Τετάρτη, 14 Απριλίου 2021

Παραμύθια

 Με τον τίτλο ‘Εικονικά κόλλυβα’ η Καθημερινή δημοσίευσε χθες ένα σχόλιο της Τασούλας Επτακοίλη για τη ζωή, τις συνήθειες, τον θάνατο και τους επικηδείους που γράφτηκαν στο Facebook για κάποια Μ.Τ., που αποδείχθηκε ότι δεν ήταν πραγματικό πρόσωπο αλλά ένα φτιαχτό προφίλ. Χαρακτηριστικό σύμπτωμα της εικονικής πραγματικότητας, αναπόφευκτη εξέλιξη της μυθοπλασίας. Πιθανώς στο προσεχές μέλλον να συναντούμε όλο και περισσότερα τέτοια ‘μυθικά’ πρόσωπα.
     Απορεί άραγε κανείς γιατί ασχολούμαστε τόσο πολύ με μύθους; Εδώ και δεκαετίες περιοδικά ολόκληρα είναι αφιερωμένα όχι σε πραγματικά πρόσωπα και γεγονότα, αλλά στο τι συνέβη/συμβαίνει/θα συμβεί προσεχώς στο τάδε σήριαλ (ελληνικό, ισπανικό, γαλλικό και δυστυχώς πολύ συχνά τούρκικο). Ονόματα πάνε κι έρχονται, πιο γνωστά στους ‘μυημένους’ (και πόσοι είναι αυτοί για τον κάθε φανταστικό κόσμο;) απ’ όσο οι γείτονες ή οι φίλοι τους. Οι ειδήσεις για το τι θα γίνει στο επόμενο επεισόδιο ή τη νέα ταινία (sequel ή prequel) της σειράς συναγωνίζονται την πραγματικότητα και όχι σπάνια την ξεπερνούν σε αναγνωστικό ενδιαφέρον. Καθόλου παράξενο που τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ακολουθούν τον ίδιο δρόμο.
     Πριν δυο χιλιάδες χρόνια ο Απόστολος Παύλος έγραφε στον Τιμόθεο ότι θα έρθει καιρός που οι άνθρωποι «ἀπὸ μὲν τῆς ἀληθείας τὴν ἀκοὴν ἀποστρέψουσιν, ἐπὶ δὲ τοὺς μύθους ἐκτραπήσονται» [Β’ Τιμ. 4:4]. Οι μύθοι και τα παραμύθια έχουν βέβαια τη θέση τους στο φολκλόρ, την παράδοση, τη λογοτεχνία. Αποτελούν αυτό που λέει στη ρίζα της η λέξη: παραμυθία, παρηγοριά, φυγή και εκτόνωση από την πίεση των καταθλιπτικών γεγονότων. Με την μορφή αυτή εκπληρώνουν τον ρόλο τους, εφόσον ξέρουμε πού σταματάει η φαντασία και αρχίζει η πραγματικότητα. Αυτή τη διαχωριστική γραμμή τη χάνουμε όλο και περισσότερο στις μέρες μας.
     Και κάτι ακόμη. Παραδοσιακά τα παραμύθια είχαν σκοπό ψυχαγωγικό και διδακτικό, ή τουλάχιστον είχαν ένα αίσιο τέλος. Τα σημερινά ‘παραμύθια’ -- που περιλαμβάνουν και πολλές από τις ψευδείς φήμες για την πανδημία και τα εμβόλια -- συνήθως προκαλούν τον Αριστοτελικό ‘έλεον και φόβον’, δημιουργούν κακής ποιότητος υπαρξιακή αγωνία και γεμίζουν ζόφο και μαυρίλα τις ψυχές των αναγνωστών τους, χωρίς να προσφέρουν κανενός είδους ‘κάθαρσιν των τοιούτων παθημάτων’. Και δυστυχώς βρίσκουν πολλά ευήκοα ώτα.


Τρίτη, 13 Απριλίου 2021

Υπεραξίες

 Διαβάσαμε τελευταία για έναν πίνακα ζωγραφικής που επρόκειτο να βγει σε δημοπρασία στη Μαδρίτη ως έργο κάποιου μαθητή του Ισπανού ζωγράφου Χοσέ ντε Ριμπέρα, του 17ου αιώνα. Υπολόγιζαν ότι η αρχική του τιμή θα ήταν κάπου 1500 ευρώ. Την τελευταία στιγμή οι ειδικοί αποφάνθηκαν ότι μπορεί να πρόκειται για ένα άγνωστο έργο του διάσημου Καραβάτζιο, κάτι που αμέσως θα πρόσθετε αρκετά μηδενικά στην τιμή του—για 150 εκατομμύρια μιλούσαν πλέον. Έτσι ο πίνακας αποσύρθηκε από τη δημοπρασία εν αναμονή πληρέστερης εκτίμησης της καλλιτεχνικής του αξίας, του ιστορικού του ενδιαφέροντος και φυσικά της ανακοστολόγησής του.

     Με αφορμή την είδηση ξανακάνω σκέψεις που είχα εκφράσει κατά καιρούς σε ανάλογες περιπτώσεις. Ποια είναι η πραγματική αξία ενός πίνακα (ή άλλου έργου τέχνης); Έχει να κάνει με την αισθητική του ποιότητα, με την παλαιότητα ή με την πατρότητά του; Αν ο καλλιτέχνης δεν λέγεται Καραβάτζιο αλλά Χατζηπαπαδόπουλος (υποθετικό όνομα), αλλάζει η ποιότητα αυτή; Παύει να έχει καλλιτεχνικό ενδιαφέρον; Το πασίγνωστο Adagio του Albinoni έχασε τη μουσική του μαγεία όταν μάθαμε ότι στην πραγματικότητα το συνέθεσε στα μέσα του 20ού αιώνα ο Remo Giazotto; Κι αν τη Μόνα Λίζα δεν την είχε απεικονίσει ο Ντα Βίντσι αλλά κάποιος ανώνυμος ζωγράφος, θα έπαυε να είναι τόσο αινιγματική και περιζήτητη; Ακόμη κι αν δεχθούμε ως ‘αντικειμενικές’ (απαραίτητα τα εισαγωγικά) τις φουσκωμένες τιμές που πιάνουν τέτοια έργα στις δημοπρασίες, αυτές καθόλου δεν πρόκειται να ωφελήσουν τους καλλιτέχνες, που συνήθως έχουν αναχωρήσει από τον κόσμο αυτό και απολαμβάνουν από απόσταση την εικονική ματαιότητα που άφησαν πίσω τους.  

     Ζητώ συγγνώμη από τους ειδικούς και τους φιλότεχνους γι’ αυτή την τόσο πεζή θεώρηση των αριστουργημάτων της τέχνης. Ωστόσο τα ποσά που ακούγονται παραπέμπουν κυρίως σε μια ιδιαίτερη μορφή κερδοσκοπίας. Τουλάχιστον αν ένα μέρος τους πήγαινε σε κάποιο ταμείο στήριξης απόρων εν ζωή καλλιτεχνών ή άλλων αναξιοπαθούντων, ίσως θα μπορούσε να δικαιολογηθεί η τεχνητή υπεραξία των πινάκων και άλλων συναφών αντικειμένων. 

