, απ’ όσο ξέρω, δεν έχει ακόμη λυθεί αποτελεσματικά. Όσο κι αν δεν μου αρέσει από δεοντολογικής πλευράς μια τέτοια εξέλιξη, κυνικά σκέφτομαι ότι με την πορεία του χρόνου θα συμβιβασθούμε με την πραγματικότητα αυτή. Έτσι, στο μέλλον καλός επιστήμονας δεν θα θεωρείται αυτός που κατέχει την επιστήμη του (με την παραδοσιακή έννοια) αλλά αυτός που χειρίζεται τα εργαλεία της ΤΝ με περισσότερη μαεστρία. Και ό,τι ήθελε προκύψει…

     Τελευταία ανέκυψε και άλλο συναφές θέμα. Έγινε γνωστό ότι οι νικητές ενός διεθνούς λογοτεχνικού βραβείου είχαν γράψει τα βραβευμένα διηγήματά τους με χρήση ΤΝ. Σε κάποιες περιπτώσεις αυτό αποδείχθηκε, σε άλλες αναφερόταν ως ισχυρή πιθανότητα. Εξάλλου, η νομπελίστρια λογοτεχνίας Όλγα Τοκάρτσουκ παραδέχθηκε ότι γράφει το επόμενο μυθιστόρημά της χρησιμοποιώντας ΤΝ, όχι απλώς για βιβλιογραφικές αναζητήσεις πληροφοριών αλλά και για την πλοκή και τη δομή του κειμένου. Φυσικά τα περιστατικά αυτά ξεσήκωσαν θύελλα συζητήσεων για το τί είναι τελικά λογοτεχνία και πόσο η αξία του τελικού προϊόντος θα πρέπει να ‘πιστώνεται’ στον άνθρωπο-συγγραφέα ή σ’ ένα ψηφιακό εργαλείο. Ανάλογος είναι και ο προβληματισμός για μεταφράσεις ξενογλώσσων κειμένων και βιβλίων από ανθρώπους-μεταφραστές ή από εφαρμογές ΤΝ.

     Δεν έχω χρησιμοποιήσει ποτέ ως τώρα τεχνητή νοημοσύνη για γράψιμο κειμένου (ας μη σπεύσω να προδικάσω το μέλλον). Με την αυξανόμενη διάδοση του νέου αυτού μέσου, θα έβαζα ένα αδρό χρονικό όριο, π.χ. το 2020, πριν από το οποίο ό,τι είχε γραφεί είχε ελάχιστη πιθανότητα να είναι ψηφιακό δημιούργημα, ενώ από εκεί και μετά η πιθανότητα αυτή διαρκώς αυξάνεται. Για τον μέσο αναγνώστη που θέλει απλώς να περάσει την ώρα του, μπορεί να μην έχει ιδιαίτερη σημασία ποιος έγραψε το μυθοπλαστικό βιβλίο που διαβάζει. Ωστόσο, η ΤΝ μπορεί να χρησιμοποιείται και για την επινόηση και κατασκευή ‘ειδήσεων’ και για τη έντεχνη διασπορά ‘απόψεων’ που διαμορφώνουν την κοινή γνώμη και οδηγούν σε συγκεκριμένες κοινωνικές συμπεριφορές και αντιδράσεις. Έχουμε άλλωστε ακούσει όσα λέγονται για επηρεασμό εκλογικών αποτελεσμάτων σε μια χώρα από παρεμβάσεις άλλης. Με το δεδομένο αυτό δικαιούμαστε να ρωτούμε: πόσες από τις δημοσκοπήσεις που ακούμε κάθε τόσο είναι αντικειμενικές και δεν εξυπηρετούν ανάλογες σκοπιμότητες;

     Βέβαια είναι δύσκολο, έως και αδύνατο, να επιβεβαιώνει κανείς την αλήθεια όλων των πληροφοριών που διακινούνται. Μια συνετή αντίδραση θα είναι να μη σπεύδει κανείς να αποδεχθεί αβασάνιστα οτιδήποτε αν δεν επαληθευθεί αυτό από άλλες πηγές. Για να δανεισθούμε μια φράση από τους Ψαλμούς, «ἐν εἰκόνι διαπορεύεται ἄνθρωπος, πλὴν μάτην ταράσσεται» [Ψ. 38:7]. Μέσα σε μια εν πολλοίς εικονική πραγματικότητα κυκλοφορούμε, γι’ αυτό και δεν πρέπει να ταρασσόμαστε εύκολα. Ας μη ξεχνούμε ότι Ένας είναι η Αλήθεια, ενώ ο διάβολος «ψεύστης ἐστὶ καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ» (του ψεύδους) [Ιωάν. 8:44]. Και όπως λέει η λαϊκή παροιμία, το ψέμα έχει κοντά ποδάρια. Ακόμη και το ψηφιακό.

     Πολλά από τα παραπάνω τα έχω ξαναγράψει. Ωστόσο, τέτοιες επαναλήψεις θα γίνονται όλο και πιο απαραίτητες με την τρέχουσα ροή των πραγμάτων.

