Αντάμωμα

Ήμασταν η τάξη του ’74. Είχαμε ξανασυναντηθεί μια φορά, στα τριάντα χρόνια από την εισαγωγή μας στην Ιατρική Σχολή του Αριστοτελείου. Θα μπορούσε κανείς να μας ονομάσει ‘γενιά του Πολυτεχνείου’ (που είχε προηγηθεί κατά λίγους μήνες) ή ‘γενιά της Μεταπολίτευσης’ (που ακολούθησε)· πάντως πρωτοβρεθήκαμε όλοι μαζί σ’ εκείνο το χρονικό σημείο, κομβικό τόσο για τη νεότερη ιστορία της πατρίδας μας όσο και για την προσωπική ιστορία του καθενός μας. Και τώρα θα ανταμώναμε και πάλι, μετά από πενήντα χρόνια και κάτι (έχει και ο χρόνος τον ‘ΦΠΑ’ του…).

     Μερικοί συνάδελφοι ανέλαβαν την πρωτοβουλία. Ανασύρθηκαν λίστες με ονόματα σε κινητά τηλέφωνα και υπολογιστές, στάλθηκαν αναγγελίες και προσκλήσεις με τηλέφωνα, SMS, e-mail και κοινωνικά δίκτυα, σιγά-σιγά ο κύκλος διευρύνθηκε, ο αριθμός των επαφών μεγάλωνε. Όταν συμπληρώθηκε η προθεσμία των δηλώσεων, αυτές είχαν περάσει τις εκατό. Βρήκαμε και άλλους· κάποιοι δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν λόγω υποχρεώσεων, μερικοί δεν θέλησαν να συμμετάσχουν για προσωπικούς λόγους (σεβαστοί). Ορίστηκε ο τόπος, επισημοποιήθηκε η πρόσκληση, όλα ήταν έτοιμα. Απόμενε να φανεί το αποτέλεσμα.

     Το μεσημέρι της 25^ης Απριλίου προσήλθαμε στον χώρο της συγκέντρωσης με ένα ανάμικτο αίσθημα αδημονίας και αμηχανίας: τί θα κάναμε, ποιους θα βλέπαμε, πόσους συνομήλικους εβδομηντάρηδες θα αναγνωρίζαμε; Μισός αιώνας είναι μεγάλο διάστημα για τα ανθρώπινα πράγματα: τόσα θα είχαν αλλάξει. Όλες αυτές οι ενδόμυχες επιφυλάξεις διαλύθηκαν μόλις μπήκαμε στο πλήθος. Πάνω από εκατόν πενήντα οι συμμετέχοντες, καθόλου μικρός ο αριθμός, πολλοί ήρθαν από άλλες πόλεις. Άρχισε η προσπάθεια να δώσουμε ονόματα στα πρόσωπα που βλέπαμε γύρω μας. Κάποια λίγα ήταν πολύ οικεία, λες και δεν είχε περάσει ο χρόνος από πάνω τους. Τα περισσότερα ανδρικά κεφάλια ήταν είτε γκρίζα είτε ελλιπή σε τριχοφυΐα· τα γυναικεία ήταν γενικά επιμελώς φροντισμένα. Γενειάδες είχαν ξεφυτρώσει εκεί που δεν τις θυμόμασταν, ενώ έλειπαν από άλλους που κάποτε ήταν ‘σήματα κατατεθέντα’. Τα καρτελάκια με τα ονόματα ανασκάλεψαν τις ‘στάχτες’ της μνήμης και έδωσαν αφορμές για αναδρομές στο παρελθόν, για αναζωπύρωση παλιών σχέσεων, για ανταλλαγή τηλεφώνων και ηλεκτρονικών διευθύνσεων και άλλων σημείων επαφής, για μνημόνευση κάποιων που αναχώρησαν από τον κόσμο αυτό.

     Όπως ήταν φυσικό, η τάξη μας είχε εκπροσωπηθεί σε όλες τις ειδικότητες και όλους τους εργασιακούς κλάδους της ιατρικής. Πανεπιστημιακοί καθηγητές, νοσοκομειακοί και ιδιώτες γιατροί, κλινικοί και εργαστηριακοί, πολλοί αφυπηρετήσαντες και συνταξιούχοι, άλλοι ακόμη εργαζόμενοι, καθένας με διαφορετική διαδρομή και επαγγελματικές εμπειρίες εντός και εκτός συνόρων. Με μια και μόνη ρίζα: την κοινή μας αφετηρία στη σχολή εκείνο το φθινόπωρο του 1974. Οι ώρες της σύναξης πέρασαν άνετα και ευχάριστα χωρίς να το καταλάβουμε, και οι μόνοι ‘χαμένοι’ ήταν όσοι δεν βρέθηκαν στο ‘Avenue’ το μεσημέρι εκείνου του Σαββάτου.

