Χαρτί και μολύβι

‘Μεταμεληθείς ὑπέστρεψε’. Μια ενέργεια που συναντούμε πολλές φορές στα Ευαγγέλια, διατυπωμένη με διάφορους τρόπους, αλλά ίδια στην ουσία: αλλαγή νοοτροπίας και τακτικής, επιστροφή κάποιου σε προηγούμενο, ορθότερο τρόπο ζωής, αφού δοκίμασε μια πορεία που αποδείχθηκε εσφαλμένη και θα είχε καταστροφικά αποτελέσματα. Θα μπορούσαμε με τη φράση αυτή να περιγράψουμε την πρόσφατη απόφαση της Σουηδίας να επαναφέρει στην παιδεία το χαρτί και το μολύβι, μετατοπίζοντας το βάρος από τα ψηφιακά μέσα που είχαν πάρει το πάνω χέρι τα προηγούμενα χρόνια. Η κυβέρνηση διαπίστωσε ότι υπάρχει αναγνωστική κρίση στο νεανικό κοινό της χώρας, με το 24% των εφήβων Σουηδών να μην έχει τις βασικές αναγνωστικές ικανότητες που απαιτούνται για τη συνέχιση της μάθησης (το 2018 το ποσοστό αυτό ήταν 18%). Σύμφωνα με το σχετικό ρεπορτάζ, «κεντρικός άξονας της νέας στρατηγικής είναι ο περιορισμός των οθονών, κυρίως στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, με το σκεπτικό ότι τα αναλογικά περιβάλλοντα ευνοούν περισσότερο την εκμάθηση ανάγνωσης και γραφής σε σχέση με τα ψηφιακά. Η εκτεταμένη χρήση ψηφιακών μέσων και κινητών συσκευών κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών λειτούργησε στις μικρές ηλικίες ως διαρκής ‘περισπασμός’, μειώνοντας την ικανότητα συγκέντρωσης και την αυτοματοποίηση της ανάγνωσης. Έτσι, θεσπίζονται η απαγόρευση των κινητών τηλεφώνων στο σχολείο, η χρήση μόνο έντυπων βιβλίων και άλλου υλικού στην προσχολική εκπαίδευση με έμφαση στη μεγαλόφωνη ανάγνωση, και η εξισορρόπηση και ενίσχυση της χρήσης έντυπων βιβλίων στις μεγαλύτερες σχολικές βαθμίδες».

     Εκτός από την καλλιέργεια της αναγνωστικής ικανότητος, το πρόγραμμα περιλαμβάνει την προσέγγιση της τεχνητής νοημοσύνης μέσω της ανάγνωσης και κατανόησης κειμένων, την ενίσχυση της πρόσβασης σε ποιοτική λογοτεχνία και σε έντυπα βιβλία, την ενίσχυση των σχολικών βιβλιοθηκών και την ανάλογη κατάρτιση του εκπαιδευτικού προσωπικού, με περισσότερη έμφαση στη μεθοδολογία της γραφής και της ανάγνωσης. Όπως λέει μια ειδική επιστήμων στον τομέα αυτό, «η ανάγνωση αντιμετωπίζεται ως κρίσιμος παράγοντας εθνικής ασφαλείας και δημοκρατίας, αφού, όπως τονίζεται, οι πολίτες που διαβάζουν είναι λιγότερο ευάλωτοι στην παραπληροφόρηση και στις διάφορες επιρροές».

     Κατόπιν τούτων (κάποια από τα οποία κατά καιρούς έχουμε αναδείξει και στο ιστολόγιο), η πρέπουσα υπόδειξη προς τη δική μας κυβέρνηση δεν μπορεί να είναι άλλη από την ευαγγελική εκείνη προτροπή: «Πορεύου καὶ σὺ ποίει ὁμοίως».

Φυτώρια

Ο Νοέμβριος μας έφθασε με οσμή σκανδάλων και διαφθοράς σε διάφορα στρώματα της κοινωνίας μας. Στημένοι αγώνες μπάσκετ (μόνο άραγε;), φοροδιαφυγή από μεγάλες επιχειρηματικές αλυσίδες, χρηματισμός σε πολεοδομίες, ιδιοτελείς μη κυβερνητικές οργανώσεις, αλλά και αγορασμένες μοριοδοτήσεις εφήβων αθλητών ώστε να περάσουν με λιγότερο κόπο στις ανώτατες σχολές. Κοινός παρονομαστής σε όλες τις περιπτώσεις το αθέατο χρήμα που συνέρρεε στα θυλάκια των ‘εγκεφάλων’ αλλά και επιόρκων σε διάφορες θέσεις που εξυπηρετούσαν τα αντίστοιχα ‘κυκλώματα’. Χωρίς να μειώνω τη σοβαρότητα των καθαρά οικονομικών εγκλημάτων που ζημιώνουν το κράτος (δηλαδή όλους μας), στέκομαι λίγο παραπάνω στις μοριοδοτήσεις. Προφανώς οι μαθητές που εισπράττουν τα ‘αθλητικά’ μόρια δεν αγνοούν τις δοσοληψίες που γίνονται για λογαριασμό τους. Με την συνεργία των γονέων τους διδάσκονται το… ευ αγωνίζεσθαι από τρυφερή ηλικία, ώστε να μπορούν να το εφαρμόζουν αργότερα και στην επαγγελματική τους ζωή. Από ένα τέτοιο ‘φυτώριο’ τι είδους καρπούς να περιμένουμε στο μέλλον;

[Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή]

Κρυπτοκλοπές

 Δεν έχω ιδέα τί είναι τα λεγόμενα κρυπτονομίσματα, ούτε πού βρίσκονται, ούτε τί αξία έχουν, ούτε πώς κατασκευάζονται και γιατί (όπως είχα διαβάσει παλαιότερα) έχουν ανάγκη από τεράστιες ποσότητες ενέργειας (από αυτή που περισσεύει στον κόσμο, προφανώς). Διαβάζοντας λοιπόν ότι άγνωστοι χάκερς έκλεψαν 6,3 δισεκατομμύρια δολάρια από μια εταιρεία κρυπτονομισμάτων δεν βλέπω κάποιον λόγο να στενοχωρηθώ ιδιαίτερα. Όπως διαβάζουμε στην επί του όρους ομιλία του Κυρίου, ‘σὴς καὶ βρῶσις ἀφανίζει, καὶ κλέπται διορύσσουσι καὶ κλέπτουσιν’ ακόμη και αυτούς τους αθέατους θησαυρούς. Και ανακαλώ έναν από εκείνους τους παλαιούς μύθους, τους τόσο διδακτικούς, που ταιριάζει στην περίσταση.

     Κάποιος φιλάργυρος λοιπόν είχε αγοράσει έναν μεγάλο βώλο χρυσάφι, τον έκρυψε κάπου στον κήπο του για ασφάλεια και κάθε τόσο πήγαινε και τον θαύμαζε. Κάποιος τον είδε και με την πρώτη ευκαιρία πήγε και έκλεψε το χρυσάφι. Όταν αντιλήφθηκε την κλοπή, ο φιλάργυρος ξέσπασε σε γοερά κλάματα. Ακούγοντάς τον ένας γείτονας τον ρώτησε τι έπαθε, και μαθαίνοντας το πάθημά του, του είπε: «Γείτονα, το χρυσάφι που είχες κρυμμένο δεν το έκανες τίποτε, ούτε εκείνο σου πρόσφερε κάτι. Πάρε μια μεγάλη πέτρα και βάλε την στη θέση του· το ίδιο θα είναι για σένα».  

Ανακριτές

Στην τρέχουσα επικαιρότητα πρώτη θέση κατέχουν κραυγαλέες υποθέσεις απάτης, φοροδιαφυγής και διαφθοράς. Όπως συνήθως, αυτές ελκύουν το ενδιαφέρον των Μέσων Ενημέρωσης, που προσπαθούν με κάθε τρόπο να αποσπάσουν πληροφορίες, έστω και ελάχιστες, που θα τους δώσουν ένα κάποιο προβάδισμα στον αγώνα για προβολή και τηλεθέαση. Έτσι π.χ. βλέπουμε την γνωστή εκπρόσωπο της Ελληνικής Αστυνομίας μέσα σε διάστημα λιγότερο της μιας ώρας να είναι αναγκασμένη να απαντά στις ίδιες ακριβώς ερωτήσεις δημοσιογράφων από διαφορετικά Μέσα, που υποβάλλονται με ύφος επιθετικό, ωσάν να είναι η ίδια κατηγορούμενη.

     Μια τέτοια τακτική αδικεί τις διωκτικές αρχές (που αποδεικνύουν την αποτελεσματικότητά τους με την εξιχνίαση των υποθέσεων αυτών), αλλά και ενδεχομένως παρεμποδίζει το δύσκολο και λεπτό έργο τους με την διαρροή πληροφοριών για υποθέσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη. Μια κοινή συνέντευξη τύπου προς όλα τα Μέσα θα ήταν πολύ προτιμότερη. Αυτό ασφαλώς δεν θα αρέσει στα κανάλια που επιδιώκουν αποκλειστικότητες, αλλά δεν μπορεί να έχουν αυτά τον κύριο λόγο σε τέτοια σοβαρά θέματα.

[Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή] 

Τὰ κρυπτὰ τοῦ σκότους

Οι τελευταίες μέρες έφεραν στο προσκήνιο της δημοσιότητος, εκτός από τις συνηθισμένες πολιτικές, γεωστρατηγικές και άλλες ειδήσεις, και δυο μεγάλου διαμετρήματος υποχθόνιες δραστηριότητες που εμπίπτουν στην αρμοδιότητα του αστυνομικού δελτίου. Η μία: γνωστή μεγάλη αλυσίδα καταστημάτων πίτσας δεν απέδιδε τον οφειλόμενο ΦΠΑ από τις πωλήσεις της, ζημιώνοντας το δημόσιο κατά πολλά εκατομμύρια ευρώ. Η άλλη: παράγοντες και διαιτητές του μπάσκετ (ενός από τα δημοφιλέστερα αθλήματα), προεξάρχοντος του προέδρου της ομοσπονδίας καλαθοσφαίρισης, επί πολλά χρόνια ‘έστηναν’ αγώνες, δηλ. ευνοούσαν ομάδες της προτιμήσεώς τους με σημαντικά οικονομικά ανταλλάγματα. Με άλλα λόγια, οι φίλαθλοι δεν παρακολουθούσαν μόνο αγώνες, αλλά και εγκληματικές ενέργειες. Όπως θα έλεγε ο Διονύσιος Σολωμός, «όμορφος κόσμος, ηθικός, αγγελικά πλασμένος».

     Κάποια στιγμή όμως, σύμφωνα με την υμνολογία, «τὰ κρυπτὰ τοῦ σκότους δημοσιεύονται», γίνονται ολοφάνερα. Τώρα όλοι οι εμπλεκόμενοι είναι υπόδικοι και αντιμετωπίζουν βαριές τιμωρίες. Για να μη μιλήσουμε για το ρεζιλίκι που υφίστανται άνθρωποι που μέχρι χθες άκουγαν με αυτάρεσκη ικανοποίηση τα «Κύριε πρόεδρε» των παρατρεχαμένων και απολάμβαναν προνόμια και τιμές. Σε απλά ελληνικά, ‘ανεμομαζώματα, διαβολοσκορπίσματα’. Και βέβαια, όπως γράφαμε προ ημερών, από τέτοιες πράξεις κάποιων χάνεται η εμπιστοσύνη προς όλους, και ο καθένας μπορεί να αμφισβητεί τις αποφάσεις και τα κίνητρα διαιτητών και άλλων.   

Ποια εμπιστοσύνη;

Όπως σχολίασε πρόσφατα τακτικός αναγνώστης του ιστολογίου, η απώλεια της εμπιστοσύνης και η γενική καχυποψία, την οποία γεννούν οι κάθε είδους απάτες και πλαστοπροσωπίες και τεχνητά κατασκευασμένες πραγματικότητες, είναι η μεγαλύτερη ζημία που προκαλείται από την ασύνετη χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας. Φυσικά, κακό είναι να χάνει κανείς χρήματα ή άλλα αγαθά ή να υφίσταται κοινωνικό διασυρμό ή εξύβριση. Η στοιχειώδης εμπιστοσύνη όμως είναι ο ψυχολογικός αρμός, η ‘κόλλα’ που συνέχει τον κοινωνικό ιστό και στηρίζει τις σχέσεις των ανθρώπων. Όταν αυτή υπονομεύεται με κακόβουλες διαδόσεις ή ανεδαφικές υποσχέσεις που αποδεικνύονται ψευδείς, οι σχέσεις αυτές γίνονται αμοιβαία ψυχρές, επιφυλακτικές, τελικά εχθρικές. Από εκεί και πέρα, σύμφωνα με την παροιμία, όποιος καεί στον χυλό φυσάει και στο γιαούρτι. Οδηγούμαστε στο να μη πιστεύουμε ακόμη και ανθρώπους και θεσμούς για τους οποίους δεν είχαμε προηγουμένως καμιά αμφιβολία. Φθάνουμε στην κατάσταση που περιγράφει απαισιόδοξα ο Ψαλμωδός: «Πάντες ἐξέκλιναν, ἅμα ἠχρειώθησαν, οὐκ ἔστι ποιῶν χρηστότητα, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός» [Ψ. 13:3]. Και ξέρουμε όλοι ότι η χαμένη εμπιστοσύνη είναι πολύ δύσκολο να ανακτηθεί. Με όποιες συνέπειες μπορεί να έχει αυτή η απώλεια για τις κοινωνίες και τα μέλη τους.

Το τέρμα και το ταξίδι

 

Ανάμεσα στα πολλά ενδιαφέροντα τρέχοντα θέματα που θα άξιζε ή θα ήθελα να σχολιάσω, επιλέγω και πάλι την τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) που θα μας απασχολεί όλο και περισσότερο με τον καιρό. Παίρνω αφορμή από ένα πολύ ενδιαφέρον βίντεο που μου έστειλε φίλη και τακτική επισκέπτρια του ιστολογίου. Ένας μαθηματικός περιγράφει με ζωηρό τρόπο την επίδραση που μπορεί να έχει η ευρεία εφαρμογή της ΤΝ στην επίλυση σύνθετων μαθηματικών προβλημάτων, ακόμη και κάποιων που θεωρούνται άλυτα.

