Τα πάθη της γλώσσας μας

Το ότι η γλώσσα είναι κάτι ζωντανό είναι αναντίρρητο. Οι έννοιες της βιολογίας μας βοηθούν να το εννοήσουμε  Η γλώσσα της κάθε εποχής είναι άλλο πράγμα, όπως ο κάθε απόγονος είναι διαφορετικός από τον κάθε πρόγονό του, μοναδικός και ανεπανάληπτος. Ας προσπαθήσουμε να φαντασθούμε έναν άνθρωπο του χρυσού αθηναϊκού αιώνα στην Ελλάδα του 21ου αιώνα. Μπορεί βέβαια να ‘έπιανε’ λέξεις και ίσως φράσεις απ’ όσα θα άκουγε, αλλά θα δυσκολευόταν τόσο να καταλάβει τους γύρω του, όσο κι ένας σημερινός Έλληνας να κατανοήσει την περιπατητική διδασκαλία του Αριστοτέλη ή μια δημηγορία του Περικλή ή την απαγγελία των Ομηρικών επών (άλλωστε το ίδιο συμβαίνει στον σύγχρονο Ελλαδίτη όταν βρεθεί να μιλάει με γηγενείς του Πόντου, της Κύπρου ή της ελληνόφωνης Κάτω Ιταλίας). Όπως όμως ένας άνθρωπος φέρει στο γονιδίωμά του λιγότερα ή περισσότερα βιολογικά χνάρια όλων των προγόνων του, έτσι και η γλώσσα του φέρει ανάλογα λεκτικά ‘γονίδια’ από όλους τους προγόνους της. Όσο η απόσταση των γενεών μεγαλώνει, τόσο οι ‘απόγονοι’ διαφέρουν από τους απόμακρους ‘προγόνους’, και τόσο περισσότερο δυσκολεύονται να τους καταλάβουν, όπως και οι γονείς τα παιδιά ή τα εγγόνια τους. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι παύουν να έχουν μεταξύ τους δεσμούς αίματος. Ή καλύτερα γονιδίων.

     Αυτός είναι και ο λόγος που τα κείμενα, οι γλωσσικές εκφράσεις της κάθε εποχής, δεν μπορούν εύκολα να μεταγραφούν σε μια διαφορετική ιστορική μορφή της ίδιας μητέρας γλώσσας, χωρίς να χάσουν πολλά ή λίγα από τα ιδιαίτερά τους γνωρίσματα. Ο Όμηρος στη νεοελληνική δεν είναι ακριβώς Όμηρος, όσο καλή και ποιητική κι αν είναι η απόδοσή του. Δεν μπορούμε να ανταλλάξουμε αμοιβαία τα γλωσσικά ιδιώματα του Ρωμανού του Μελωδού και του Διονυσίου Σολωμού, του Σιμωνίδη του Κείου και του Πτωχοπρόδρομου, του Θουκυδίδη και του Παπαδιαμάντη, του Μακρυγιάννη και του Καζαντζάκη, χωρίς να ‘προδώσουμε’, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, τα νοήματα και τα συναισθήματα που ο κάθε δημιουργός προσπάθησε να εκφράσει με το έργο του. Ακόμη και αν δεν κατανοούμε κατά λέξιν κείμενα άλλων εποχών, μπορούμε να τα απολαμβάνουμε αισθητικά και να προσπαθούμε να τα συλλάβουμε νοηματικά, αρκούμενοι όμως στη γνώση ότι το αποτέλεσμα δεν θα είναι τέλειο, αλλά ‘εκ μέρους’, όπως και η οποιαδήποτε μετάφρασή τους. Αυτή άλλωστε είναι και η ομορφιά της γλώσσας, σε κάθε φάση της ατέρμονης εξέλιξής της, και η ‘εκ μέρους’ κατανόηση δεν πρέπει να μας αποτρέπει από το να διδάσκουμε και να διαβάζουμε τα πρωτότυπα κείμενα.

     Ωστόσο, ως λαός αρεσκόμαστε να παθιαζόμαστε με τη γλώσσα μας, διότι την θεωρούμε ως ένα από εκείνα τα συνεκτικά στοιχεία της φυλής μας, μαζί με το ‘όμαιμον’ και τα ‘θεών ιδρύματα κοινά και θυσίας, ήθεά τε ομότροπα’ [Ηρόδοτος], αλλά συχνά και ως στοιχείο πολιτισμικής ανωτερότητος έναντι όλων των άλλων φυλών και γλωσσών. Από συστάσεως του ελληνικού κράτους έχουν γίνει πολλές και ιστορικές μάχες, σε επίπεδο σχεδόν εμφυλίου πολέμου, μεταξύ οπαδών (κάποιας μορφής) ‘καθαρεύουσας’ και (κάποιας μορφής) ‘δημοτικής’, ενώ κάθε τόσο εγείρεται νέα υποψία για μια πραγματική ή φανταστική επιβουλή κατά της ελληνικής γλώσσης (όπως πρόσφατα με τη Γραμματική του Δημοτικού). Εδώ η ιστορία αναπόφευκτα μπλέκεται με τη μυθολογία και τα όρια ρεαλισμού και συνωμοσίας είναι συχνά ασαφή. Οι ‘αστικοί μύθοι’ αφθονούν και διαιωνίζονται με την βοήθεια και των συγχρόνων ηλεκτρονικών βοηθημάτων, και όλοι (συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών και των δημοσιογράφων) γίνονται περίπου ειδικοί και στο θέμα αυτό, όπως και σε τόσα άλλα.