 

Ευπιστία

 Πριν μερικές μέρες διαβάσαμε ότι με συνεργασία διωκτικών αρχών από πολλές χώρες αποκαλύφθηκε κύκλωμα που είχε αποκομίσει πάνω από 240 εκατομμύρια ευρώ πουλώντας μη εγκεκριμένα φάρμακα και συμπληρώματα διατροφής για ποικίλες παθήσεις μέσω διαδικτύου. Είναι οπωσδήποτε πολύ θετικό το γεγονός ότι βρέθηκε και εξαρθρώθηκε το κύκλωμα αυτό, και φαίνεται ολοκάθαρα η σημασία της συνεργασίας (που είναι ζητούμενο σε πολλά θέματα και όχι μόνο στη δίωξη του εγκλήματος).  Παραμένει όμως το μεγάλο ερώτημα είναι αν και πόσοι ασθενείς ζημιώθηκαν (όχι μόνο οικονομικά αλλά κυρίως από πλευράς υγείας) καταναλώνοντας άγνωστης αξίας προϊόντα. Και είναι εντυπωσιακό ότι, ενώ τόσα ακούγονται για πλαστές ψηφιακές πληροφορίες και για ηλεκτρονικές απάτες, πολύς κόσμος εμπιστεύεται το διαδίκτυο και αγοράζει κυριολεκτικά ‘γουρούνι στο σακί’. Βέβαια, όταν νιώθεις να ‘πνίγεσαι’ από κάποιο σοβαρό νόσημα, πιάνεσαι και από τα μαλλιά σου, κατά την παροιμία. Δεν βλάπτει όμως να ρωτήσεις πρώτα κάποιον ειδικό.

Αγωγή

 Η διπλή τραγωδία με τα δυο 17χρονα κορίτσια δεν φεύγει εύκολα από τη σκέψη – και δεν πρέπει να φύγει χωρίς να μας προβληματίσει σοβαρά για το μεγάλο θέμα του πώς μεγαλώνουν τα παιδιά σήμερα. Ανάμεσα στα πολλά σχόλια που κυκλοφορούν (όχι όλα αξιόλογα) μεταφέρω ένα από κάποιον ΒΚ (Καθημερινή 16/5) που λέει κάποιες βασικές αλήθειες:

     «Όταν ήμουν εγώ παιδί, αν έκανα σκανταλιές στο σχολείο ήξερα ότι αυτό που θα αντιμετωπίσω από τούς γονείς μου στο σπίτι θα ήταν πολύ χειρότερο από την τιμωρία του δασκάλου. Υπήρχε πειθαρχία, υπήρχε σεβασμός, υπήρχαν συνέπειες για την παραβατική συμπεριφορά. Τώρα τα παιδιά μεγαλώνουν σε γυάλα, σε θερμοκοιτίδα. Τη χειρότερη συμπεριφορά να έχουν στο σχολείο, οι γονείς τους θεωρούν καθήκον τους να τα υπερασπιστούν. Μη στενοχωρηθούν, μην κλάψουν, μην τα προσβάλουν, μην πεινάσουν ούτε 10 λεπτά, μην αγχωθούν, μη δυσκολευτούν, μην αποτύχουν, μην κουραστούν, μην αναλάβουν ευθύνες, μην ενηλικιωθούν. Η ζωή και η κοινωνία τους οφείλουν τα πάντα, μόνο και μόνο γιατί γεννήθηκαν. Προσθέστε εδώ και την εικονική πραγματικότητα των κοινωνικών δικτύων. Όταν όμως ξαφνικά στα 18 έρθουν αντιμέτωπα με την πραγματική ζωή, συγκρούονται με τοίχο…

     Αυτό που κυριαρχεί στις ηλικίες των μετεφήβων -- 20κάτι -- είναι το μότο: "να μη ζοριστούμε, να περνάμε καλά"… Όσο ζούμε στο πατρικό μας και πέφτει το χαρτζιλίκι από γονείς και παππουδογιαγιάδες, μια χαρά είμαστε... Κλωτσάμε λίγο παρακάτω το τενεκεδάκι στο δρόμο, κι έχει ο Θεός…».

     Ανάλογα έχουμε γράψει στη σελίδα αυτή και παλαιότερα, και εννοείται ότι έχουν ευρύτερη εφαρμογή και δεν κρίνουν τα συγκεκριμένα θύματα. Κοντά σ’ αυτά θα μπορούσαμε να προσθέσουμε τον ανάγκη για παρουσία δίπλα στα παιδιά καταρτισμένων και υπευθύνων γονέων, που θα βλέπουν τον γονεϊκό ρόλο της αγωγής ως τον πιο σημαντικό της ζωής τους και θα τον εκτελούν με αφοσίωση και ευσυνειδησία, και με ελπίδα και προσφυγή στην πρόνοια του Θεού που θα αναπληρώνει τα ελλείποντα.