     Διαβάζω στην περιγραφή του βίντεο (δικές μου διευκρινίσεις σε παρένθεση): «Η επίλυση ενός προβλήματος δεν οδηγεί απαραίτητα σε προαγωγή της επιστήμης. Η πραγματική αξία της μαθηματικής έρευνας συχνά έγκειται σε ανακαλύψεις που γίνονται στη διαδρομή (προς την λύση)… Μια δυνητικά καταστροφική συνέπεια των αυξανομένων δυνατοτήτων της ΤΝ είναι ότι η επόμενη γενεά ταλαντούχων φοιτητών δεν βλέπει πλέον κανένα λόγο να γίνουν μαθηματικοί (αφού τα προβλήματα θα λύνονται αυτόματα). Οι συνέπειες μπορεί να επεκταθούν πέρα από τα μαθηματικά και να επηρεάσουν το μέλλον της επιστημονικής προόδου». Φέρνει το παράδειγμα της αεροδιαστημικής, τονίζοντας ότι το πρόγραμμα ‘Απόλλων’ δεν έφερε απλώς κάποιους αστροναύτες στη Σελήνη: η ετοιμασία του όλου εγχειρήματος οδήγησε σε πάμπολλες επιμέρους ανακαλύψεις σε τεχνολογία κάθε είδους, τηλεπικοινωνίες, υπολογιστές, κατασκευές, υλικά κλπ. Όλα αυτά δεν θα γίνονταν αν το εγχείρημα το διεκπεραίωνε μια υπερέξυπνη μηχανή.

     Θα μπορούσε κανείς να κάνει πολλούς σχετικούς παραλληλισμούς. Στην εποχή των αεροπορικών ταξιδιών είναι υπόθεση μερικών ωρών να βρεθεί κανείς σε απόσταση χιλιάδων χιλιομέτρων. Πριν από τα αεροπλάνα αυτό μπορούσε να γίνει με χερσαία ή θαλάσσια μέσα. Ο απαιτούμενος χρόνος ήταν πολύ περισσότερος, αλλά εκτός από τον τελικό προορισμό έβλεπες και όλα τα ενδιάμεσα μέρη. Σε μια ακόμη παλαιότερη εποχή, το ταξίδι γινόταν με άμαξες ή και με τα πόδια. Ο Πάτρικ Λη Φέρμορ διέσχισε ολόκληρη την Ευρώπη, από την Αγγλία ως την Ελλάδα, τη δεκαετία του 1930, σταματώντας όσο ήθελε σε κάθε τόπο και μπαίνοντας ‘στο πετσί των ανθρώπων που συναντούσε εκεί, κάτι που περιγράφει πολύ γλαφυρά στα ταξιδιωτικά του βιβλία. Δεν ήταν ο μόνος· ακόμη και σήμερα υπάρχουν τέτοιοι ταξιδευτές, σπάνιοι βέβαια. Η διαφορά με τον ιπτάμενο ταξιδιώτη είναι διαμετρική: ο τελευταίος φτάνει στην όποια ‘Ιθάκη’ χωρίς ‘το ωραίο ταξίδι’.

     Στα μαθητικά μας χρόνια κυκλοφορούσαν κάθε είδους ‘λυσάρια’, για αρχαία, μαθηματικά κλπ., που αποτελούσαν τον εύκολο δρόμο για έναν προαγωγικό βαθμό, χωρίς να έχεις μάθει σχεδόν τίποτε. Σήμερα τον ρόλο αυτό τον αναλαμβάνουν οι διάφορες μηχανές ΤΝ, σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, μέχρι και σε διδακτοριό επίπεδο. Αν κάποια στιγμή αφεθούμε στο ‘έτοιμο φαγητό’, καταργήσαμε την φυσική μας νόηση, με ό,τι αυτό μπορεί να σημαίνει για την επιβίωσή μας.

     Θα κλείσω με το απόφθεγμα του αναβιωτή των Ολυμπιακών Αγώνων, βαρώνου Πιέρ ντε Κουμπερτέν: «Το πιο σημαντικό στους Αγώνες δεν είναι η νίκη αλλά η συμμετοχή, όπως και το πιο σπουδαίο στη ζωή δεν είναι ο θρίαμβος αλλά ο καλός αγώνας». Νομίζω ότι συνοψίζει εύστοχα όσα είπαμε παραπάνω.    

Το κουτί της Πανδώρας

Ανάμεσα στους άλλους τίτλους των ειδήσεων προ ημερών το μάτι μου πήρε κάτι ασυνήθιστο. Μια πρωτοφανής κυβερνοεπίθεση έπληξε εκατοντάδες σούπερ μάρκετ στη Γαλλία, με τους χάκερ να καταφέρνουν να ενεργοποιήσουν εξ αποστάσεως τη λειτουργία απόψυξης των ψυγείων και των καταψυκτών. Με την άνοδο της θερμοκρασίας στους +50 βαθμούς Κελσίου, οι τεράστιες ποσότητες τροφίμων που φυλάγονταν εκεί μέσα αλλοιώθηκαν σε σημείο που ήταν πλέον επικίνδυνες για κατανάλωση, και καταστράφηκαν.