     Αυτό δείχνει ότι η γλώσσα δεν είναι απλώς ένα συμβατικό εργαλείο αμοιβαίας κατανόησης και κοινής συνεννόησης (όπως π.χ. τα μαθηματικά σύμβολα). Οι λέξεις και οι φράσεις, προφορικές ή γραπτές, φορτίζονται εννοιολογικά και συναισθηματικά, μεταδίδουν στους ακροατές ή τους αναγνώστες τους το πάθος ενός ρήτορα, την πίστη ενός ιεροκήρυκα, τον λαϊκισμό ενός δημαγωγού, και μπορεί να σηκώσουν επαναστάσεις που διέπονται είτε από ενθουσιασμό είτε από μίσος. Οι λέξεις και οι φράσεις αποκτούν ιερότητα με τη μορφή κειμένων που δεν τολμά κανείς να θίξει ή να αλλοιώσει χωρίς να προκαλέσει τουλάχιστον θύελλα. Οι λέξεις και οι φράσεις χρησιμοποιούνται ως ‘λογότυπα’ και κατατεθειμένα σήματα πολιτικών και άλλων φατριών, και συχνά τοποθετούν τους χρήστες τους στο ιδεολογικό φάσμα με αξιοθαύμαστη ακρίβεια. Οι λέξεις και οι φράσεις, σε ένα πιο πρωτόγονο επίπεδο, παίρνουν μαγικές διαστάσεις και γίνονται ξόρκια και κατάρες. Αποτέλεσμα είναι όχι σπάνια η γλώσσα από μέσο συνεννόησης να γίνεται διαχωριστικός μεσότοιχος, κάτι που χιουμοριστικά διατύπωσε ο George Bernard Shaw για την αγγλική (‘Αμερική και Αγγλία είναι δυο χώρες που χωρίζονται από μια κοινή γλώσσα’).

     Κοντά σε όλα τα παραπάνω, υπάρχει και η αμοιβαία καχυποψία, όχι πάντα αδικαιολόγητη, ότι καθένας που υποστηρίζει μια (οποιαδήποτε) άποψη για τη γλώσσα έχει κάτι άλλο στο νου του, μια ‘κρυφή ατζέντα’, έναν απώτερο σκοπό. Δεν είναι απαραίτητο αυτή να είναι πολιτική ή ιδεολογική. Ακόμη και οι ‘αυθεντίες’, οι επιστήμονες γλωσσολόγοι, κάποια σκοπιμότητα εξυπηρετούν, έστω και αμιγώς ακαδημαϊκή, υπερασπιζόμενοι το γνωστικό τους αντικείμενο και τη δική τους θέση στον ιδιότυπο διάλογο. Και λησμονώντας συχνά ότι άλλο είναι η επιστήμη και άλλο η διδασκαλία και η χρήση της γλώσσας ως μέσου επικοινωνίας και έκφρασης. Μια πρόχειρη αντιδιαστολή που μου έρχεται στο μυαλό: τα βιβλία της γλώσσας (του Δημοτικού) γράφονται από φιλολόγους, αλλά διδάσκονται από δασκάλους και απευθύνονται σε μικρά παιδιά, που πρέπει να μάθουν καταρχήν να μιλούν και να γράφουν ελληνικά και όχι να ξεχωρίζουν τη διαφορά φθόγγων, φωνημάτων και φωνηέντων. Είναι προφανές ότι άλλες είναι οι προτεραιότητες και τα ενδιαφέροντα της κάθε ομάδας, και η προσέγγιση για την επίτευξη αμοιβαίας κατανόησης δεν είναι πάντα αυτονόητη. Για να φέρω ένα ανάλογο παράδειγμα από τη δουλειά μου, πολλές φορές οι άρρωστοι παραπονούνται ότι δεν καταλαβαίνουν τις εξηγήσεις που τους δίνουν οι γιατροί, διότι οι τελευταίοι μιλούν σε γλώσσα ‘τεχνική’ και δύσκολη. Όταν ενημερώνω τους ασθενείς μου για το πρόβλημα της υγείας τους πρέπει να κατέβω στο δικό τους επίπεδο: δεν μπορώ να τους μιλήσω με την ίδια γλώσσα που θα χρησιμοποιούσα για μια διάλεξη σε συναδέλφους, και αυτό δεν γίνεται αυτόματα, αλλά χρειάζεται κατάλληλη παιδεία.