       Συγχαρητήρια και ευχαριστίες αξίζουν στην Δέσποινα Παπακώστα, την Πόπη Κυνηγοπούλου και τον Δημήτρη Σφουγγάρη, που πρωτοστάτησαν στην τόσο επιτυχημένη διοργάνωση της συνάντησης αυτής. Κοινή επιθυμία όλων είναι να ξαναγίνει, σε όχι πολύ μακρινό μέλλον. Όπως το έλεγε ο μακαρίτης Δ. Σαββόπουλος, «να μας έχει ο Θεός γερούς, πάντα ν’ ανταμώνουμε». Γένοιτο!

Ευχή

Οδηγώντας στις 5 π.μ. ανοίγω το ραδιόφωνο για τις ειδήσεις. Με ξαφνιάζει ευχάριστα ο ανώνυμος εκφωνητής με τη βαθιά, αργή, τονισμένη φωνή: «Αγαπητοί ακροατές, Χριστός ανέστη, υγεία και ανθρωπιά!» Δέχομαι και ανταποδίδω τον αναστάσιμο χαιρετισμό και την ευχή του. Να είναι καλά ο άνθρωπος που μας άρχισε τη μέρα με το τόσο χαρμόσυνο άγγελμα.

Ύμνος αγάπης

Σ’ έναν κόσμο όπου βλέπουμε να κυριαρχεί το δίκαιο του ισχυροτέρου και να επιπλέουν οι πιο καπάτσοι και κάποιοι να αναρριχώνται πατώντας ακόμη και επί πτωμάτων, το διαφορετικό μας εκπλήσσει ευχάριστα. Έτσι, δεν μπορούμε να προσπεράσουμε την είδηση ότι στον Μαραθώνιο της Βοστώνης ένας αθλητής, ο Ατζάι Χαριντάσε, κατέρρευσε με κράμπες μερικές εκατοντάδες μέτρα πριν από τον τερματισμό. Οι επανειλημμένες προσπάθειές του να σταθεί στα πόδια του ήταν μάταιες. Δυο άλλοι αθλητές, οι Άαρον Μπεγκς και Ρόμπσον ντε Ολιβέιρα, που έτρεχαν κανονικά και επεδίωκαν να βελτιώσουν ο καθένας το δικό του ρεκόρ, σταμάτησαν, τον σήκωσαν, τον αγκάλιασαν και βαστάζοντάς τον τερμάτισαν και οι τρεις μαζί. Μια σκηνή ιδιαίτερα συγκινητική. Παραφράζοντας τον ύμνο της αγάπης του Αποστόλου Παύλου, θα λέγαμε: «Εάν κερδίσω όλα τα ρεκόρ του κόσμου, ‘ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδέν εἰμι’». Οι δυο αθλητές απέδειξαν ότι έχουν την αγάπη αυτή.

Διυλιστήριο κωνώπων

Θα τολμήσω να διεκδικήσω την πατρότητα της φράσης του τίτλου, που περιγράφει τις πολιτικές συζητήσεις δημοσιογράφων και άλλων αναλυτών στα ραδιοτηλεοπτικά μέσα. Σήμερα μια διαδρομή ενός τετάρτου της ώρας με το αυτοκίνητο καλύφθηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου από μια τέτοια συζήτηση τριών προσώπων με το ακανθώδες θέμα πώς θα ψηφίσει ένας συγκεκριμένος βουλευτής σε κάποια επικείμενη κοινοβουλευτική διαδικασία, και γιατί από χθες βράδυ μέχρι σήμερα το πρωί άλλαξε στάση. Σ’ έναν κόσμο που βασανίζεται και αγωνιά για τόσα άλλα προβλήματα, κάποιοι προφανώς επιλέγουν να ασχολούνται με… τρίχες, ή με κουνούπια.