Κυριακή, 11 Απριλίου 2021

Προς Ρωμαίους

 Προχθές θυμηθήκαμε τον πατέρα μας -- μήπως τον ξεχνάμε ποτέ; Όμως στις 8 Απριλίου έκλεισε το έβδομο έτος από την εκδημία του. Και ως εις μνημόσυνον οι εκδόσεις ‘Περιβόλι της Παναγίας’ κυκλοφόρησαν τις ‘Ομιλίες στην προς Ρωμαίους Επιστολή’ που ήταν υπό επεξεργασία τον προηγούμενο χρόνο. Μια έκδοση επιμελημένη, όπως και όλες οι προηγούμενες, που θα έκανε περήφανο τον μακαρίτη (που τόση προσοχή έδινε όχι μόνο στο περιεχόμενο αλλά και στην μορφή των βιβλίων).
     Παραθέτουμε το κείμενο του εξωφύλλου, με την ευχή η ανάγνωση των ομιλιών να αποβεί προς καταρτισμόν των αναγνωστών:


     Οἱ ἐπιστολὲς τοῦ Παύλου εἶναι σπουδαιότατα καὶ πολυτιμότατα βιβλία τῆς Καινῆς Διαθήκης. Πρώτη ἀπὸ τὶς ἐπιστολὲς τοῦ Παύλου τοποθετεῖται στὴν Καινὴ Διαθήκη ἡ πρὸς Ρωμαίους ἐπιστολή, γιατὶ εἶναι ἡ μεγαλύτερη καὶ σπουδαιότερη. Ο Παῦλος ἐπιθυμοῦσε πολὺ νὰ ἐπισκεφθεῖ τὴ Ρώμη καὶ νὰ κηρύξει καὶ ἐκεῖ τὸ Εὐαγγέλιο. Τὴν ἐπιθυμία του ὅμως αὐτὴ δὲν εἶχε κατορθώσει μέχρι τότε νὰ τὴν πραγματοποιήσει· καὶ ἐπειδὴ δὲν ἤξερε ἂν καὶ πότε θὰ μποροῦσε νὰ τὸ ἐπιτύχει αὐτό, ἀποφάσισε νὰ γράψει τὴν ἐπιστολὴ αὐτή, γιὰ νὰ διδάξει στοὺς Χριστιανοὺς τῆς Ρώμης τὶς βασικὲς χριστιανικὲς ἀλήθειες, ὥστε νὰ ἔχουν τουλάχιστο μιὰ περίληψη τοῦ Εὐαγγελίου ποὺ κήρυττε ὁ Παῦλος. Θὰ μποροῦσε λοιπὸν ἡ ἐπιστολὴ αὐτὴ νὰ ὀνομασθεῖ Εὐαγγέλιο τοῦ Παύλου.
     Ἡ ἐπιστολὴ περιέχει σπουδαιότατα δογματικὰ καὶ ἠθικὰ διδάγματα, ἀναφερόμενη κυρίως στὸ θέμα τῆς δικαιώσεως, δηλαδὴ τῆς σωτηρίας τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλὰ καὶ πολλὲς πρακτικὲς συμβουλὲς γιὰ τὴν ἀληθινὴ χριστιανικὴ ζωή. Ἡ ἀναλυτικὴ μελέτη της θὰ μᾶς βοηθήσει ἀσφαλῶς νὰ ἐμβαθύνουμε καλύτερα στὶς ἀλήθειες τῆς πίστεώς μας, ἀλλὰ καὶ νὰ συνειδητοποιήσουμε τὶς ὑποχρεώσεις ποὺ ἔχουμε ὡς Χριστιανοί, ὥστε ἡ ζωὴ μας νὰ βρίσκεται σὲ ἁρμονία μὲ τὴν πίστη μας, γιὰ νὰ προοδεύουμε ἐμεῖς πνευματικά, νὰ ὠφελοῦνται καὶ ἄλλοι ἄνθρωποι μὲ τὴ δική μας πρόοδο καὶ νὰ δοξάζεται ἀπὸ ὅλους τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ.


Σάββατο, 10 Απριλίου 2021

Sofagate

 Από την εποχή του προέδρου Νίξον και το σκάνδαλο Watergate κληρονομήσαμε τη χρήση του δευτέρου συνθετικού ‘gate’ για να χαρακτηρίζουμε κάθε είδους υποθέσεις που έχουν ή δεν έχουν χροιά σκανδάλου. Πιο πρόσφατη χρήση το Sofagate του τίτλου (ελληνιστί σκάνδαλο του καναπέ), που αναφέρεται στην άκομψη και καθόλου ιπποτική μεταχείριση της κυρίας Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν από τον οικοδεσπότη Ερντογάν και τον ομόβαθμό της Σαρλ Μισέλ κατά την πρόσφατη επίσκεψη των Ευρωπαίων αξιωματούχων στην Τουρκία. Οι Τούρκοι δεν είχαν προβλέψει ισόβαθμη καρέκλα για την φράου, και μετά από στιγμές δημόσιας αμηχανίας μπροστά στις κάμερες όλου του κόσμου την έβαλαν στον καναπέ. Ακολούθησαν τα ποικίλα σχόλια: άλλοι εναντίον του Ερντογάν, άλλοι εναντίον του Μισέλ (εδώ που τα λέμε, θα μπορούσε να της δώσει την καρέκλα του και να εκθέσει έτσι τον σουλτάνο), καθένας επικαλείται το δικό του πρωτόκολλο για να περισώσει τα προσχήματα και να συμμαζέψει το τραυματισμένο κύρος του, οι φεμινίστριες ξεσπάθωσαν για την υποτιμητική μεταχείριση των γυναικών ακόμη και στα υψηλά αξιώματα, και πάει λέγοντας. Με άλλα λόγια, μας έλειψαν τα σοβαρά θέματα και στρέφουμε και εξαντλούμε το ενδιαφέρον μας στο σαβουάρ βιβρ. 
     Έχω πλάσει μια δική μου θεωρία για την προέλευση όλων αυτών των κανόνων ‘καλής συμπεριφοράς’ (αυτό που οι Γάλλοι αποκαλούν comme il faut)· όχι της στοιχειώδους ευγένειας και ευπρέπειας, αλλά του ποιος κάθεται πρώτος και ποιος δεύτερος, με ποια σειρά προσφωνούμε διάφορους επισήμους και μη, με ποιο χέρι πιάνουμε το πηρούνι και με ποιο το μαχαίρι, και άλλα τέτοια καθημερινά σκύβαλα. Τι λέει η θεωρία μου; Ότι οι πάλαι ποτέ πατρίκιοι του Μεσαίωνα, διαπιστώνοντας ότι δεν είχαν καμιά πρακτική ικανότητα σε σύγκριση με τους πληβείους που ‘έπιαναν τα χέρια τους’ και έκαναν όλες τις δουλειές, επενόησαν έναν σύνθετο κώδικα συμπεριφοράς για να εκφράζουν την κοινωνική ανωτερότητά τους. Όσοι δεν γνώριζαν τον κώδικα ήταν κατώτερης τάξης (‘τσοκαρία’ θα τους αποκαλούσε η μαντάμ Σουσού του Δ. Ψαθά), ανάξιοι να τους συναναστρέφονται οι ‘καθώς πρέπει’ άνθρωποι. Δεν έχω αποδείξεις για την υπόθεση αυτή, κι αν μου υποδείξετε κάποια πιο έγκυρη, τη συζητούμε. Προς το παρόν διασκεδάζουμε με τις εκδηλώσεις κοινωνικής υποκρισίας των μεγάλων, που θυμίζουν κάτι από τον επικήδειο του Μάρκου Αντωνίου για τον Ιούλιο Καίσαρα στην ομώνυμη τραγωδία του Σαίξπηρ. Υπονοώντας τον Βρούτο ως δολοφόνο του Καίσαρα (χωρίς να του αποδίδει ευθέως το έγκλημα), προσθέτει κάθε τόσο: «Αλλά αυτός είναι έντιμος άνθρωπος!». 

