Εξέλιξη

Ο Bill Bryson είναι Αμερικανός συγγραφέας εγκατεστημένος μόνιμα στην Αγγλία. Ξεκίνησε από το ταξιδιωτικό γράψιμο, πέρασε από την ιστορία της αγγλικής γλώσσας και κατέληξε να γράφει την ιστορία των καθημερινών πραγμάτων (π.χ. της κατοικίας και των εξαρτημάτων της). Στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο The Body (Το Σώμα) και υπότιτλο ‘Ένας οδηγός για ενοίκους’ ασχολείται με το ανθρώπινο σώμα, τη διαμόρφωση και τη λειτουργία του. Πρόκειται για μια εκλαϊκευμένη παρουσίαση, με γλαφυρό τρόπο και το γνωστό χιούμορ του συγγραφέα, του θαυμαστού αυτού ‘σκηνώματος’ που καθένας μας διαθέτει ως ‘κεφάλαιο’ για την επί γης ύπαρξή του και με το οποίο (για να δώσουμε μια θεολογική προέκταση στο θέμα) θα σωθεί ή θα κατακριθεί. Ακόμη και μετά από μερικές δεκαετίες σπουδών και ενασχόλησης με την ιατρική, υπάρχουν τόσο πολλά πράγματα που μαθαίνει κανείς  για κάτι που θεωρούσε ότι γνώριζε αρκετά καλά.

     Ο συγγραφέας κάθε τόσο αναφέρεται στην εξέλιξη και στο πώς αυτή οδήγησε στη διαμόρφωση του σώματος όπως το ξέρουμε. Η εξέλιξη δεν είναι ούτε κακή ούτε αντίθετη προς τη βιβλική διδασκαλία, μόνο που η τελευταία δεν την δέχεται ως τυχαία και ‘φυσική επιλογή’ δαρβινικού τύπου, αλλά ως αποτέλεσμα της δημιουργικής ενέργειας και της συνεχούς πρόνοιας του Θεού σε κάθε της βήμα («καὶ ἐν τοῖς μικροτάτοις ἡ σοφία αὐτοῦ καὶ ἡ πρόνοια διαφαίνεται» κατά τον Μ. Βασίλειο). Κι αν κάτι δεν το καταλαβαίνουμε ή φαίνεται αντίθετο με τη δική μας λογική ή και άχρηστο ακόμη, αυτό δεν αποτελεί ‘λάθος της Δημιουργίας’ ή επιχείρημα εναντίον της: στις σελίδες του βιβλίου κάθε τόσο βρίσκουμε εκφράσεις όπως «αυτό παραμένει μυστήριο» ή «δεν έχει βρει κανείς γιατί (ή πώς) συμβαίνει». Μας χρειάστηκαν πολλοί αιώνες έρευνας για να φτάσουμε στη γνώση που έχουμε σήμερα, η οποία κάθε μέρα αναθεωρείται, ανασκευάζεται ή και αχρηστεύεται. Τόσο δύσκολο είναι να δεχθούμε ότι πέρα από τη δική μας αντίληψη υπάρχει ένας ωκεανός γνώσης και σοφίας που διέπεται από τον Θεό; Είναι άραγε πιο λογικό να πιστέψουμε στην τυχαία εξέλιξη; Αλλά βέβαια, όπως έχουμε ξαναπεί, η απρόσωπη τύχη δεν έχει ηθικές απαιτήσεις  ούτε μας δημιουργεί υποχρεώσεις ή ενοχές, κάτι που ο σύγχρονος άνθρωπος απεχθάνεται. Του είναι συνεπώς πολύ πιο βολικό να αρνείται την εναλλακτική παραδοχή ότι υπάρχει Θεός και ηθικός νόμος, μόνο που η άρνηση αυτή δεν αναιρεί την πραγματικότητα. Μπορεί κανείς να αρνηθεί την ύπαρξη του νόμου της βαρύτητας χωρίς τραγικές συνέπειες;  