     Έχει γραφεί στο παρελθόν ότι η αύξηση του αριθμού των γιατρών διογκώνει τον αριθμό και το κόστος των ιατρικών πράξεων, και κατά συνέπεια τον όλο προϋπολογισμό της υγείας, δημόσιο και ιδιωτικό. Κάτι ανάλογο ισχύει και για τον αριθμό των δημοσιογράφων και των αντιστοίχων μέσων ‘ενημέρωσης’: όλοι προσπαθούν να βγάλουν ειδήσεις από οπουδήποτε, ακόμη και από τη μύγα ξύγκι, κατά την λαϊκή ρήση. Τα παράγωγα του 'διυλιστηρίου' τα υφιστάμεθα όλοι εμείς οι υπόλοιποι.

Ίδανική πολιτεία

To έχω αναφέρει και παλαιότερα, το ξαναβρήκα σε μια αναδίφηση του αρχείου, και αξίζει να το θυμόμαστε πάντα. Κατά τους επτά σοφούς της αρχαίας Ελλάδος, ιδανική πολιτεία είναι:

     - «Εκείνη όπου οι νόμοι δεν έχουν άλλον ανώτερο» (Βίας ο Πριηνεύς)

     - «Εκείνη της οποίας οι κάτοικοι δεν είναι ούτε πολύ πλούσιοι, ούτε πολύ πτωχοί» (Θαλής ο Μιλήσιος)

     - «Εκείνη όπου η αρετή τιμάται και η κακία μισείται» (Περίανδρος ο Κορίνθιος)  

     - «Εκείνη όπου τα αξιώματα δίνονται πάντοτε στους ενάρετους και ποτέ στους κακούς» (Πιττακός ο Μυτιληναίος)

     - «Εκείνη όπου οι πολίτες φοβούνται περισσότερο την κατηγορία παρά την τιμωρία» (Κλεόβουλος ο Ρόδιος)

     - «Εκείνη όπου οι νόμοι τιμώνται περισσότερο από τους ρήτορες» (Χίλων ο Λακεδαιμόνιος)

     - «Εκείνη όπου το αδίκημα προς έναν πολίτη θεωρείται αδίκημα προς όλη την πολιτεία» (Σόλων ο Αθηναίος).

     Επειδή η περιρρέουσα ατμόσφαιρα δίνει πολλές αφορμές για τέτοιους στοχασμούς, πόσα απ’ αυτά τα χαρακτηριστικά μπορούμε να αναγνωρίσουμε στη σημερινή ελληνική πολιτεία;

Ιπποκρατικό Συναξάρι

Κατά καιρούς στο ιστολόγιο έχω αναφερθεί σε περιστατικά που αντιμετώπισα στον ιατρικό στίβο. Οι αναφορές γίνονταν όχι από επιστημονική σκοπιά αλλά κυρίως για τις ανθρώπινες πτυχές και διαστάσεις τους, είτε αυτές αφορούσαν στον άρρωστο είτε στον θεράποντα ιατρό. Τα σχετικά κείμενα συγκεντρώθηκαν σε ιδιαίτερο τόμο και κυκλοφόρησαν πρόσφατα με τον τίτλο ‘Ιπποκρατικό Συναξάρι’. Το βιβλίο (με ISBN 978-618-00-6603-6) διατίθεται από το ‘Περιβόλι της Παναγίας’.

 

      Από τον Πρόλογο:

      Δυο λόγια για τον τίτλο. ‘Συναξάρι’ είναι η καταγραφή των βίων των αγίων της Ορθόδοξης Εκκλησίας, με ιδιαίτερη έμφαση στο τέλος της επίγειας ζωής τους, μαρτυρικό ή οσιακό. Εξάλλου, το επίθετο ‘ιπποκρατικός’ αναφέρεται σε όσα συνδέονται με την ιατρική θεωρία και πράξη, ως φόρος τιμής στον ‘πατέρα της Ιατρικής’. Ο συνδυασμός των δυο όρων περιγράφει το περιεχόμενο του βιβλίου αυτού, που αποτελείται από στιγμιότυπα της ζωής και κυρίως του τέλους μιας σειράς ασθενών, όπως αυτά βιώθηκαν από τον θεράποντα ιατρό τους.

     Στην κλινική ιατρική συναντούμε τους ανθρώπους στις δύσκολες στιγμές τους: την αρρώστια, την ανημπορία, τον πόνο, το πένθος, τον θάνατο. Εκεί που τα εξωτερικά ‘φτιασίδια’ – χρήματα, αξιώματα, κοινωνική θέση, γνώσεις και ικανότητες – περνούν σε δεύτερη μοίρα ή και χάνονται τελείως, και βλέπουμε τον άνθρωπο όπως πράγματι είναι: ως ένα φθαρτό-πάσχον σώμα που φιλοξενεί μια αθάνατη ψυχή. Συναντούμε τη φθορά της ύλης από τη μία μεριά και το άυλο πνεύμα από την άλλη.