     Για να ξαναγυρίσουμε σε όσα προαναφέραμε: μπορούμε να κατεδαφίσουμε τον ‘μεσότοιχον του φραγμού’; Αν και μη ειδικός, δύσκολο το βλέπω, με δεδομένη την ιστορία των γλωσσομαχιών στην Ελλάδα. Θα χρειαζόταν πολλή νηφαλιότητα και ώριμη σκέψη για να συναποδεχθούμε ότι το διαφορετικό γλωσσικό ιδίωμα του άλλου δεν είναι δείγμα πολιτικής αντιπαλότητας ούτε τον κατατάσσει αυτόματα στα ‘μιάσματα’ ή τους αιρετικούς. Θα χρειαζόταν όμως και αντίστοιχη βούληση να αποδεχθούμε, επιστήμονες και μη, την φυσική εξέλιξη και πορεία της ζωντανής γλώσσας χωρίς απόπειρες βιασμού και αυθαίρετης αποκοπής από τις ρίζες και την ιστορική της συνέχεια. Με δεδομένη τη δυσκολία συνεννόησης για ελάσσονα θέματα (όπως π.χ. η διατύπωση και εφαρμογή μιας πραγματικά εθνικής πολιτικής) το μείζον αυτό φαντάζει σχεδόν ακατόρθωτο.

    [Σημ. Το άρθρο είχε αναρτηθεί στο ηλεκτρονικό περιοδικό Αντίφωνο στις 3/9/2012. Αναδημοσιεύεται με αφορμή την χθεσινή Παγκόσμια Ημέρα της Ελληνικής Γλώσσας] 

Τεχνοπαθολογία

Τις τελευταίες μέρες έζησα μερικές από τις αρρώστιες που μπορεί να προσβάλουν τα σύγχρονα τεχνολογικά βοηθήματα, που τόσο απαραίτητα έχουν γίνει για πάμπολλες καθημερινές εργασίες μας. Λες και ήταν συνεννοημένοι, τόσο ο υπολογιστής του σπιτιού όσο κι εκείνος του ιατρείου αποφάσισαν να ‘νοσήσουν’ παράλληλα, με διαφορετικά συμπτώματα ο καθένας, αλλά με σημαντικές επιπτώσεις. Ο ένας κολλούσε απροσδόκητα, διακόπτοντας την όποια εργασία ήταν σε εξέλιξη εκείνη τη στιγμή και μη ανταποκρινόμενος στους απλούς ‘θεραπευτικούς’ χειρισμούς της πρωτοβάθμιας φροντίδας (δηλ. του χειριστή του). Ανάγκη για ‘δευτεροβάθμια’ αντιμετώπιση, από έναν ειδικό, που κατέφυγε σε… μεταμόσχευση (σκληρού δίσκου), που θα πρέπει να επαναληφθεί σύντομα, μια και το μόσχευμα αποδείχθηκε επίσης ελαττωματικό. Ο άλλος ξαφνικά μια μέρα σταμάτησε να συνδέεται με το δίκτυο χωρίς κατά τα λοιπά να παύσει να λειτουργεί. Έλα όμως που η σύνδεση στο δίκτυο είναι επαγγελματικά απαραίτητη για την ψηφιακή έκδοση αποδείξεων, συνταγών και γνωματεύσεων κάθε είδους. Εκτός από τις πρακτικές δυσκολίες, ένας τυχών έλεγχος από φορολογικές αρχές μπορεί να σου βγάλει κανένα παχυλό πρόστιμο. Η διάγνωση εδώ ήταν παύση λειτουργίας της κάρτας δικτύου. Μια και δεν υπάρχει ανταλλακτικό γι’ αυτήν (λόγω της ηλικίας του κατά τα λοιπά πολύ καλού υπολογιστή) κατέφυγα στην απόκτηση ενός φορητού για τις αναγκαίες εργασίες, τις οποίες ελπίζω να καλύψει επαρκώς.

     Πρακτικά τεχνολογικά προβλήματα, θυμίζουν ανάλογα παθήματα των ανθρώπων, που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε και να ανακουφίσουμε στην καθημερινή μας πράξη. Συνάμα αναδεικνύουν τον βαθμό εξάρτησης από την τεχνολογία που έχουμε αναπτύξει ως πρόσωπα και ως κοινωνία εν γένει. Οι προεκτάσεις της και οι συνέπειες από την στέρησή της γίνονται ορατές όταν παρουσιασθεί κάποιο πρόβλημα, ακριβώς όπως και με την υγεία του ανθρώπου, που την εκτιμούμε όταν παραβλαφθεί ή χαθεί, ενώ η διαρκής παρουσία της είναι σιωπηλή και αθόρυβη. Και αν η τεχνική βλάβη επηρεάζει μόνο έναν μεμονωμένο χρήστη, τι θα γίνει σε περίπτωση ευρύτερης αστοχίας ενός συστήματος; Κάθε τόσο ακούμε για κυβερνοεπιθέσεις, για καταρρεύσεις δικτύων, για ψηφιακές ‘επιδημίες’ που καθηλώνουν αεροπλάνα, τράπεζες και δημόσιες υπηρεσίες, ακόμη και στις καλύτερα οργανωμένες τεχνολογικά χώρες; Τότε γίνεται ορατή η απουσία εναλλακτικών λύσεων, που βέβαια είναι πολύ δύσκολο να λειτουργήσουν με τον ίδιο γρήγορο και αποτελεσματικό τρόπο. Η άλλη όψη της τεχνικής προόδου.