     Αγανάκτηση ήταν η πρώτη αντίδραση. Ξέραμε ότι οι ψηφιακοί εγκληματίες είναι ικανοί για κάθε είδους παρανομία, απάτη, πλαστογραφία ή απλώς κακόβουλη φάρσα. Ωστόσο, η καταστροφή τροφίμων έχει κάτι το ιδιαίτερα αποκρουστικό. Τι θα λέγαμε αν κάποιος πετούσε επιδεικτικά στα σκουπίδια ένα πιάτο φαγητό μπροστά στα μάτια ενός πεινασμένου; Ας πολλαπλασιάσουμε το ηθικό βάρος της πράξης αυτής επί χίλια, και ξανά επί χίλια, και ας αναλογισθούμε πόσο άρρωστο μυαλό διαθέτουν αυτοί που σοφίστηκαν το ‘χακάρισμα’ των ψυγείων. Αν κακοήθης ηλίθιος είναι ένα άτομο που προκαλεί ζημιά σε άλλους χωρίς να αποκομίζει κάποιο προσωπικό όφελος από την ενέργειά του, τι βαθμό κακοήθους βλακείας θα πρέπει να βάλουμε σε τέτοιους δράστες;

     Ωστόσο, το γεγονός μου γεννά και μια απορία και μια ανησυχία. Είναι λοιπόν ακόμη και τα ψυγεία μέρος του ψηφιακού κόσμου; Τί άλλο θα μάθουμε (ή θα πάθουμε); Μήπως και οι ηλεκτρικές κουζίνες, τα πλυντήρια, οι σκούπες και οι ξυριστικές μηχανές; Έχουμε ακούσει για το ‘ίντερνετ των πραγμάτων’, για το πώς διάφορες συσκευές μπορούν να συνδέονται μέσω αισθητήρων και ειδικών προγραμμάτων, να δίνουν πληροφορίες και να ρυθμίζονται από το δίκτυο. Αυτό μπορεί να έχει κάποιες θετικές εφαρμογές, αλλά βέβαια αυτές οι συνδέσεις λειτουργούν αμφίδρομα: οι συσκευές είναι ευάλωτες σε εξ αποστάσεως επιδράσεις, και επομένως μπορεί να πέσουν θύματα κακοήθειας, με συνέπειες που ίσως δεν μπορούμε να φαντασθούμε, όπως η συγκεκριμένη.

     Πριν μισό αιώνα και πλέον ο γνωστός συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας Άρθουρ Κλαρκ είχε γράψει ένα μικρό διήγημα με τίτλο ‘Dial F for Frankenstein’. Το ‘ζουμί’ του ήταν ότι το παγκόσμιο τηλεφωνικό δίκτυο αποκτά αυτόνομη ύπαρξη και βούληση (τότε οι έννοιες διαδίκτυο και τεχνητή νοημοσύνη ήταν ανύπαρκτες) και αρχίζει να παίζει με τις ηλεκτρικές συσκευές ανά τον κόσμο. Με δεδομένες τις ψηφιακές εξελίξεις του 21^ου αιώνα, η τότε μυθοπλασία έχει γίνει πραγματικότητα, που δεν προοιωνίζεται αγαθά για τον άνθρωπο. Και από τη στιγμή που έχουμε ανοίξει το μοντέρνο κουτί της Πανδώρας, μπορούμε πλέον να το κλείσουμε; 

 

Αυταπάτες

 Όπως διαβάζω στις σημερινές εφημερίδες, ο πρωθυπουργός της Βρετανίας Άντι Μπέρναμ αποκάλυψε σε επίσημες δηλώσεις του ότι είχε υπάρξει ρωσική παρέμβαση στην εκλογική διαδικασία του δημοψηφίσματος του 2016 που οδήγησε στην έξοδο της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ένωση, το γνωστό Brexit. Δεν έγιναν γνωστές λεπτομέρειες για τον τρόπο παρέμβασης, αλλά φαίνεται ότι βασικό ρόλο έπαιξαν λογαριασμοί ‘τρολ’ στο διαδίκτυο. Ήδη στη Βρετανία έχει αρχίσει συζήτηση για το αν και πώς θα μπορέσει η χώρα να ενταχθεί και πάλι στην Ένωση. Ας θυμηθούμε ότι παρόμοιες φήμες είχαν ακουστεί και για παρέμβαση στις αμερικανικές εκλογές του 2020. Με δεδομένες τις τεχνολογικές δυνατότητες του ψηφιακού κόσμου και τα διάφορα φαινόμενα παραπληροφόρησης που ακούγονται καθημερινά, κάτι τέτοιο δεν φαντάζει καθόλου απίθανο.