     Τα κείμενα του βιβλίου εστιάζουν στα διλήμματα, τους φόβους, τα υπαρξιακά ερωτήματα των ασθενών που πλησιάζουν προς το τέλος, αλλά και στα συναισθήματα που όλα τα παραπάνω γεννούν στην ψυχή του ιατρού τις τελευταίες ημέρες.

Γλωσσικές απειλές

Οι τακτικοί αναγνώστες του ιστολογίου θα ξέρουν ότι έχω μια ευαισθησία σε θέματα γλώσσας. Ασχολούμαι πάνω από τριάντα χρόνια με συγγραφή, μετάφραση, διόρθωση και επιμέλεια κάθε είδους κειμένων, βιβλίων και περιοδικών. Προσπαθώ να σέβομαι την ελληνική όπως την διδάχθηκα από καλούς δασκάλους (εντός και εκτός σχολείου), και έχω ‘αλλεργία’ σε γλωσσικές προχειρότητες και καταχρήσεις. Κοντά σε άλλες ‘απειλές’ που αντιμετωπίζει η ελληνική γλώσσα (πραγματικές ή φανταστικές), είναι δυο που στην εποχή μας ξεχωρίζουν ιδιαίτερα (και πιθανώς η επίδρασή τους θα αυξάνεται).

     Η μία είναι η ευκολία με την οποία υιοθετούμε ξένες εκφράσεις. Φυσικά η εισαγωγή ξένων όρων είναι αναπόφευκτη, και δεν την αρνούμαι εκεί που δεν υπάρχουν αντίστοιχοι εύχρηστοι ελληνικοί. Ωστόσο, η χρήση συντμήσεων όπως το ‘app’ που συναντούμε κατά κόρον είναι άσκοπη και κακόηχη. Δηλαδή αν πούμε ‘εφαρμογή’ δεν θα καταλάβουμε περί τίνος πρόκειται; Αν συνεχίσουμε να καταργούμε απερίσκεπτα λέξεις, σύντομα θα καταντήσουμε γλωσσικά app-ένταροι! Επίσης, προ καιρού διάβασα κάπου για ένα ‘μεγάλο ντεζαβαντάζ’. Πρόκειται άραγε για υπερθετικό βαθμό του ‘μειονεκτήματος’;

     Η άλλη είναι η χρήση εργαλείων αυτόματης μετάφρασης χωρίς ανθρώπινο έλεγχο. Τα εργαλεία αυτά συνεχώς τελειοποιούνται και συχνά το αποτέλεσμα δείχνει πολύ φυσικό στην ανάγνωση. Ωστόσο, πολλές φορές διακρίνεται καθαρά ο ρόλος της μηχανής. Έτσι π.χ. διαβάζω σε πρόσφατο δημοσίευμα στην ηλεκτρονική ‘Καθημερινή’: «Μια φορά κι έναν καιρό, η Μα, ο Πα, η Μαίρη και η Λόρα άφησαν τα Μεγάλα Δάση του Γουινσκόνσιν…». Μετά από το σχετικό σχόλιο οι συντάκτες της εφημερίδας πρόσθεσαν σε παρενθέσεις τις λέξεις ‘μητέρα’ και ‘πατέρας’, ώστε να καταλαβαίνουν και οι αμιγώς ελληνόφωνοι αναγνώστες ποιοι είναι η Μα και ο Πα. Πάλι καλά.

Αντιποίηση

 Τι άλλο να περιμένει ο κόσμος από την αυτού υπερφίαλη πλανητική μεγαλειότητα; Ενοχλημένος από την δημόσια επίκριση του πάπα Λέοντος για τις πολεμικές του επιχειρήσεις, ανάρτησε στα κοινωνικά δίκτυα ένα σκίτσο – προφανώς προϊόν τεχνητής νοημοσύνης – που εικονίζει τον ίδιο σε ρόλο Ιησού Χριστού να αγγίζει θεραπευτικά κάποιον ασθενή, ενώ περιστοιχίζεται από μια νοσοκόμα, έναν στρατιωτικό, μια προσευχόμενη γυναίκα, το άγαλμα της ελευθερίας, μαχητικά αεροσκάφη, αετούς και την αμερικανική σημαία. Σχολιάζοντας τις δηλώσεις του πάπα, έγραψε: «Δεν θέλω έναν πάπα που επικρίνει τον πρόεδρο των ΗΠΑ… Ο Λέων πρέπει να συνέλθει, να χρησιμοποιεί κοινή λογική, να σταματήσει να εξυπηρετεί τη Ριζοσπαστική Αριστερά και να επικεντρωθεί στο να είναι ένας σπουδαίος Πάπας, όχι πολιτικός». Προφανώς, αν καβαλήσει κανείς ένα τόσο μεγάλο καλάμι, όπως λένε οι Αμερικανοί, the sky is the limit (ο ουρανός είναι το όριο).