Συνεργασίες

Είναι από τις λέξεις που ακούγονται συχνά-πυκνά στις ενημερωτικές εκπομπές του ραδιοφώνου, και ιδίως σε συνεντεύξεις με ανθρώπους των κομμάτων. Προσφιλείς ερωτήσεις των παρουσιαστών: «Θα συνεργασθεί το κόμμα σας μετεκλογικά με τον Α ή την Β;» «Με ποιους θα σχηματίσετε κυβέρνηση αν είστε πρώτο κόμμα;» Ο εκάστοτε συνομιλητής σπεύδει να ξεκαθαρίσει ότι το κόμμα του επιδιώκει την πρωτιά και την αυτοδυναμία και απορρίπτει κάθε σκέψη σύμπραξης με τον ‘ιδεολογικό αντίπαλό’ του, έστω κι αν ενδόμυχα γνωρίζει το μαθηματικά βέβαιο: ούτε πρωτιά ούτε αυτοδυναμία μπορεί να περιμένει. Προς τί λοιπόν οι τόσο κατηγορηματικές αρνήσεις;

      Έχουμε ξαναγράψει ότι η εικόνα που δίνει η πολιτική ζωή του τόπου μας θυμίζει περισσότερο αγώνα κατάκτησης της εξουσίας και πολύ λιγότερο καλή αγωνία για την βελτίωση της καθημερινής ζωής των πολιτών της χώρας και αναβάθμιση της ποιότητάς της. Αν πράγματι η επιδίωξη ήταν αυτή, τότε νομίζω ότι η συνεργασία θα ήταν πολύ πιο εύκολη και αποδεκτή από περισσότερες πολιτικές παρατάξεις, και θα γινόταν μέσα στα πλαίσια της υπάρχουσας αντικειμενικής πραγματικότητας και όχι με χιμαιρικές υποσχέσεις. Πώς όμως να γίνει αυτό όταν το μικρό γλωσσικό μόριο ‘θα’ (ή ‘δεν θα’) είναι σήμα κατατεθέν των δημοσίων προσώπων και οι προσωπικοί εγωισμοί καλύπτονται με ιδεολογικό ένδυμα;

Μακροθυμία

 Η Ρωσία, λέει, έχει σταματήσει για μια εβδομάδα (που τελειώνει αύριο) να βομβαρδίζει τις ενεργειακές υποδομές της Ουκρανίας, όπου οι κάτοικοι αντιμετωπίζουν μεγάλες δυσκολίες λόγω των πολύ χαμηλών θερμοκρασιών που επικρατούν στην περιοχή. Η προφανής υπόθεση είναι ότι μέχρι τώρα επικρατούσε τροπική ζέστη και οι βομβαρδισμοί είχαν σκοπό απλώς να μειώσουν την… κατανάλωση ρεύματος και τους αντίστοιχους λογαριασμούς. Τέτοιες φιλάνθρωπες ενέργειες είναι που μας κάνουν να θαυμάζουμε τις αγαθές προθέσεις των ηγετών του κόσμου. Κατά τα άλλα, διεξάγονται διπλωματικές συνομιλίες για τον τερματισμό του πολέμου. Με άλλα λόγια, κάποιοι συνομιλούν ενώ οι άλλοι αλληλοσκοτώνονται. Ο Κλεμανσώ έλεγε ότι πόλεμος είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα. Εδώ φαίνεται ότι πόλεμος και πολιτική βαίνουν παράλληλα, χωρίς να τέμνονται ή να επηρεάζουν το ένα το άλλο. Ως πότε;

Διαστημικά χαμόγελα

Κάθε τόσο οι επιστήμονες μας δίνουν αφορμές για να χαμογελούμε: όχι ειρωνικά, αλλά διασκεδάζοντας με τη σημασία που δίνουν στις ανακαλύψεις τους. Στον τομέα αυτό την πρωτοπορία έχουν οι αστρονόμοι και αστροφυσικοί και οι συναφείς κλάδοι που ερευνούν το διάστημα. Έτσι, μας ανακοινώνουν τώρα ότι βρήκαν έναν πλανήτη που είναι ‘δυνητικά κατοικήσιμος’. Τι σημαίνει αυτό; Σύμφωνα με το σχετικό δημοσίευμα, ότι έχει «περίπου 50% πιθανότητα να βρίσκεται στην κατοικήσιμη ζώνη» του άστρου γύρω από το οποίο περιστρέφεται. Με τη σειρά του, αυτό συνάγεται από το ότι έχει μέγεθος περίπου ίδιο με τη Γη μας και ότι η τροχιά του διαρκεί περίπου 355 ημέρες. Ωστόσο το ισοζύγιο έχει δυο σκέλη. Στα ‘μείον’ κύριο στοιχείο είναι ότι ο ‘ήλιος’ του, με την κωδική ονομασία HD 137010 b, είναι ψυχρός, με αποτέλεσμα η θερμοκρασία του πλανήτη να εκτιμάται στους -70 βαθμούς Κελσίου. Ακόμη κι αν μπορούσαμε να διανύσουμε την απόσταση των 150 ετών φωτός για να φτάσουμε εκεί, πόσο θα θέλαμε να ζήσουμε σε μια ‘Γροιλανδία του διαστήματος’; Για τους διαστημολόγους τα 150 έτη φωτός μπορεί να ακούγονται πολύ λίγα, αλλά το καθένα τους ισοδυναμεί με 9,5 τρισεκατομμύρια χιλιόμετρα. Ένα διαστημόπλοιο ‘Απόλλων’ που πιάνει ωριαία ταχύτητα 39.000 χιλιομέτρων θα χρειαζόταν 27 χιλιάδες χρόνια για να διανύσει ένα έτος φωτός. Μάλλον δεν προσφέρεται για… αστική συγκοινωνία. 