Πέμπτη, 8 Απριλίου 2021

Γεωστρατηγική

 Έχει γίνει κι αυτή μέρος της καθημερινής μας εμπειρίας σε ενημερωτικά θεάματα και ακούσματα. Συζητήσεις και αναλύσεις για συμμαχίες, τόξα, στρατηγικές συμπράξεις... πάντα με κάποιον δεδομένο αντίπαλο, πάντα με στόχο την πολιτική, στρατιωτική, οικονομική επικράτηση και υπεροχή μιας πλευράς απέναντι σε μιαν άλλη. Τα κομμάτια του παζλ αναδιατάσσονται από τη μια στιγμή στην άλλη όπως οι ψηφίδες σ’ ένα καλειδοσκόπιο, πρώην σύμμαχοι γίνονται αντίπαλοι και τανάπαλιν, παλιές παρατάξεις διασπώνται και άλλες νέες σχηματίζονται, συχνά χωρίς να προλαβαίνουμε να αντιληφθούμε τις μεταβολές. Το Μεγάλο Παιχνίδι, όπως το ονόμασε ο Κίπλινγκ στον ‘Κιμ’.
       Έχει άραγε κάποιο νόημα όλη αυτή η αέναη ‘χορογραφία’ στην παγκόσμια σκακιέρα; Φυσικά οι πρωταγωνιστές της θα υποστηρίξουν με πάθος την χρησιμότητά της -- υπάρχει περίπτωση να κάνουν το αντίθετο; Τι γίνεται όμως με όλους τους υπολοίπους, τους σιωπηλούς ‘κομπάρσους’  του παιχνιδιού; Κανένας δεν τους ρωτάει αν θέλουν να πάρουν μέρος στο έργο. Η ουδετερότητα πρακτικά αποκλείεται: ή είσαι ‘μαζί μας’ ή με τους ‘άλλους’. Κι αν οι όποιοι ‘εμείς’ αποφασίσουμε ότι πρέπει να αντιπαρατεθείς με τους όποιους ‘άλλους’, δεν μπορείς να φέρεις αντίρρηση: δεν μπορείς να είσαι φίλος και μ’ ‘εμάς’ και με τους ‘άλλους’. Πάντα θα υπάρχει ένας μοχλός πίεσης, ένας μηχανισμός διπλωματικού εκβιασμού, μια υπενθύμιση και απειλή συγχρόνως ότι από ‘εμάς’ εξαρτάται η δική σου συνεχιζόμενη ύπαρξη και ευημερία. Όσο βρίσκεσαι στο ‘δικό μας’ μαντρί είσαι ασφαλής. Αν αποφασίσεις να ξεφύγεις, υπάρχει πάντα κάποιος ‘λύκος’, που μπορούμε να τον κινητοποιήσουμε εναντίον σου.
     Το όνομα του παιχνιδιού λέγεται κυριαρχία, και είναι μια διογκωμένη μορφή του πάθους της φιλαυτίας. Είτε σε ατομικό είτε σε συλλογικό επίπεδο, κάποιοι θέλουν να επικρατούν έναντι των άλλων. Για να το επιτύχουν με τρόπο ‘εύπεπτο’ πρέπει να έχουν ένα σύνθημα, μια ιδέα ή φιλοσοφία (π.χ. δημοκρατία, ανθρώπινα δικαιώματα κτλ.), που θεωρείται ή προβάλλεται -- ορθά ή εσφαλμένα -- ως ηθικά ανώτερη της αντίστοιχης φιλοσοφίας των ‘άλλων’, σε βαθμό που να δικαιολογεί ακόμη και τον πόλεμο εναντίον εκείνων που δεν την αποδέχονται. Τα μέσα που χρησιμοποιούν συχνά δεν διαφέρουν καθόλου από εκείνα των ‘άλλων’, γι’ αυτό και χρειάζεται ο μανδύας του ‘ηθικού πλεονεκτήματος’ για να τα συγκαλύψει. Αυτός θα έχει τους θεωρητικούς του, τους κήρυκες και τους ρήτορές του, που θα αναλάβουν να προσηλυτίσουν τους ‘πιστούς’, ώστε ανά πάσα στιγμή να μπορούν να τους κινήσουν εναντίον του ‘εχθρού’, που είναι απαραίτητος για τη δική ‘μας‘ ανάδειξη. Όπως γράφει ο Umberto Eco στο δοκίμιό του με τίτλο ‘Εφευρίσκοντας τον εχθρό’: «Οι άνθρωποι που γίνονται εχθροί μας συχνά δεν είναι εκείνοι που άμεσα μας απειλούν [...], αλλά εκείνοι που κάποιος έχει συμφέρον να μας τους παραστήσει ως πραγματική απειλή, ακόμη κι όταν δεν είναι».
     Απέναντι σ‘ αυτή την καταθλιπτική πραγματικότητα, ποια μπορεί να είναι η απάντηση; Ότι υπάρχει κι άλλος δρόμος για κυριαρχία. Τον υπέδειξε ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός όταν στους Μακαρισμούς του είπε: «Μακάριοι οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν». Χωρίς αντιπάλους, χωρίς ανίερες λυκοσυμμαχίες, χωρίς ατέρμονες ανταγωνισμούς για την απόκτηση όλο και πιο καταστροφικών όπλων, χωρίς αιματηρούς πολέμους ή οικονομικούς αποκλεισμούς, χωρίς επινόηση και στοχοποίηση φανταστικών εχθρών. Και η κυριαρχία αυτή δεν θα είναι «τοῦ κόσμου τούτου» αλλά «τῆς γῆς τῶν πραέων» (όπως ψάλλουμε στο απολυτίκιο του Αγ. Γρηγορίου του Παλαμά), και δεν θα έχει τέλος ούτε θα απειλείται από κανέναν.

Τρίτη, 6 Απριλίου 2021

Αφροσύνη και φρονιμάδα

 Δεν αναφερθήκαμε εγκαίρως και όσο θα έπρεπε στα διακόσια χρόνια από την εξέγερση του 1821 που οδήγησε στην παλιγγενεσία. Παράλειψη, αλλά παρασυρθήκαμε από την τρέχουσα επικαιρότητα και την τάση μας να γκρινιάζουμε συχνά-πυκνά. Ωστόσο, μια και όλη η χρονιά είναι επετειακή, κάθε τόσο μας ξυπνούν κείμενα που σκαλίζουν λίγο την ουσία των πραγμάτων και μας φέρνουν μπροστά στις ευθύνες της μνήμης μας. Κάτι τέτοιο κάνει ο καθηγητής Χαρίδημος Τσούκας σε προχθεσινό του άρθρο με τίτλο ‘Άφρων Επανάσταση και φρόνιμος ελευθερία’ [Καθημερινή 4/4/2021]. Παραθέτει από τον λόγο του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη προς τους νέους της Αθήνας στην Πνύκα το 1838: «Όταν αποφασίσαμε να κάμωμε την Επανάσταση, δεν εσυλλογισθήκαμε ούτε πόσοι είμεθα ούτε πως δεν έχομε άρματα ούτε ότι οι Τούρκοι εβαστούσαν τα κάστρα και τας πόλεις ούτε κανένας φρόνιμος μας είπε “πού πάτε εδώ να πολεμήσετε με σιταροκάραβα βατσέλα» αλλά ως μία βροχή έπεσε εις όλους μας η επιθυμία της ελευθερίας μας, και όλοι, και ο κλήρος μας και οι προεστοί και οι καπεταναίοι και οι πεπαιδευμένοι και οι έμποροι, μικροί και μεγάλοι, όλοι εσυμφωνήσαμε εις αυτό το σκοπό και εκάμαμε την Επανάσταση». Το πατριωτικό συναίσθημα και η τρέλα της ελευθερίας δεν σκόνταψαν μπροστά στα μαθηματικά της αριθμητικής ανισότητας με τον εχθρό.