Ματαιότητες

Μας έχουν δοθεί κατά καιρούς διάφορες αφορμές για να σχολιάσουμε τις παραξενιές και τις λόξες των ανθρώπων, και το πόσα χρήματα είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν για τις επιλογές αυτές, ιδίως σε δημοπρασίες ‘συλλεκτικών’ κομματιών, όπως η μασέλα του Τσώρτσιλ ή μια τούφα μαλλιών του Έλβις Πρίσλεϊ ή η στάχτη του συγγραφέα Τρούμαν Καπότε. Στη συλλογή αυτή μπορούμε να προσθέσουμε ακόμη ένα στοιχείο. Πρόσφατα ο Jeff Bezos (μη μου πείτε ότι δεν τον ξέρετε: ο ιδιοκτήτης της εταιρείας Amazon) αγόρασε ένα ακίνητο στο Μπέβερλι Χιλς της Καλιφόρνια. Τίποτε το περίεργο ως εδώ. Το ακίνητο έχει έκταση κάπου 36 στρέμματα, περιλαμβάνει κήπους και θερμοκήπια, γήπεδα τέννις και γκολφ, πισίνα, μέχρι και δικό του βενζινάδικο, και ανήκε κάποτε στον Jack Warner, τον μακαρίτη πρόεδρο της ομώνυμης κινηματογραφικής εταιρείας. Ο ίδιος τη δεκαετία του 1930 έκτισε την έπαυλη Γεωργιανού στυλ, εμβαδού κάπου 1300 τετρ. μέτρων, το ξύλινο δάπεδο της οποίας (εδώ φτάνουμε στο αξιοπερίεργο) είναι, όπως λέγεται, εκείνο, πάνω στο οποίο ο Ναπολέων έκανε πρόταση γάμου στην Ιωσηφίνα. Μάλιστα. Όχι αστεία πράγματα. Και αφού αναφέραμε το κύριο ‘σημείο έλξης’ του ακινήτου, ας σημειώσουμε ότι στοίχισε στον νέο κάτοχό του μόλις 165 εκατομμύρια δολάρια. Το σχετικό ρεπορτάζ δεν μας λέει τι μέρος του ποσού αυτού αντιστοιχεί στο περίφημο ξύλινο δάπεδο, αλλά μην αμφιβάλλετε ότι χωρίς αυτό η αξία του σπιτιού θα έπεφτε κατακόρυφα.
     Λοιπόν, να σας βάλω μια ιδέα; Βγείτε κάπου έξω, πάρτε μια βαθιά ανάσα και σκεφθείτε ότι τον ίδιο αέρα (άζωτο, οξυγόνο, υδρατμούς και λοιπά ιχνοστοιχεία) ανάσανε κάποτε ο Σωκράτης, ο Μεγαλέξανδρος, ο Αριστοτέλης, ο Ιούλιος Καίσαρας (συμπληρώστε όσα ονόματα θέλετε και μη ξεχάσετε και τον Ναπολέοντα...), ακόμη και ο Jeff Bezos. Έπειτα σκεφθείτε ότι δεν χρειάστηκε να πληρώσετε ούτε πεντάρα για το προνόμιο αυτό. Εύγε. Ανήκετε στην ίδια λέσχη του συνόλου των ανθρώπων που πέρασαν από τον κόσμο αυτό. Κι αν αυτή η σκέψη δεν ικανοποιεί αρκετά τη ματαιοδοξία σας, θυμηθείτε πόσα μέτρα χώμα κατέλαβε (ή θα καταλάβει) καθένας από αυτούς «άμα τη εξόδω». Εκεί γίνεται η μεγάλη εξίσωση, και ό,τι «ουχ υπάρχει μετά θάνατον» αποδεικνύεται ματαιότης, για να επαληθευθεί ο ψαλμικός λόγος: «ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἄφρων καὶ ἄνους ἀπολοῦνται καὶ καταλείψουσιν ἀλλοτρίοις τὸν πλοῦτον αὐτῶν, καὶ οἱ τάφοι αὐτῶν οἰκίαι αὐτῶν εἰς τὸν αἰῶνα» [Ψ. 48: 11-12].

Εμείς ΔΕΝ συμφωνήσαμε!

ΛΑΡΚΟ

Δεν γνωρίζω προσωπικά την επιχείρηση ούτε έχω κάποιο ιδιαίτερο συμφέρον σχετικά μ’ αυτήν. Ακούω το όνομά της από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου. Έρχεται και ξανάρχεται στην επικαιρότητα με ποικίλες αφορμές, συνήθως για τις δυσμενείς οικονομικές της συνθήκες. Πώς καταλαβαίνω, ως μη ειδικός, την όλη κατάσταση; Μια επιχείρηση δουλεύει με ‘πλάτες’ του Δημοσίου, το οποίο επί δεκαετίες ολόκληρες επωμίζεται τα χρέη της, τις δαπάνες της, τα όποια ‘βαρίδιά’ της, συσσωρεύοντας και διογκώνοντας το παθητικό για να αποφεύγει το πολιτικό κόστος της εξυγίανσης. Κάθε προσπάθεια διόρθωσης της κατάστασης συναντά τις πεισματικές αντιδράσεις του κομματικού συνδικαλισμού, με αποτέλεσμα καμία κυβέρνηση να μην αναλαμβάνει την επέμβαση διάσωσης, αλλά αντίθετα να συνεχίζει την συγκάλυψη και την ανοχή των χρεών. Κάποια στιγμή το παθητικό αυτό φτάνει στην κρίσιμη μάζα που περιγράφει η πυρηνική φυσική, με αποτέλεσμα να ακολουθεί έκρηξη. Ποιος φταίει; Η εύκολη και λαϊκίστικη απάντηση είναι «η κυβέρνηση».