     Οι ειδήσεις λένε ότι αργότερα ο λεγάμενος κατέβασε το σκίτσο. Ωστόσο, η όλη ιστορία μου θύμισε τον αρχαίο Ηρώδη που θανάτωσε τον απόστολο Ιάκωβο και συνέλαβε τον Πέτρο. Κάποτε που τον επευφημούσαν λέγοντας «Θεοῦ φωνὴ καὶ οὐκ ἀνθρώπου», όπως μας λέει η Γραφή, «παραχρῆμα ἐπάταξεν αὐτὸν ἄγγελος Κυρίου ἀνθ᾿ ὧν οὐκ ἔδωκε τὴν δόξαν τῷ Θεῷ, καὶ γενόμενος σκωληκόβρωτος ἐξέψυξεν» [Πράξ. 12:22-23]. Αργά ή γρήγορα, η αντιποίηση θεϊκής ιδιότητος και εξουσίας ποτέ δεν μένει ατιμώρητη.

Πατρική παρουσία

Εσπέρα Μεγάλου Σαββάτου. Μετά την μοναδική πρωινή Θεία Λειτουργία του Μ. Βασιλείου ‘σιγᾶ πᾶσα σάρξ βροτεία’ αναμένοντας την Ανάσταση. Ώρα να αλλάξουμε βιβλία. Το ‘Μουσικό Τριώδιο’ και η ‘Μεγάλη Εβδομάδα’ του πατρός μας δίνουν τη θέση τους στο ‘Πεντηκοστάριο’. Το ίδιο και το έντυπο Τριώδιο, αναθεωρημένο και διορθωμένο από τον ίδιο. Προ τριών ημερών έκλεισαν δώδεκα χρόνια από την αναχώρησή του. Όσα μας παρέδωκε τα αναγνώσαμε και τα ψάλαμε, όπως μας τα είχε διδάξει. Κάθε σελίδα μας τον θυμίζει, κι εκείνος είναι αοράτως κοντά μας: ‘Ζῇ καὶ παρ᾽ ἡμῖν, ὡς λαλῶν ἐκ τῶν βίβλων’.

     Καλή Ανάσταση!

Αποξένωση

Μεγάλη Παρασκευή σήμερα, και παραδοσιακά κατά την έξοδο του Επιταφίου ψάλλεται σε ήχο πλάγιο πρώτο το ιδιαίτερα κατανυκτικό ιδιόμελο, ποίημα Γεωργίου Ακροπολίτου (13^ος αιώνας):

     Τὸν ἥλιον κρύψαντα τὰς ἰδίας ἀκτῖνας καὶ τὸ καταπέτασμα τοῦ ναοῦ διαῤῥαγὲν τῷ τοῦ Σωτῆρος θανάτῳ ὁ Ἰωσὴφ θεασάμενος, προσῆλθε τῷ Πιλάτῳ καὶ καθικετεύει λέγων· Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον, τὸν ἐκ βρέφους ὡς ξένον ξενωθέντα ἐν κόσμῳ. Δός μοι τοῦτον τόν ξένον, ὃν ὁμόφυλοι μισοῦντες θανατοῦσιν ὡς ξένον. Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον, ὃν ξενίζομαι βλέπειν τοῦ θανάτου τὸν ξένον. Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον, ὅστις οἶδε ξενίζειν τοὺς πτωχοὺς καὶ τοὺς ξένους. Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον, ὃν Ἑβραῖοι τῷ φθόνῳ ἀπεξένωσαν κόσμῳ. Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον, ἵνα κρύψω ἐν τάφῳ, ὃς ὡς ξένος οὐκ ἔχει τὴν κεφαλὴν ποῦ κλίνῃ. Δός μοι τοῦτον τὸν ξένον, ὃν ἡ μήτηρ ὁρῶσα νεκρωθέντα, ἐβόα· Ὦ Υἱὲ καὶ Θεέ μου, εἰ καὶ τὰ σπλάγχνα τιτρώσκομαι καὶ καρδίαν σπαράττομαι νεκρόν σε καθορῶσα, ἀλλὰ τῇ σῇ ἀναστάσει θαῤῥοῦσα μεγαλύνω. Καὶ τούτοις τοίνυν τοῖς λόγοις δυσωπῶν τὸν Πιλᾶτον ὁ εὐσχήμων λαμβάνει τοῦ Σωτῆρος τὸ σῶμα, ὃ καὶ φόβῳ ἐν σινδόνι ἐνειλήσας καὶ σμύρνῃ κατέθετο ἐν τάφῳ τὸν παρέχοντα πᾶσι ζωὴν αἰώνιον καὶ τὸ μέγα ἔλεος.