     Όπως όμως γίνεται σε τέτοιες περιπτώσεις, μας μπαίνουν ψύλλοι στ’ αυτιά. Άραγε τέτοιες λαθροχειρίες είναι αποκλειστικό εργαλείο μιας μόνο χώρας; Οι υπόλοιποι μεγάλοι παίκτες κάθονται με σταυρωμένα χέρια; Ξέρουμε ότι η κάθε πλευρά προσπαθεί να προσεταιρίζεται άλλα κράτη με διπλωματικές σχέσεις, στρατιωτικές συμμαχίες, οικονομικές συμφωνίες και άλλα θεμιτά μέσα, αλλά τί γίνεται ‘κάτω από το τραπέζι’; Οι πιέσεις και οι εκβιασμοί, αφανείς ή και φανεροί, δεν είναι άγνωστοι ούτε καινούργιοι στην γεωπολιτική σκακιέρα. Στα ‘παραδοσιακά’ αυτά μέσα έχει προστεθεί και η ψηφιακή προπαγάνδα που υποδορίως περνάει στους πάμπολλους χρήστες του διαδικτύου και ανεπαίσθητα δημιουργεί κλίμα ευνοϊκό για τα συμφέροντα εκείνων που την καλλιεργούν (ή αντίστοιχα, δυσμενές για κάποιους άλλους). Και αυτοί δεν είναι μόνο όσοι παρουσιάζονται επιφανειακά ως αντίπαλοι, αλλά και οι θεωρούμενοι ως φίλοι. Κατά τα άλλα, ζούμε σ’ έναν κόσμο που πρεσβεύει και διακηρύττει την ελευθερία της σκέψης και επιλογής και τις δημοκρατικές διαδικασίες στη διακυβέρνησή του. Ή τουλάχιστον, απ’ αυτό το πλευρό κοιμόμαστε.  

Φίλοι και επικριτές

Η γνωστή παροιμία λέει «Πες μου τον φίλο σου, να σου πω ποιος είσαι», υποδηλώνοντας φυσικά ότι από τους ανθρώπους που συναναστρεφόμαστε μπορεί κάποιος να εκτιμήσει το δικό μας ποιόν. Φαίνεται όμως ότι μπορεί να ισχύει και το αντίθετο, τουλάχιστον σε κάποιες περιπτώσεις: να διαφαίνεται η αξία σου από το ποιόν εκείνων που σε επικρίνουν. Η πρόσφατη βράβευση με το Νομπέλ Ειρήνης της  Νοτιοαφρικανής δικηγόρου, δικαστικού και πρώην αξιωματούχου του ΟΗΕ Ναβανεθέμ ‘Νάβι’ Πιλάι αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγμα. Η ινδικής καταγωγής Πιλάι, 85 ετών πλέον, έλαβε το βραβείο για τον αγώνα της υπέρ της «προώθησης της ειρήνης και του διεθνούς δικαίου», όπως ανακοίνωσε η νορβηγική επιτροπή. Από την σχολική ακόμη ηλικία της αγωνίσθηκε εναντίον του απαρτχάιντ στη χώρα της, ενώ αργότερα διακρίθηκε ως δικαστής στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και ως ύπατη αρμοστής του ΟΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Πέρυσι είχε ηγηθεί της επιτροπής του ΟΗΕ που ερεύνησε την κατάσταση στη Γάζα και χαρακτήρισε ως γενοκτονία τη συμπεριφορά του κράτους του Ισραήλ. Η απόφαση της επιτροπής Νομπέλ εξόργισε το Ισραήλ, που δήλωσε μεταξύ άλλων ότι «αν υπήρχε βραβείο για τα ψέματα, το μίσος και τις συκοφαντίες, η Νάβι Πιλάι θα ήταν το αδιαφιλονίκητο φαβορί». Εξάλλου, λίγες ώρες μετά την ανακοίνωση της βράβευσης, οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, όπου η Πιλάι υπηρέτησε ως δικαστής από το 2003 έως το 2008. «Θα απαγορεύσουμε τις συναλλαγές με αυτό το δικαστήριο-ταραξία, κόβοντας τους πόρους του και παραλύοντας την ικανότητά του να λειτουργεί», είπε ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο.

     Προφανώς σε κανέναν δεν αρέσει να καταγγέλλονται δημόσια τα σφάλματα και οι κακοπραγίες του, αλλά η αλήθεια δεν μπορεί να κρύβεται. Η κ. Πιλάι θα μπορούσε να απευθύνει στους επικριτές της το ερώτημα που έθεσε ο απόστολος Παύλος στους Γαλάτες: «Ἐχθρὸς ὑμῶν γέγονα ἀληθεύων ὑμῖν;» [Γαλ. 4:16]. Όπως είπε και ο Κύριος, «οὐαὶ ὑμῖν ὅταν καλῶς ὑμᾶς εἴπωσι πάντες οἱ ἄνθρωποι» [Λουκ. 6:26]. Για κάποιους ανθρώπους, οι επικρίσεις αποτελούν παράσημα αξίας.