Επιθανάτια

 Στις ποικίλου μεγέθους τραγωδίες που συμβαίνουν σε διάφορα μέρη της γης ήρθαν τις μέρες αυτές να προστεθούν και δύο ακόμη, αμέσου ελληνικού ενδιαφέροντος. Προχθές είχαμε την μεγάλη έκρηξη σε εργοστάσιο μπισκότων στα Τρίκαλα, που στοίχισε τη ζωή σε πέντε εργαζόμενες μητέρες. Και πριν προλάβουμε να συνειδητοποιήσουμε το ένα συμβάν, ήρθε σήμερα το φοβερό τροχαίο στη Ρουμανία που οδήγησε στον θάνατο επτά συνανθρώπους μας που πήγαιναν να παρακολουθήσουν ποδοσφαιρικό αγώνα του ΠΑΟΚ στη Λυών της Γαλλίας.

     Βέβαια οι αρχές και τα μέσα ενημέρωσης θα ασχοληθούν κατά κόρον με τα αίτια και τις συνθήκες των συμβάντων, και καλά θα κάνουν: πρέπει αυτά να ερευνηθούν σοβαρά και υπεύθυνα, όχι μόνο για την απόδοση ευθυνών εκεί που υπάρχουν, αλλά και με την ελπίδα ότι κάποιοι θα παραδειγματισθούν και θα διορθώσουν τυχόν επικίνδυνες συμπεριφορές στο μέλλον. Εμείς ας μείνουμε στο γεγονός ότι ο θάνατος – κοινή μοίρα όλων μας – πολύ συχνά είναι αδόκητος· μπορεί να συμβεί ανά πάσα στιγμή και σε κάθε τόπο. Ας τον έχουμε στη σκέψη μας, όχι με νοσηρό τρόπο και ως αίτιο κατάθλιψης, αλλά ως υπόμνηση και αφορμή ετοιμασίας και προσευχής, ώστε ο Θεός να μας παραλάβει «ὡς θέλει καὶ ὅταν θέλῃ, μόνον χωρίς αἰσχύνης καὶ παραπτωμάτων», σύμφωνα με την ωραία ευχή της λειτουργίας του Αγ. Ιακώβου του Αδελφοθέου.

Ακανθώδη ερωτήματα, βελούδινες απαντήσεις

 Η Τεχνητή Νοημοσύνη μας έχει απασχολήσει κάθε τόσο, και θα μας απασχολεί όλο και περισσότερο όσο περνά ο καιρός. Χθες έγραψα το παρακάτω σχόλιο σε άρθρο εφημερίδας για τις αμβλώσεις:

     Ερώτηση κρίσεως: Θα πηγαίνατε ποτέ τη γάτα ή τη σκύλα σας στον κτηνίατρο για άμβλωση, αν τύχαινε να βρεθεί έγκυος; Δεν χρειάζεται να απαντήσετε, απλώς σκεφθείτε το.

     Άλλος σχολιαστής (Πάνος Σ) απάντησε ως εξής:

     Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει διακοπή κύησης θηλαστικού.
     Και στα δύο είδη το έμβρυο εξαρτάται πλήρως από το σώμα της μητέρας.
     Η διαδικασία είναι ιατρική πράξη που επεμβαίνει σε αναπαραγωγικό σύστημα.
     Ο άνθρωπος είναι αυτοσυνείδητο, ηθικό και κοινωνικό ον, με ικανότητα πρόθεσης,  ευθύνης και λήψης αποφάσεων.
     Ο σκύλος δεν έχει ηθική αυτονομία ούτε κατανόηση της έννοιας «κύηση», «μητρότητα» ή «μέλλον».
     Το ανθρώπινο έμβρυο ανήκει σε είδος με συμβολική σκέψη, γλώσσα, πολιτισμό και δικαιικό σύστημα.
     Η βιολογία από μόνη της δεν αποδίδει ηθική αξία· αυτή αποδίδεται από τον άνθρωπο.
     Σκύλος
     Η διακοπή κύησης ή η στείρωση γίνεται: για λόγους δημόσιας υγείας, για έλεγχο υπερπληθυσμού, χωρίς έννοια «δικαιώματος» ή «συναίνεσης»
     Η ευθύνη ανήκει στον άνθρωπο–κηδεμόνα και στην κοινωνία.
     Γυναίκα
     Η άμβλωση αφορά: σωματική αυτοδιάθεση, ψυχική υγεία, κοινωνικές, οικονομικές και οικογενειακές συνέπειες.
     Η γυναίκα είναι υποκείμενο δικαιωμάτων, όχι αντικείμενο διαχείρισης.
     Η πράξη εντάσσεται σε νομικό και ηθικό πλαίσιο που διαφέρει ανά χώρα και πολιτισμό.
     Οι δύο πράξεις δεν ανήκουν στην ίδια κατηγορία ανθρώπινης πράξης. Η μία είναι διαχείριση ζώου, η άλλη υπαρξιακή απόφαση ανθρώπου.
     Η ηθική προϋποθέτει πρόσωπα, όχι απλώς οργανισμούς.

     Η γυναίκα: έχει συνείδηση, φέρει ευθύνη, ζει με τις συνέπειες της απόφασης,
     Ο σκύλος: δεν αποφασίζει, δεν αξιολογεί, δεν φέρει ηθικό βάρος.

     Σημείωση ουσιώδης : Τα παραπάνω δεν είναι η άποψη μου. Ειναι η άποψη του ChatGPT.

     Βρήκα ενδιαφέρουσα την ‘γνωμοδότηση’ του chatGPT, το οποίο (όπως και ο σκύλος) δεν φέρει ηθικό βάρος. Το ενδιαφέρον έγκειται στο ότι ‘απέφυγε’ ή ‘αρνήθηκε’ να λάβει σαφή θέση υπέρ ή κατά, πετώντας το ‘μπαλάκι’ της ευθύνης στον άνθρωπο. Ωστόσο, για να επεκτείνω την ρητορική ερώτησή μου, φανταζόμαστε τι χαμός θα γινόταν αν μαθαίναμε ότι κάποιος πήγε το ζωάκι του για διακοπή κύησης; Αλλά βέβαια στην εποχή μας η μεταχείριση ζώων και ανθρώπων διαφέρει.

Τύφος

Ακούγοντας τις καθημερινές σεμνές και ταπεινές δηλώσεις του προέδρου (π.χ. «Αφού δεν μου δώσατε το Νόμπελ ειρήνης, δεν είμαι υποχρεωμένος να σκέφτομαι με γνώμονα την ειρήνη», «Η Αμερική πρέπει οπωσδήποτε να αποκτήσει τη Γροιλανδία», «Αν δεν είχα εμφανιστεί, το ΝΑΤΟ θα είχε καταλήξει στον σκουπιδοτενεκέ της Ιστορίας», και άλλες συναφείς) φέρνω στο νου μου κάποιους υμνογραφικούς στίχους που θα ακούσουμε προσεχώς, μια και σε δέκα μέρες ανοίγει το Τριώδιο:

     «Ἀποβαλλώμεθα, πιστοί, τὸν ὑπέρογκον κόμπον, ἀπόνοιαν δεινήν τε καὶ τύφον τὸν βδελυκτόν, καὶ τὴν κακίστην Θεῷ Φαρισαίου ἀπρεπῆ ὠμότητα».

     Κόμπος, απόνοια, τύφος, ωμότητα. Βαριές λέξεις, που όμως ζωγραφίζουν με μεγάλη ακρίβεια τον νυν ένοικο του Λευκού Οίκου. Ειδικά ο ‘τῦφος’ στην αρχαία ελληνική σημαίνει την αλαζονεία, την ματαιοφροσύνη. Περιγράφει το πρόσωπο που σηκώνεται ελαφρά προς τα άνω, με το προτεταμένο πηγούνι και τα μισόκλειστα μάτια που λες και αδιαφορούν για οτιδήποτε άλλο μπορεί να συμβαίνει στον κόσμο, για την όποια διαφορετική γνώμη μπορεί να υπάρχει. Φαίνεται οικείο; Το βλέπουμε κάθε μέρα στα Μέσα Ενημέρωσης. Ακούγοντας τις απανωτές ρήσεις του αναρωτιόμαστε τι άλλο θα σκεφθεί να ξεστομίσει η αυτού ματαιότης, και τι συνέπειες μπορεί να έχει για τον υπόλοιπο κόσμο.

     Βέβαια, σύμφωνα με την αψευδή διαβεβαίωση του Κυρίου, «ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται». Ή, όπως το αποδίδει ο υμνογράφος σε άλλο τροπάριο, «ἀπὸ ὕψους καταπίπτει δεινῶς ὑψηλοκάρδιος πᾶς». Το ερώτημα είναι πόση ζημιά θα έχει κάνει ως τότε. 

     [Ερμηνευτικά: κόμπος= μεγαλοστομία, ἀπόνοια= έλλειψη λογικής, τῦφος= αλαζονεία].