     Και συνεχίζει ο αρθρογράφος: ‘Ο Κολοκοτρώνης όμως μπορεί να είναι αγράμματος, αλλά δεν είναι απλοϊκός. Συνειδητοποιεί ότι αν η άφρων «επιθυμία της ελευθερίας» είναι εκ των ων ουκ άνευ όρος για την Επανάσταση, η κοινωφελής διακυβέρνηση απαιτεί την «φρόνιμον ελευθερία». Έχοντας συμβουλέψει τους νέους να επιδιώκουν διαρκώς τη μόρφωσηνα σκλαβωθήτε εις τα γράμματά σας»), κλείνει τη συγκινητική ομιλία του με την εξής προτροπή: «Εις εσάς μένει να ισάσετε και να στολίσετε τον τόπο, οπού ημείς ελευθερώσαμε· και, διά να γίνη τούτο, πρέπει να έχετε ως θεμέλια της πολιτείας την ομόνοια, την θρησκεία, την καλλιέργεια του Θρόνου και την φρόνιμον ελευθερία».

     Ενώ προηγουμένως παρέκαμψε τους «φρόνιμους» που σκέπτονταν τον Ξεσηκωμό με όρους υπολογιστικούς, τώρα εγκωμιάζει τη «φρόνηση» που απαιτεί η διαχείριση της ελευθερίας. Ο Γέρος του Μοριά ξέρει ότι άλλες είναι οι αρετές της ηγεσίας όταν ξεσηκώνει το έθνος, κι άλλες όταν το κυβερνά. Η αυτοκυβέρνηση προϋποθέτει υπευθυνότητα και φρονιμάδα. Ο λαός που κατακτά την ελευθερία του πρέπει να θέτει τα όριά της. Η φρόνιμη διακυβέρνηση απαιτεί έλλογο αυτοπεριορισμό, διαρκή μέριμνα για το κοινό πλαίσιο αναφοράς της πολιτικής κοινότητας, και την αναζήτηση του ιδίου οφέλους μέσα από το κοινό καλό. «Μέσα εις το καλό της Κοινότητας ευρίσκεται και το δικό σας», λέει ο Γέρος του Μοριά.’

     Φαντάζομαι πως και σήμερα τα ίδια θα μας φώναζε ο μεγάλος πολέμαρχος. Ρίχνοντας ίσως και κανένα χαστούκι εδώ κι εκεί, για έμφαση.

Σάββατο, 3 Απριλίου 2021

Οι δήθεν

 Ένα χρόνο μετά την εμφάνιση του ιού SARS-CoV2 η κορωνολογία καλά κρατεί. Έχει πολλές μορφές, όπως και τα στελέχη του ιού. Μία είναι η καθαρά επιστημονική: κάθε μέρα μαθαίνουμε καινούργια πράγματα για τη βιολογία και την ανοσολογία του, για τη συμπεριφορά και τις συνήθειες και τον τρόπο της ζωής του, για τους πιθανούς τρόπους αντιμετώπισής του. Μια άλλη είναι η επιδημιολογική-κοινωνική: πόσο επιβαρύνει το σύστημα υγείας, πόσο επηρεάζει τον τρόπο ζωής, την οικονομία, τις κοινωνικές επαφές και σχέσεις, την ψυχολογία του κόσμου. Και μια τρίτη είναι η πεισματικά αρνητική, που επιμένει να μιλάει και να γράφει για ‘δήθεν πανδημία’ και να ανακατώνει -- δια στόματος και γραφίδος αυτοκλήτων επαϊόντων κάθε ιδιότητος -- τους ιούς με τις αιρέσεις και τη νοσολογία με τη συνωμοσιολογία.
     Θα ήταν απώλεια χρόνου και ψυχικής ηρεμίας να προσπαθήσει κανείς να ανασκευάσει τα ποικίλα μυθεύματα που επιστρατεύουν οι εκ πεποιθήσεως αρνητές. Γνωρίζουμε ότι στις βιολογικές επιστήμες υπάρχει η αρχή της αβεβαιότητος και ότι «ἐκ μέρους γινώσκομεν», όσο κι αν το ‘μέρος’ αυτό μεγαλώνει και διευρύνεται με την αυξανόμενη γνώση, και μαγικές λύσεις δεν διαθέτουμε. Γι’ αυτό και οι οδηγίες και οι κανόνες αλλάζουν κάθε τόσο, καθώς διάφορες στρατηγικές αποδεικνύονται περισσότερο ή λιγότερο εσφαλμένες. Αυτό δεν αγγίζει τους ποικίλους ‘επαΐοντες’: δόγμα τους είναι το «οὔ με πείσεις κἄν μὲ πείσῃς». Οι αριθμοί δεν έχουν καμιά σημασία γι’ αυτούς.  Δεν εννοούν να καταλάβουν ότι μ’ εκείνο το ‘δήθεν’ προσβάλλουν και τραυματίζουν τους ασθενείς, τους συγγενείς που αγωνιούν γι’ αυτούς, τους ανθρώπους που τους φροντίζουν μέσα και έξω από τα νοσοκομεία, τους νεκρούς και όσους τους πενθούν.  Έχουν άποψη για τα πάντα, έχουν έτοιμες τις δήθεν απαντήσεις τους σε όλα. Και συνεχίζουν να «ταράσσουν λόγοις» και να «ἀνασκευάζουν ψυχὰς» [Πραξ. 15:24], σπείροντας την αμφιβολία, καλλιεργώντας την σύγχυση και επιτείνοντας την ανησυχία του κόσμου. Τελικά ποιος επιβαρύνει περισσότερο την ψυχική υγεία;
     Είναι λοιπόν ο άνθρωπος μόνο βιολογία; θα ρωτήσει εύλογα κάποιος. Όχι βέβαια. Όμως Εκείνος που ήλθε στον κόσμο για να λύσει τα έργα του διαβόλου και να σώσει ψυχές, όχι μόνο δίδαξε, αλλά και θεράπευσε κάθε είδους ασθενείς, «διῆλθεν εὐεργετῶν καὶ ἰώμενος» [Πραξ. 10:38]. Επίσης φρόντισε και για τη διατροφή όσων τον ακολουθούσαν στην έρημο, «μήποτε ἐκλυθῶσιν ἐν τῇ ὁδῷ» [Ματθ. 15:32], παρόλο που στον πειράζοντα διάβολο είπε ότι «οὐκ ἐπ᾿ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος
» [Ματθ.4:4]. Αν εμείς περιοριζόμαστε σε δογματικές και ηθικές συμβουλές προς τους πάσχοντες και «μὴ δῶμεν αὐτοῖς τὰ ἐπιτήδεια τοῦ σώματος, τί τὸ ὄφελος;» [Ιακ. 2:16]. Χωρίς φυσικά να ξεχνούμε και το αντίστροφο. Οι ακραίες θέσεις δεν βοηθούν κανέναν.