Συγκίνηση

 Κάτι άλλο ξεκίνησα να γράφω, αλλά η μουσική υπόκρουση που είχα επιλέξει στο YouTube ενήργησε σαν το άσμα των μυθικών Σειρήνων. Ήταν το φινάλε του ‘Μεσσία’ του Χαίντελ, σε απόδοση από την χορωδία και ορχήστρα Megaron της Σλοβενίας. Ο ‘Μεσσίας’ γράφτηκε καταρχήν για την περίοδο του Πάσχα, και το κείμενο του θριαμβικού φινάλε είναι παρμένο από την Αποκάλυψη [5:12-13]: «Ἄξιόν ἐστι τὸ ἀρνίον τὸ ἐσφαγμένον λαβεῖν τὴν δύναμιν καὶ τὸν πλοῦτον καὶ σοφίαν καὶ ἰσχὺν καὶ τιμὴν καὶ δόξαν καὶ εὐλογίαν… τῷ καθημένῳ ἐπὶ τοῦ θρόνου καὶ τῷ ἀρνίῳ ἡ εὐλογία καὶ ἡ τιμὴ καὶ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν». Ακούγοντας το θερμό χειροκρότημα που ακολούθησε το κλείσιμο του ορατορίου, γύρισα να δω την εικόνα. Η κάμερα περνούσε από τα πρόσωπα των χορωδών, όλων νέων ανθρώπων, και σε όλα ήταν ζωγραφισμένο το ίδιο χαμόγελο, τα ίδια συναισθήματα: βαθιά ικανοποίηση και ενθουσιασμός και περηφάνια για την ολοκλήρωση ενός τέτοιου μνημειώδους έργου. Και κάτι άλλο: πιστεύω ότι είναι πρακτικά αδύνατο να τραγουδήσει κανείς ένα ορατόριο γραμμένο αποκλειστικά πάνω σε βιβλικό κείμενο χωρίς αυτό να αγγίξει κάποια χορδή της ψυχής του, η οποία, όπως έγραφε ο αρχαίος απολογητής Τερτυλλιανός, είναι εκ φύσεως Χριστιανή (‘anima naturaliter christiana’). Νομίζω ότι οι χορωδοί δοκίμασαν μια τέτοια συγκίνηση, ανεξάρτητα από την πίστη του καθενός.

'Εις θάνατον!'

 Η πρόσφατη είδηση για την τραγικά ανεπιτυχή απόπειρα θανάτωσης μιας γυναίκας στην πολιτεία του Τενεσή με ενέσεις πεντοθάλης (κάτι που έχει συμβεί και άλλες φορές) φέρνει και πάλι στην επικαιρότητα το θέμα της θανατικής ποινής. Κάθε τόσο διαβάζουμε με αποτροπιασμό για θανατώσεις με απαγχονισμό στο Ιράν ή με αποκεφαλισμό στη Σαουδική Αραβία, για ποικίλες αιτίες. Σε τι διαφέρουν επί της ουσίας οι περιπτώσεις αυτές από το τελευταίο συμβάν στις ΗΠΑ; Βέβαια η συγκεκριμένη γυναίκα είχε διαπράξει ένα ομολογουμένως σκληρό και αποτρόπαιο έγκλημα πριν 32 χρόνια. Ωστόσο, είχε υπάρξει και η ίδια θύμα επανειλημμένης κακοποίησης και βιασμού στην παιδική της ηλικία, κάτι που δεν φαίνεται να επηρέασε ούτε τους δικαστές ούτε τον κυβερνήτη της πολιτείας, που δεν το έλαβαν υπόψη στην καταδικαστική απόφαση.

          Ανεξάρτητα από την αιτία, η θανατική ποινή, ιδίως μετά την παρέλευση δεκαετιών από την εγκληματική πράξη, δεν εξυπηρετεί απολύτως κανέναν σκοπό. Δεν σωφρονίζει τον δράστη, δεν αποτρέπει άλλους από ανάλογα εγκλήματα, δεν διορθώνει καμία αδικία, δεν αποκαθιστά κανενός είδους έννομη τάξη. Αν συνέβαινε κάτι τέτοιο, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα έπρεπε να είναι ο παράδεισος της νομιμότητας. Μια εκτέλεση εν ψυχρώ, έστω και με την ‘ευλογία’ του νόμου, δεν διαφέρει από την πρωτόγονη βεντέτα, όπου κάποιος μετά από πολλά χρόνια ‘παίρνει το αίμα του πίσω’ σκοτώνοντας κάποιον άλλο. Είναι η εκδίκηση μιας κοινωνίας που καλλιεργεί και διδάσκει συστηματικά την ωμή βία (π.χ. μέσα από την κινηματογραφική και τηλεοπτική βιομηχανία της), αλλά νιώθει αποτροπιασμό όταν τη βλέπει να ξεσπά επάνω της. Όλα τα πολιτισμένα κράτη του κόσμου έχουν καταργήσει την θανατική ποινή εδώ και δεκαετίες, ενώ 27 πολιτείες των ΗΠΑ την διατηρούν ακόμη. Καιρός δεν είναι να μιμηθούν τις υπόλοιπες 23;

[Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή] 