     Σε κάθε εποχή, από την ένσαρκη παρουσία του μέχρι τις ημέρες μας, ο Χριστός αντιμετωπίσθηκε ως ξένος από μεγάλη μερίδα του κόσμου που ήρθε σε επαφή μαζί του. Δεν αποξενώθηκε εκείνος από εμάς· εμείς είμαστε αυτοί που τον κρατήσαμε και τον κρατούμε σε απόσταση, μη θέλοντας να δεχθούμε και να αξιοποιήσουμε τις σωτήριες δωρεές του. Στο διακριτικό «ἰδοὺ ἕστηκα ἐπὶ τὴν θύραν καὶ κρούω» κωφεύουμε πεισματικά, προτιμώντας τον δικό μας ευρύχωρο δρόμο που μας οδηγεί στο ένα αδιέξοδο μετά το άλλο, και τελικά στην απώλεια. Μια ματιά μέσα μας και γύρω μας, εγγύς και μακράν, το επιβεβαιώνει. Ας θελήσουμε να αλλάξουμε πορεία «πρὶν ἢ τοῦ βίου πέρας λάβῃ ἡ πανήγυρις, πρὶν τὴν θύραν κλείσῃ τοῦ νυμφῶνος ὁ Κύριος» [Μ. Κανών].

Δε θέλω του κισσού το πλάνο ψήλωμα…

Δε θέλω του κισσού το πλάνο ψήλωμα,

σε ξένα αναστυλώματα δεμένο.

Ας είμαι ένα καλάμι, ένα χαμόδεντρο.

Μα όσο ανεβαίνω, μόνος ν’ ανεβαίνω.

 

Δε θέλω του γυαλιού το λαμπροφέγγισμα,

που δείχνεται άστρο με του ήλιου τη χάρη.

Θέλω να δίνω φως από τη φλόγα μου,

κι ας είμαι κι ένα ταπεινό λυχνάρι.

     Θυμήθηκα το παλιό αυτό ποίημα του Γεωργίου Δροσίνη (από τη συλλογή ‘Φωτερά σκοτάδια’ του 1915) καθώς διάβαζα ένα σχόλιο αναγνώστη της Καθημερινής για τις εκδουλεύσεις και τα ρουσφέτια που επιζητούν οι πολίτες και προσφέρουν προφρόνως οι πολιτικοί στην Ελλάδα, με αφορμή και τις τελευταίες αποκαλύψεις περί τον ΟΠΕΚΕΠΕ. Ο σχολιαστής αναφερόταν στους Έλληνες μετανάστες που βασίζονται στις ικανότητες, την εργασία και την ευσυνειδησία τους για να επιβιώσουν και να προκόψουν σε ένα ξένο και άγνωστο περιβάλλον, χωρίς να προσδοκούν ενίσχυση από κάποιο πολιτικό ‘μέσον’. Κάτι που γνωρίζουν από πείρα όσοι έζησαν και εργάσθηκαν για κάποιο διάστημα εκτός συνόρων. Φυσικά ‘μέσον’ δεν θεωρείται η βοήθεια, καθοδήγηση και προώθηση από ανθρώπους που λειτούργησαν ως ‘μέντορες’ και διδάσκαλοι νεωτέρων ιδίως στον επιστημονικό στίβο. Απέχει πολύ η θεμιτή (και θεσμική) συμπαράσταση από τις άνομες και καταχρηστικές ‘εξυπηρετήσεις’ για πελατειακούς ή οικονομικούς σκοπούς.