Πέμπτη, 1 Απριλίου 2021

Το τέρας και η άμμος

 Πολύ δύσκολο να φαντασθεί κανείς ανθρώπινο κατασκεύασμα μεγαλύτερο και ογκωδέστερο από το φορτηγό πλοίο ‘Ever Given’ που απασχόλησε πρόσφατα τις διεθνείς ειδήσεις. Μήκος: 400 μέτρα, δηλ. τέσσερα αθλητικά στάδια τοποθετημένα το ένα μετά το άλλο. Βάρος: 220.000 τόννοι, μάλλον... ασήκωτο. Θα μπορούσε κανείς να φορτώσει πάνω του ολόκληρες πόλεις. Το κινεί μια μηχανή ντίζελ που αποδίδει 79.500 ίππους και φτάνει ταχύτητα 26 μιλίων την ώρα. Υπήρχε περίπτωση να αντισταθεί κάτι στην προέλαση αυτού του κολοσσού των θαλασσών; Οι ωκεανοί ήταν το φυσικό του στοιχείο, οι ήπειροι τα ορόσημα των μετακινήσεών του. Ένα πραγματικό μεγαθήριο της παγκοσμιοποίησης, που διακινούσε εμπορεύματα κάθε είδους από τη μια γωνιά της γης στην άλλη, σε τεράστιες ποσότητες.
     Και να που το μεγαθήριο αυτό... κόλλησε στην άμμο του Σουέζ, κλείνοντας την ιστορική αυτή διώρυγα για μια εβδομάδα και δημιουργώντας ένα ιδιότυπο ναυτικό μποτιλιάρισμα, με 422 πλοία φορτωμένα με ό,τι μπορεί κανείς να διανοηθεί, από αργό πετρέλαιο μέχρι βοοειδή, να περιμένουν να περάσουν το κανάλι. Άλλα πλοία αναγκάσθηκαν να κάνουν τον γύρο της Αφρικής, που σημαίνει επιπλέον δέκα μέρες και 9.000 χιλιόμετρα ταξίδι, με ανάλογα υψηλότερο οικονομικό κόστος. Για να ξεκολλήσει το πλοίο χρειάσθηκε να ανασκαφθούν 30.000 τόννοι άμμου και να το σύρουν 13 ρυμουλκά. Το κόστος για το παγκόσμιο εμπόριο υπολογίζεται σε 6-10 δισεκατομμύρια δολάρια τη μέρα, ενώ η Αίγυπτος έχασε σε διόδια τις μέρες αυτές 90 εκατομμύρια δολάρια. Ένα ανάγλυφο δίδαγμα για την αντιπαράθεση των ανθρωπίνων μεγεθών και κατασκευών με τον φυσικό κόσμο.


Τρίτη, 30 Μαρτίου 2021

Κι αν είσαι και παπάς...

 Ειδήσεις στις μέρες μας μπορεί να υπάρχουν πολλές, οι εξής μία: η πανδημία. Και τα συνεπακόλουθά της βεβαίως. Που περιλαμβάνουν σε περίοπτη θέση τα εμβόλια με την επιστήμη τους, την θεωρία τους, την φιλοσοφία και την παραμυθολογία τους. Επειδή όμως από όλα τα γεγονότα μπορεί κανείς να αντλήσει κάποιο πρακτικό δίδαγμα, επιλέγω τη σημερινή φωτογραφία από εμβολιαστικό κέντρο της Ρώμης. Σύμφωνα με το συνοδό κείμενο, ο πρωθυπουργός της Ιταλίας Μάριο Ντράγκι και η σύζυγός του πήγαν για εμβολιασμό.  Πήραν σειρά προτεραιότητος και κάθισαν στην αίθουσα αναμονής, στην τελευταία θέση, σαν απλοί πολίτες, χωρίς να τραβούν την προσοχή των παρισταμένων. Και εμβολιάσθηκαν με την ώρα τους. Έπαθαν τίποτε που περίμεναν;
     Συγκρίσεις δεν κάνουμε, δεν χρειάζονται άλλωστε. Η εικόνα είναι ιδιαίτερα εύγλωττη.

[Το πρωθυπουργικό ζεύγος είναι πίσω δεξιά]

mario-ntragki-perimenontas-sti-seira-to-emvolio0

Δευτέρα, 29 Μαρτίου 2021

Χρωστούμενα

 Διαβάζω στον Observer ότι το Σουδάν, από τις πιο φτωχές χώρες στον κόσμο, χρωστάει στο Ηνωμένο Βασίλειο 861 εκατομμύρια λίρες, από τα οποία τα 684 εκατομμύρια (σχεδόν το 80%) είναι τόκοι που αθροίζονται κάθε χρόνο από το 1984 (με ετήσιο επιτόκιο μέχρι 12%). Αυτό θα πει οικονομική βοήθεια: μια ιδιαίτερα επικερδής επένδυση. Και αυτό δεν είναι το μοναδικό χρέος της Αφρικανικής χώρας, που έχει φορτωθεί και με ‘πακέτα διάσωσης’ από άλλες χώρες και από το γνωστό μας ΔΝΤ, που οφείλει να τα ξεπληρώσει με την εφαρμογή μέτρων σκληρής λιτότητας πάνω στη λιτότητα. Έχοντας γνωρίσει (έστω και σε ασύγκριτα μικρότερο βαθμό) την οικονομική θηλιά στον εθνικό λαιμό μας, ας σκεφθούμε πόσο χειρότερα θα μπορούσαμε να είμαστε. Ας σκεφθούμε ακόμη πόσο κοστίζει ο περίφημος δυτικός ‘πολιτισμός’ στον υπόλοιπο κόσμο, αλλά και ποια είναι η συλλογική του ευθύνη για τα κύματα των ‘λαθραίων’ που εγκαταλείπουν τις φτωχοποιημένες πατρίδες τους και αναζητούν καλύτερη τύχη στις χώρες των πιστωτών τους, οι οποίοι κάνουν ότι δεν τους γνωρίζουν. Πιο φαύλος κύκλος δεν γίνεται.


Σάββατο, 27 Μαρτίου 2021

Μικρές αλήθειες

 Προ καιρού, αναζητώντας κάποια γνωμικά για να γεμίσω τα ‘κενά’ στο περιοδικό του Ιατρικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης, βρήκα τα ακόλουθα του σπουδαίου Γάλλου μαθηματικού, φιλοσόφου και στοχαστή Blaise Pascal [1623-1662, Βλάση τον έγραφε ο Φώτης Κόντογλου]: 

·         «Στις μέρες μας η αλήθεια είναι τόσο θολή, και η ψευτιά τόσο διαδεδομένη, ώστε να μη μπορούμε να γνωρίσουμε την αλήθεια παρά μόνο αν την αγαπάμε»
·         «Λέξεις με διαφορετική σειρά έχουν διαφορετικό νόημα, και νοήματα με διαφορετική σειρά έχουν διαφορετικά αποτελέσματα»
·         «Δικαιοσύνη χωρίς ισχύ είναι ανήμπορη· ισχύς χωρίς δικαιοσύνη είναι τυραννία».