Αντίθετα στο ρεύμα;

Εδώ και μήνες ένα από τα πρόσωπα της επικαιρότητος είναι η κ. Μαρία Καρυστιανού. Παιδίατρος το επάγγελμα, υπέστη την τραγική απώλεια της κόρης της στο σιδηροδρομικό δυστύχημα των Τεμπών πριν σχεδόν τρία χρόνια. Αρχικά κέρδισε την συμπάθεια όλων διότι μέσα στο πένθος της ηγήθηκε της κίνησης για πλήρη διαλεύκανση των συνθηκών του συμβάντος και την απόδοση ευθυνών. Με την πάροδο του χρόνου έδειξε ότι έχει πολιτικές βλέψεις που φθάνουν στη δημιουργία κόμματος (το οποίο καταρχήν κυοφορήθηκε στην φαντασία και τη φλυαρία των δημοσιογράφων). Από τη στιγμή εκείνη η αντιμετώπισή της από τα Μέσα και τους δημοσιολογούντες μετατράπηκε σε καθημερινή κριτική. Και ήρθε μια πρόσφατη δήλωσή της, ότι το θέμα των αμβλώσεων θα πρέπει να τεθεί σε δημόσια διαβούλευση, και ξεχείλισε το ποτήρι της αγανάκτησης των ‘προοδευτικών’ δυνάμεων του τόπου που βέβαια ξεσπάθωσαν για τα δικαιώματα των γυναικών και αναθεματίζουν αυτή που μέχρι χθες εγκωμίαζαν. Γνωστή η τακτική, την έχουν υποστεί τόσοι και τόσοι που εξέφρασαν μια άποψη που δεν συνάδει με το ‘αφήγημα’ που έχουν στο μυαλό τους οι δικαιωματιστές.

     Είναι πολύ νωρίς για να σχηματίσει κανείς ολοκληρωμένη γνώμη για το πολιτικό προφίλ και το πιθανό μέλλον της κ. Καρυστιανού: χρειάζονται πολύ περισσότερα για να γίνει κάτι τέτοιο. Ωστόσο, θέλει θάρρος για να πας κόντρα στο ρεύμα. Η διατύπωση μιας ιατρικά ορθής άποψης για τις αμβλώσεις και η υπενθύμιση εκ μέρους της ότι καθετί το νόμιμο δεν είναι και ηθικά σωστό, καταγράφεται ως θετικό σημείο. Και σε όποιον αρέσει. Ελπίζω να μη φθάσει να ‘ἀνακρούσει πρύμναν’ υπό την πίεση των κάθε είδους παπαγάλων της ενημέρωσης.  

     Δεν είχα προλάβει να γράψω τα παραπάνω όταν άκουσα στο ραδιόφωνο ότι, όπως είπε, «οι δηλώσεις της παρεξηγήθηκαν». Δεν είναι εύκολο να σε βάζουν σχεδόν όλοι στον στόχο και να συνειδητοποιείς ότι ίσως να έθαψες τις πολιτικές προοπτικές σου πριν καν ξεκινήσεις…

Δωράκι

 Το είδαμε κι αυτό: να χαρίζεται ένα Νόμπελ! Η κυρία Μαρία Κορίνα Ματσάδο, επικεφαλής της αντιπολίτευσης της Βενεζουέλας, που είχε πάρει το βραβείο Νόμπελ Ειρήνης μόλις πριν ένα μήνα, το έδωσε στον πρόεδρο Τραμπ για «το έργο που έχω κάνει», όπως δήλωσε ο ίδιος. Οι δημοσιογραφικές γλώσσες λένε ότι η κυρία προσδοκά να της απονεμηθεί κάποιο αξίωμα στην μετά Μαδούρο εποχή της χώρας της. Εγώ, με την νοσηρή φαντασία μου, δίνω μια άλλη εξήγηση. Προφανώς έμαθε ότι ο πρόεδρος είχε χάσει τον ύπνο του από τότε που το Νόμπελ δεν δόθηκε στον ίδιο, και σκέφθηκε να τον απαλλάξει, γέρο άνθρωπο, από ένα τέτοιο πρόβλημα. Απ’ όσα διαβάζω βέβαια, του χάρισε μόνο το κορνιζωμένο δίπλωμα του βραβείου, μια και εκείνος δεν έχει ανάγκη το χρηματικό έπαθλο που το συνοδεύει· στόχος του ήταν το ‘ονόρε’ (καθότι το χρήμα πολλοί εμίσησαν αλλά την δόξα ουδείς).

      Πάντως η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου έσπευσε να μας διαβεβαιώσει ότι προς το παρόν προτεραιότητα της Ουάσιγκτον «δεν είναι η άμεση αποκατάσταση της δημοκρατίας, αλλά η οικονομική ανασυγκρότηση της Βενεζουέλας και η εξασφάλιση πρόσβασης των ΗΠΑ στα τεράστια αποθέματα πετρελαίου της χώρας». Ξεκάθαρες κουβέντες, όχι μισόλογα. Η δημοκρατία μπορεί να περιμένει στο ακουστικό της: ο πρώτος διαθέσιμος εκπρόσωπος θα της μιλήσει.