Λογόρροια

 Έχω σχολιάσει και στο παρελθόν τα… σχόλια. Εννοώ εκείνες τις απαντήσεις που εμφανίζονται κάτω από κείμενα διαφόρων ιστοσελίδων, από τις πιο σοβαρές μέχρι τις πιο ευτελείς, που παρέχουν στους αναγνώστες τη δυνατότητα να καταθέτουν την άποψή τους για τα θέματα που θίγει το βασικό κείμενο. Τα σχόλια αποτελούν ένα ευρύτατο φάσμα. Υπάρχουν εκείνα που απαντούν με ειλικρίνεια και καλή πρόθεση στο κυρίως θέμα και κάνουν πολιτισμένο διάλογο. Υπάρχουν κι εκείνα που πιάνονται από μια λέξη ή φράση του κειμένου και επεκτείνονται σε άλλα θέματα που μπορεί να έχουν μικρή ή καμία σχέση με το θέμα. Και τέλος, συχνά εκφυλίζονται σε διαλόγους μεταξύ σχολιαστών, σε ύφος συχνά αμοιβαία απαξιωτικό και υβριστικό. Η συνηθισμένη ανωνυμία των σχολιαστών τους κάνει να βγάζουν ανέξοδα από μέσα τους διάφορα απωθημένα, που σίγουρα θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο ενασχόλησης για πολλούς ψυχολόγους και κοινωνιολόγους.

     Όλα αυτά τα έχω ξαναγράψει. Εδώ θα περιορισθώ σε μια μόνο επισήμανση. Όσοι έχουμε παρακολουθήσει επιστημονικά και άλλα συνέδρια, έχουμε κατά καιρούς διαπιστώσει ότι στη συζήτηση που ακολουθεί την ανάπτυξη ενός θέματος κάποιοι ζητούν να σχολιάσουν και ουσιαστικά κάνουν μια δεύτερη διάλεξη, εκθέτοντας αναλυτικά και δια μακρών τις προσωπικές τους γνώμες. Αυτό ξεφεύγει από τα όρια του σύντομου σχολιασμού, εκτροχιάζει το χρονικό πρόγραμμα της συνεδρίας και συνήθως δημιουργεί δυσφορία στο υπόλοιπο ακροατήριο.

     Αφορμή για τις σκέψεις αυτές πήρα από πρόσφατο άρθρο σε εφημερίδα. Η έκταση του κειμένου ήταν 433 λέξεις. Έγραψα ένα σχόλιο 53 λέξεων, στο οποίο άλλος τακτικός σχολιαστής απάντησε με ένα ‘σεντόνι’ (αυτός είναι ο… τεχνικός όρος που χρησιμοποιείται) 1327 λέξεων, δηλ. τριπλάσιο του αρχικού κειμένου (κάτι που ο ίδιος το συνηθίζει). Το περιεχόμενό του θα μπορούσε να είχε συμπυκνωθεί σημαντικά χωρίς να χάσει τίποτε από την ουσία.

     Με την ευκαιρία, θυμήθηκα έναν μακαρίτη καθηγητή μας στην Ιατρική που όταν έγραφε ξεχνούσε να βάλει… τελεία. Στο (ημιτελές) σύγγραμμά του είχα μετρήσει περιόδους κειμένου που έπιαναν μέχρι 42 σειρές, χωρίς αυτό το καταληκτικό σημείο στίξης (οι εξ ημών λίγο πιο ψαγμένοι τον αποκαλούσαμε Θουκυδίδη, για τον οποίο ο φιλόλογος που μας τον δίδασκε στο Γυμνάσιο αναφωνούσε κάθε τόσο: «Τι μακροπερίοδος λόγος!»). Κυκλοφορούσε η φήμη ότι στις εξετάσεις ο βαθμός που έπαιρνες ήταν ο αριθμός των σελίδων που είχες γράψει. Δεν προσπάθησα να το αποδείξω, αλλά με γραπτό οκτώ σελίδων πήρα… ένα οκτάρι. Σύμπτωση; Ίσως και ο παραπάνω σχολιαστής να είχε ανάλογη εμπειρία από δασκάλους του και να μην έμαθε ποτέ το λακωνίζειν. 

     Απαραίτητη σημείωση: έκταση του παραπάνω σχολίου, 391 λέξεις.

Νέα έκδοση

 Πρόσφατα οι εκδόσεις ‘Περιβόλι της Παναγίας’ κυκλοφόρησαν σε επιμελημένη, όπως πάντα, έκδοση, τις ‘Ομιλίες στα Ευαγγελικά αναγνώσματα των Κυριακών’ του αειμνήστου πατρός μας, πρωτοπρεσβυτέρου Κωνσταντίνου Παπαγιάννη. Μαζί με τις ‘Ομιλίες στα Αποστολικά αναγνώσματα των Κυριακών’ που είχαν εκδοθεί πριν δύο σχεδόν χρόνια, αποτελούν πρακτικά σύγχρονα Κυριακοδρόμια για τον καταρτισμό των Ορθοδόξων πιστών. Η επεξεργασία των κειμένων είχε γίνει στα πλαίσια της εκπόνησης της διδακτορικής διατριβής μου για το ομιλητικό έργο του εκλιπόντος. Θερμές ευχαριστίες στους εκδότες, και καλή και ψυχωφελή ανάγνωση στους εντευξομένους.