     Νομίζω ότι η επικαιρότητά τους είναι αυτονόητη. Τις καταθέτω για σκέψη, χωρίς δικά μου σχόλια.

Τετάρτη, 24 Μαρτίου 2021

Παλιγγενεσία

 Επέτειος σημαντική για την ιστορία μας η αυριανή 25η Μαρτίου. Διακόσια χρόνια από τον ξεσηκωμό του ’21, που οδήγησε στη δημιουργία του συγχρόνου ελληνικού κράτους, στο οποίο συνεχίζουμε κι εμείς να ζούμε. Ευκαιρία για αναστοχασμό και για... Παλαιά Διαθήκη. Πώς συνδέονται τα δύο;
     Διαβάζω στην ‘Ιερά Ιστορία της Παλαιάς Διαθήκης’ του πατέρα μας (σ. 376) τα ακόλουθα, ως σχόλια στην περίοδο των Κριτών: «Όταν οι λαοί αποστατούν από τον Θεό και κυριεύονται από τη διαφθορά, ο Θεός επιτρέπει να δοκιμασθούν με πολέμους, ήττες και υποδουλώσεις, για να συνέλθουν και να γυρίσουν σ’ αυτόν μετανοημένοι. Και το έθνος μας έχει περάσει τέτοιες περιπέτειες, που οπωσδήποτε ήταν παιδαγωγικές ενέργειες του Θεού, όπως φαίνεται από τα αποτελέσματά τους... Δυστυχώς οι δεκαετίες της ειρήνης και της ευημερίας δεν χρησιμοποιήθηκαν για τη βελτίωση και την πνευματική μας πρόοδο, αλλά για την απομάκρυνση από τον Θεό και το θέλημά του. Και είναι ανάγκη και συμφέρον μας να μετανοήσουμε εγκαίρως και να επιστρέψουμε στον Θεό, για να μη τον αναγκάσουμε να χρησιμοποιήσει πάλι την παιδαγωγική του ράβδο».
     Οι διαπιστώσεις αυτές δεν καταγράφονται ως ‘κήρυγμα’ αλλά ως υπόμνηση, διότι μας αφορούν όλους. Η παιδαγωγία δεν είναι μόνο πολεμική ήττα ή υποδούλωση, αλλά μπορεί να παίρνει πολλές μορφές, που περιλαμβάνουν και την αρρώστια, είτε σε ατομικό είτε σε συλλογικό επίπεδο, όπως τη βιώνουμε στις ημέρες μας. Αν θελήσουμε να το συνειδητοποιήσουμε και να πράξουμε ανάλογα, δεν είναι αργά για να αναστρέψουμε το αρνητικό κλίμα. Αυτό εκφράζει ο υμνογράφος Ιωσήφ στο τελευταίο τροπάριο του κανόνα του Ακαθίστου Ύμνου ως ευχή και δέηση στο έλεος του Θεού, με τη μεσιτεία της Παναγίας που εορτάζει:
     «Φεῖσαι ὁ Θεός τῆς κληρονομίας σου, τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν πάσας παραβλέπων νῦν, εἰς τοῦτο ἔχων ἐκδυσωποῦσάν σε τὴν ἐπὶ γῆς ἀσπόρως σε κυοφορήσασαν, διὰ μέγα ἔλεος θελήσαντα μορφωθῆναι, Χριστέ, τὸ ἀλλότριον».
     Γένοιτο!


Δευτέρα, 22 Μαρτίου 2021

Θάνατος κατά παραγγελία

 Χρονιάρες μέρες έρχονται, επετείους ετοιμαζόμαστε να γιορτάσουμε, ελπίζοντας να δούμε και να ακούσουμε κάτι πιο αισιόδοξο, αλλά πού τέτοια χαρά! Πέρα από τη σκληρή πραγματικότητα της κορωνοδημίας έχουμε και τα έκτακτα συμβαίνοντα, όπως αυτά που πρόσφατα σχολιάσαμε και άλλα τινα που «αἰσχρόν ἐστι καὶ λέγειν». Παίρνει όμως το μάτι μου και μια είδηση από την Ισπανία, που μας πληροφορεί ότι ψηφίσθηκε εκεί σχετικός νόμος που θεσμοθετεί την ευθανασία και την ιατρικά υποβοηθούμενη αυτοκτονία, κάνοντας έτσι την Ισπανία τέταρτη χώρα της Ευρώπης (και έβδομη στον κόσμο) όπου επιτρέπεται η αφαίρεση της ζωής με αίτημα του αρρώστου. Δυστυχώς έχουμε φτάσει στο σημείο η ιατρική ηθική και δεοντολογία -- που κάποτε είχε περίπου ισχύ Δεκαλόγου -- να αποφασίζεται με ψηφοφορία κάποιων σχετικών ή άσχετων με την ιατρική. Ο Ιπποκράτης (για να τον θυμηθούμε ξανά) απαγόρευε στον όρκο, εκτός από τις εκτρώσεις, όχι μόνο το να παρέχει ο γιατρός θανατηφόρο φάρμακο με αίτημα του ασθενούς, αλλά και το να του δίνει σχετική συμβουλή («οὐ δώσω οὐδὲ φάρμακον οὐδενὶ αἰτηθεὶς θανάσιμον, οὐδὲ ὑφηγήσομαι ξυμβουλίην τοιήνδε»). Η εμπειρία της σύγχρονης ανακουφιστικής φροντίδας μας διδάσκει ότι το αίτημα για ευθανασία συνήθως είναι κραυγή για ανθρώπινη συμπαράσταση, ανακούφιση συμπτωμάτων και πνευματική στήριξη του ανίατα αρρώστου. Αυτό είναι σήμερα δυνατό σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις. Αυτό μας το εικονίζει πολύ ωραία ο Αισωπικός μύθος για τον γερο-ξυλοκόπο που απόκαμε να κουβαλά τα ξύλα και ζήτησε τον Θάνατο. Εκείνος εμφανίσθηκε και τον ρώτησε: «Γιατί με φώναξες;» «Ἵνα τὸ φορτίον ἄρῃς», απάντησε ο γέρος. Αυτό ακριβώς θέλουν οι ασθενείς μας, και αυτό τους αρνούμαστε όταν νομιμοποιούμε εναλλακτικές 'εύκολες' λύσεις.

     Τελικά οφείλει τόσα πολλά ο κόσμος στους προγόνους μας...