Σκέψεις στο ασανσέρ της κλινικής

Παραμονή Πρωτοχρονιάς, και καθώς κατεβαίνω με το ασανσέρ στο υπόγειο πάρκινγκ της κλινικής, περίεργα αλλά όχι ανεξήγητα, σκέφτομαι για τη ζωή και τον θάνατο. Από τότε που άρχισα το ιδιωτικό επάγγελμα, στο τέλος της κάθε χρονιάς αναλογίζομαι τους ασθενείς μου που εγκατέλειψαν τον κόσμο αυτό μέσα στο έτος που πέρασε, είτε εντός είτε εκτός των τειχών της κλινικής. Η αναδρομή αυτή λειτουργεί ως ένας προσωπικός επαγγελματικός αυτοέλεγχος (πώς πέθαναν; ήταν οι θάνατοι αναμενόμενοι ή αιφνίδιοι; μπορούσαν να έχουν προληφθεί;), αλλά και ως μια υπόμνηση του κοινού μας πεπρωμένου και του ‘επέκεινα’.   

     Ένα νοσοκομείο μπορεί να θεωρηθεί ως μια μικρογραφία του κόσμου. Μέσα στα όριά του, ένα πλήθος ανθρώπων βιώνουν τα προσωπικά τους δράματα, δίνουν μάχες με τις αρρώστιες ή με άλλες ατυχίες της ζωής, είτε ως ασθενείς είτε ως υγειονομικό προσωπικό ή άλλοι φροντιστές. Όσο βρισκόμαστε μέσα στο νοσοκομείο, είμαστε μέρος του συστήματος, εμπλεκόμαστε στη λειτουργία του με τις διάφορές μας ιδιότητες, επηρεαζόμαστε από την όλη ατμόσφαιρά του. Μόλις φύγουμε από εκεί, είμαστε ελεύθεροι από την ατμόσφαιρα αυτή. Ξέρουμε ότι το νοσοκομείο υπάρχει και η λειτουργία του συνεχίζεται, ωστόσο το κλίμα του δεν μας επηρεάζει πλέον. Είμαστε τώρα εξωτερικοί παρατηρητές του κλειστού αυτού συστήματος.

     Με ανάλογο τρόπο, μπορούμε να θεωρήσουμε την όλη ζωή πάνω στη γη ως ένα κλειστό σύστημα, όπου οι άνθρωποι ζουν για ένα ποικίλο, αλλά πάντως περιορισμένο, χρονικό διάστημα. Ο χρόνος είναι χαρακτηριστικό του κόσμου αυτού, η κλίμακα κατά μήκος της οποίας λαμβάνουν χώρα όλα τα γεγονότα. Κάθε μορφή ‘θεάτρου’, από την απλούστερη κωμωδία μέχρι τη μεγάλη τραγωδία, διαδραματίζεται πάνω στη μεγάλη σκηνή του. Όλα τα ανθρώπινα πάθη, ιδιοτροπίες και ιδιοσυγκρασίες εκδηλώνονται εδώ, και έχουν συνέπειες, συχνά καταστροφικές, για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού του κόσμου. Ενόσω ζούμε πάνω στη Γη είμαστε ηθοποιοί, πρωταγωνιστές ή κομπάρσοι, στο συνεχιζόμενο παγκόσμιο θέατρο. Οτιδήποτε συμβαίνει κάπου μπορεί να αντανακλά ή να επηρεάζει τον καθένα μας. Ωστόσο, μόλις εγκαταλείψουμε τη ζωή αυτή, ο αρχικός μας ρόλος έχει τελειώσει. Είμαστε έξω από τα όρια του κόσμου. Οι τραγωδίες και τα πάθη των ανθρώπων της Γης δεν μας αγγίζουν πλέον, αν και έχουμε την επίγνωσή τους. Έχουμε γίνει εξωτερικοί παρατηρητές του συστήματος, ανεπηρέαστοι από τις συνθήκες και τη λειτουργία του.

     Αυτές τις σκέψεις κάνω στο τέλος του χρόνου, και μέσα στο πλαίσιο αυτό βλέπω όλους τους τεθνεώτες ασθενείς μου. Κάποιοι ήταν στη φροντίδα μου για δεκαετίες· μερικοί ήταν φίλοι μάλλον παρά πελάτες. Τώρα ‘ἀπέπτησαν’ από τον κόσμο των θνητών και ενώθηκαν με τις μυριάδες των εξωτερικών παρατηρητών στο προθάλαμο της αιωνιότητος, όπου ‘χρόνος οὐκ ἔστιν ἔτι’ και όπου όλοι τελικά θα πάμε, καθένας στην ώρα του. 

    [Σημ. Έγραψα τα παραπάνω με την αλλαγή του χρόνου. Τα γεγονότα που μεσολάβησαν καθυστέρησαν την ανάρτησή τους]