Τετάρτη, 17 Μαρτίου 2021

«Aἵματος πλήρεις»

 Το όνομα του Στέλιου Κυμπουρόπουλου έγινε πασίγνωστο στην Ελλάδα όταν το 2019 αναδείχθηκε πρώτος σε σταυρούς ευρωβουλευτής (πάνω από 577 χιλιάδες, έναν αριθμό που θα ζήλευαν πολλά κόμματα που πήραν πολύ λιγότερες ψήφους σε εθνικές εκλογές). Παρά την εμφανή αναπηρία του (πάσχει από νωτιαία μυϊκή ατροφία, μια σοβαρή νευρομυϊκή πάθηση) τελείωσε την Ιατρική και ασκεί την ειδικότητα της Ψυχιατρικής. Χθες βρέθηκε και πάλι στην επικαιρότητα μετά την ψήφο του σε νόμο του Ευρωκοινοβουλίου για τα δικαιώματα του αγέννητου παιδιού. Άλλο που δεν ήθελε η ‘προοδευτική’ αντιπολίτευση: ξεσηκώθηκαν όλα τα κόμματα γιατί με την ψήφο του, λένε, αρνείται το δικαίωμα των γυναικών στην άμβλωση. Η Νέα Δημοκρατία, για να μη μείνει πίσω σε προοδευτικότητα, διαχώρισε τη θέση της από την ψήφο του βουλευτή της, ο οποίος με τη σειρά του είπε ότι υποστηρίζει και το ένα και το άλλο, ‘αραιώνοντας’ έτσι το αρχικό του απλό και στέρεο θετικό επιχείρημα («Αν η μάνα μου ήξερε ότι θα γεννηθώ ανάπηρος, θα με σκότωνε ή όχι;»). Με άλλα λόγια, όλοι οι πολιτικοί αναφανδόν υπέρ των αμβλώσεων, μην τύχει και χάσουμε.
     Πολύς λόγος γίνεται στις μέρες μας για το αν επιλέγονται οι ασθενείς που θα μπουν στην εντατική όταν δεν περισσεύουν κρεβάτια. Έκανε κάποιος τη σύγκριση ανάμεσα στις αμβλώσεις και την κατάσταση αυτή; Από ηθική σκοπιά δεν διαφέρουν: για επιλογή ζωής ή θανάτου πρόκειται και στις δύο. Ακούμε ότι σε χώρες όπως η Ινδία γίνονται επιλεκτικές εκτρώσεις θηλέων εμβρύων διότι οι οικογένειες θέλουν αγόρι, και νιώθουμε αποτροπιασμό για τη ‘ρατσιστική’ αυτή διάκριση. Ακόμη, η σύγχρονη ιατρική της αναπαραγωγής συχνά εμφυτεύει πολλά γονιμοποιημένα ωάρια σε άτεκνες γυναίκες και στη συνέχεια θανατώνει τα ‘περιττά’ έμβρυα που προκύπτουν ώστε να επιζήσει ‘ένα και καλό’. Δυστυχώς τέτοια γεγονότα αποτελούν καθημερινή επίσημη πραγματικότητα, και μόνο να μαντέψουμε μπορούμε τον αριθμό των εμβρύων που καταλήγουν στα χωνευτήρια της ελληνικής κοινωνίας, η οποία ταυτόχρονα κλαίγεται δια των εκπροσώπων της για… το δημογραφικό της πρόβλημα! Ο (μη Χριστιανός) Ιπποκράτης, που τον επικαλούμαστε όταν μας βολεύει και καυχώμαστε που τον έχουμε πρόγονο και τον βάζουμε προμετωπίδα σε ιατρεία και νοσοκομεία, έβαζε τους μαθητές του να ορκίζονται ότι δεν θα δώσουν σε γυναίκα εκτρωτικό φάρμακο. Χρειάζεται να πούμε κι άλλα;
     Ας κάνουμε μια ιστορική παρένθεση. Το 390 μ.Χ. ο επίσκοπος Μεδιολάνων Αμβρόσιος απαγόρευσε στον αυτοκράτορα Θεοδόσιο να μπει στο ναό διότι είχε διατάξει τη σφαγή 7000 Θεσσαλονικέων μετά από στάση που εκδηλώθηκε στην πόλη. Δεν είχε σηκώσει ο ίδιος το ξίφος: με σύγχρονη γλώσσα θα λέγαμε ότι έφερε την πολιτική ευθύνη. Τότε βέβαια δεν υπήρχε αξιωματική αντιπολίτευση για να ζητήσει την παραίτησή του. Ο επίσκοπος όμως στάθηκε στο ύψος του δικού του αξιώματος, προφανώς έχοντας κατά νουν αυτό που λέγει ο Θεός στο προχθεσινό πρώτο ανάγνωσμα της Σαρακοστής από τον προφήτη Ησαΐα: «Οταν ἐκτείνητε τὰς χεῖρας ὑμῶν πρός με, ἀποστρέψω τοὺς ὀφθαλμούς μου ἀφ᾿ ὑμῶν, καὶ ἐὰν πληθύνητε τὴν δέησιν, οὐκ εἰσακούσομαι ὑμῶν· αἱ γὰρ χεῖρες ὑμῶν αἵματος πλήρεις… λούσασθε καὶ καθαροὶ γίνεσθε… καὶ δεῦτε καὶ διαλεχθῶμεν» [Ησαΐας κεφ. 1ο]. Δεν πρόκειται να σας ακούσω, διότι τα χέρια σας είναι βουτηγμένα στο αίμα. Πηγαίνετε πρώτα να μετανοήσετε και να καθαρισθείτε, και μετά ελάτε να μου προσφέρετε θυσίες και να με λατρεύσετε. Και ο αυτοκράτορας συμμορφώθηκε με την απαγόρευση του επισκόπου, πέρασε από το στάδιο της μετανοίας και αποκαταστάθηκε εκκλησιαστικά.
     Επιστρέφοντας στο σήμερα, ας αναλογισθούμε ποια κατ’ αναλογίαν θα έπρεπε να είναι η στάση της Εκκλησίας της Ελλάδος απέναντι στους πολιτικούς, οποιασδήποτε αποχρώσεως, που συμμερίζονται την θέση ότι η ζωή του κυοφορουμένου εμβρύου είναι αναλώσιμη κατ’ επιλογήν. Και ας ευχηθούμε να μη φθάσουμε στην τελική προειδοποίηση στο ίδιο ανάγνωσμα, που αφορά ολόκληρο τον λαό: «Εὰν μὴ θέλητε, μηδὲ εἰσακούσητέ μου, μάχαιρα ὑμᾶς κατέδεται». Δεν είναι ανθρώπινη απειλή: «Τὸ γὰρ στόμα Κυρίου ἐλάλησε ταῦτα», καταλήγει ο προφήτης. Άραγε όσα δεινά μας συμβαίνουν τα χρόνια που περνούμε είναι άσχετα με την πραγματικότητα αυτή;

Τρίτη, 16 Μαρτίου 2021

Παρενέργειες

 Καθαρή Τρίτη σήμερα, δεύτερη μέρα της Σαρακοστής, και με άλλα πράγματα θα έπρεπε να ασχολούμαστε. Ωστόσο η περιρρέουσα ατμόσφαιρα της ‘κορωνολογίας’ έχει τις δικές της απαιτήσεις και θέτει άλλες προτεραιότητες. Έτσι, με αφορμή κάποιες αγγλικές λίστες δήθεν παρενεργειών των εμβολίων που κυκλοφορούν στο Διαδίκτυο και δίνουν αφορμή για σχετικά ερωτήματα, καταγράφω κάποιες παρατηρήσεις με βάση γενικές γνώσεις και όχι ως υπερειδικός.
     Οι καταστάσεις αυτές βασίζονται στις ‘Κίτρινες κάρτες’ όπου δηλώνονται όλες οι ανεπιθύμητες ενέργειες που εμφανίσθηκαν σε άτομα που παίρνουν ένα νέο φάρμακο ή κάνουν ένα εμβόλιο. Όλα τα φαρμακευτικά σκευάσματα που πρωτοκυκλοφορούν υπόκεινται σε μια διαδικασία που λέγεται post-marketing surveillance, δηλ. επιτήρηση μετά την κυκλοφορία, στην οποία υποχρεωτικά δηλώνονται όλα τα συμπτώματα ή προβλήματα υγείας που εμφάνισαν όσοι τα παίρνουν. Αυτό ΔΕΝ σημαίνει ότι όλα αυτά τα συμβάματα σχετίζονται αιτιολογικά με το σκεύασμα. Η διερεύνηση της αιτιολογικής σχέσης είναι περαιτέρω δουλειά των ειδικών, που θα εξετάσουν αν υπάρχει δυνητική συσχέτιση (δηλ. αν από πλευράς παθοφυσιολογίας είναι δυνατό το ένα να προκαλεί το άλλο). Εφόσον κάποιο σύμπτωμα ή πρόβλημα αποδειχθεί ότι πιθανώς σχετίζεται με το σκεύασμα (π.χ. εμφανίζεται σε σημαντικά μεγαλύτερο αριθμό ατόμων που έλαβαν το φάρμακο σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό), περνάει στο πληροφοριακό έντυπο του φαρμάκου ως ενδεχόμενη παρενέργεια. Αν η έρευνα αναδείξει ότι υπάρχουν σοβαρές συνέπειες, το φάρμακο μπαίνει σε περιορισμούς (π.χ. δεν δίνεται σε εγκύους) ή και αποσύρεται τελείως από την αγορά (όπως έγινε προ ετών με το γνωστό αντιφλεγμονώδες Vioxx).
     Φυσικά, τους κατηγόρους των εμβολίων δεν τους ενδιαφέρει καθόλου αν υπάρχει αιτιώδης συνάφεια: αυτοί θέλουν να «αποδείξουν» ότι για όλα φταίνε τα εμβόλια. Το σκεπτικό τους βασίζεται σε μια λογική πλάνη που διατυπώνεται λατινικά με τη φράση ‘post hoc, ergo propter hoc’ [= μετά τούτο, άρα δια τούτο]. Όμως καθετί που συμβαίνει μετά από κάτι άλλο δεν οφείλεται υποχρεωτικά στο προηγούμενο. Για παράδειγμα, αν χθες έβρεξε και σήμερα έγινε έκλειψη ηλίου, δεν σημαίνει ότι το ένα γεγονός προκάλεσε το άλλο, ενώ αν μετά τη βροχή έγινε ένα τροχαίο ατύχημα στην ίδια περιοχή η αιτιώδης σχέση είναι πολύ πιθανή.
     Ένα παλιό ανέκδοτο έλεγε ότι όταν ο Φρόιντ παρουσίασε τη θεωρία του ότι τα όνειρα είναι έκφραση των επιθυμιών μας, μια κοσμική κυρία του είπε: «Γιατρέ, εγώ ονειρεύτηκα ότι έπεσα και έσπασα το πόδι μου. Είναι δυνατό να επιθυμούσα κάτι τέτοιο;». Ο Φρόιντ της απάντησε: «Κυρία μου, σίγουρα δεν θέλατε να σπάσετε το πόδι σας, αλλά μάλλον επιθυμούσατε να αποδείξετε ότι εγώ έχω άδικο». Δεν ξέρω αν το επεισόδιο είναι αληθινό, αλλά κάπως έτσι πρέπει να δει κανείς παρόμοια δημοσιεύματα.

Σάββατο, 13 Μαρτίου 2021

Ατιμωρησία

Πολλές φορές ακούσαμε τις μέρες αυτές (και σίγουρα θα ακούσουμε ακόμη περισσότερες) τη λέξη ατιμωρησία. Τις πιο πολλές ο όρος προσδιορίζεται από τον εκάστοτε ομιλητή στην αστυνομία και τις υπερβάσεις των καθηκόντων της. Γιατί όμως μας ξαφνιάζει το φαινόμενο; Και γιατί στενεύουμε τόσο την οπτική μας γωνία; Διακινδυνεύοντας να γίνω βαρετός με την επανάληψη, εδώ και δεκαετίες βλέπω την ατιμωρησία να αποτελεί τον κανόνα σε οποιοδήποτε κοινωνικό στρώμα και σε κάθε έκφραση της δημόσιας ζωής. Η κάθε είδους παραβατικότητα αυξάνεται, αλλά οι παραβάτες, ακόμη και σε εγκληματικό βαθμό, συνηθέστατα περνούν από τους χώρους της δικαιοσύνης αβρόχοις ποσί. Είχα γράψει παλιότερα το παράδειγμα, ότι αν καις αγριόχορτα στην αυλή σου και ο αέρας μεταδώσει τη φωτιά στο διπλανό δάσος είσαι υπαίτιος για εμπρησμό, ενώ αν πετάς μολότωφ εναντίον ανθρώπων ή βάζεις φωτιά σε κάδους απορριμμάτων (περιουσία του δημοσίου) ή σε αυτοκίνητα, δεν τρέχει απολύτως τίποτε. Υπάρχει λογική στην αντιμετώπιση αυτή;

     Η ατιμωρησία αρχίζει, και δη θεσμικά κατοχυρωμένη, από τη μικρή ηλικία. Κανείς γονιός ή εκπαιδευτικός δεν μπορεί σήμερα να επιβάλει τιμωρία σε παιδί χωρίς να βρεθεί αντιμέτωπος με κάποιον κοινωνικό ‘συνήγορο’ που θα του απαγγείλει τα δικαιώματα του παιδιού χωρίς καμιά αντίστοιχη υποχρέωση. Μεγαλώνοντας έτσι το παιδί θεωρεί δεδομένο ότι δικαιούται να κάνει τα πάντα χωρίς συνέπειες, και χωρίς κανένα ενδιαφέρον για τα δικαιώματα των άλλων. Αυτό ακριβώς έχει καταφέρει η περιβόητη ‘αντιαυταρχική εκπαίδευση’ και η γονική υπερπροστασία.

     Ο μεγάλος γιατρός Πωλ Μπραντ γράφει στο βιβλίο του για τον πόνο ότι ο πόνος είναι δυσάρεστος διότι αλλιώς παύει να είναι αποτελεσματικός. Αν αγγίζοντας μια καυτή επιφάνεια, αντί για την επώδυνη αίσθηση του καψίματος, ακούγαμε μια ενδόμυχη φωνή να μας λέει γλυκά: «Παρακαλώ τραβήξτε αμέσως το χέρι σας διότι κινδυνεύετε να πάθετε ανεπανόρθωτη βλάβη στη σωματική σας ακεραιότητα. Ευχαριστώ για την προσοχή σας», θα είχαμε ήδη χάσει το χέρι μας μέχρι να τελειώσει η αναγγελία. Με τον δυσάρεστο αυτό τρόπο ο πόνος επιτελεί αποτελεσματικά την προστατευτική του λειτουργία. Το ίδιο ισχύει και με την τιμωρία: δεν αρκεί η ευγενική υπόδειξη, η λεκτική επίπληξη. Χρειάζεται κι αυτή ως πρώτο βήμα, αλλά έχει τα όριά της. Από ένα σημείο και πέρα είναι αναγκαία η τιμωρία. Όπως ο πόνος, έτσι και η ποινή, στην κατάλληλη ηλικία, δημιουργεί ένα εξαρτημένο αντανακλαστικό που έχει σκοπό να αποτρέπει παραβατικές συμπεριφορές αργότερα.

     Έτσι, όταν ανακύπτει το ερώτημα περί ατιμωρησίας της αστυνομίας, ας ρωτούμε τους εαυτούς μας παράλληλα: μόνο οι αστυνομικές πράξεις παραμένουν ατιμώρητες; Και τι ακριβώς κάναμε ως κοινωνία και ως παιδευτικό σύστημα για να μη φθάσουμε στο σημείο αυτό;