     Πάρτε έναν καρδιοπαθή που έχοντας περάσει εμφράγματα και άλλα συναφή συνεχίζει να τρώει ό,τι νάναι, να καπνίζει, να μη παίρνει τα φάρμακά του, να μην κάνει εξετάσεις και να μη δίνει πεντάρα για τις συμβουλές των γιατρών, οι οποίοι με τη σειρά τους υποχωρούν στις απαιτήσεις του και συνεχίζουν να του χαϊδεύουν τ’ αυτιά και δεν προχωρούν σε ριζική θεραπεία. Όταν κάποια στιγμή κάνει την μοιραία ανακοπή ποιος ακριβώς θα φταίει; Ο τελευταίος γιατρός που θα πιστοποιήσει τον θάνατό του;

     Δεν έχω προσωπικά κρατούμενα με τη συγκεκριμένη επιχείρηση: απλώς δανείζομαι το όνομά της λόγω επικαιρότητος, ως παράδειγμα κακής κοινωνικής και οικονομικής πρακτικής. Δυστυχώς μας δείχνει ολοφάνερα ότι στην ελληνική πραγματικότητα όσοι εξασφαλίζουν την προστατευτική ομπρέλα του κράτους θεωρούν ότι απαλλάσσονται από οποιαδήποτε δική τους υποχρέωση απέναντι στην επιχείρηση ή την υπηρεσία όπου ανήκουν. Αγνοούν ηθελημένα ότι οι ίδιοι με την αδιαφορία τους επιβαρύνουν όχι κάποιον αόριστο κρατικό προϋπολογισμό, αλλά αυτό ακριβώς το κοινό ταμείο που τους ταΐζει (συχνά ηγεμονικά) και το οποίο δεν διαθέτει την όρνιθα με τα χρυσά αυγά του παραμυθιού. Μετά από δέκα χρόνια κρίσης, στα οποία πολλά ακούσαμε για το τι γίνεται εδώ και τι αλλού, αυτό το απλό μάθημα πολιτικής οικονομίας δεν το έχουμε συλλάβει. Με τις υγείες μας λοιπόν!

Αυτονόητο

Το Συμβούλιο της Επικρατείας έκρινε ότι εφόσον η θρησκευτική αγωγή προβλέπεται από το Σύνταγμα (άρθρο 16, παρ. 2), δεν είναι απαραίτητο να αναγράφεται και στον Οργανισμό του Υπουργείου Παιδείας, ως αυτονόητο και χωρίς να σημαίνει ότι έτσι αφαιρείται η θρησκευτική αγωγή από την παιδεία. Ας πούμε ότι τυπικά το επιχείρημα είναι ορθό. Με τη λογική αυτή, γιατί ένα σωρό άλλες διατάξεις του Συντάγματος και των νόμων απαιτούν την επανάληψή τους σε προεδρικά διατάγματα ή εφαρμοστικές εγκυκλίους για να τεθούν σε ισχύ; Ξέρουμε ότι στην Ελλάδα και το νομικό της σύστημα τίποτε δεν είναι πιο άγνωστο από το αυτονόητο. Το τελευταίο πρέπει να επαναλαμβάνεται και να τονίζεται με κεφαλαία γράμματα με κάθε ευκαιρία, διότι αλλιώς παραβλέπεται και παραλείπεται ως… αυτονόητο. Λάθος κάνω;

     Με την ευκαιρία αυτή θυμήθηκα ένα ανέκδοτο που κυκλοφορούσε στις αρχές της δεκαετίας του 1970, όταν οι αεροπειρατείες ήταν σε έξαρση, με πιο δημοφιλή προορισμό την Κούβα. Ένα αεροπλάνο απογειώνεται από το Μαϊάμι για τη Νέα Υόρκη. Ένας επιβάτης μπαίνει στο πιλοτήριο, βγάζει ένα πιστόλι και ζητάει από τον πιλότο να οδηγήσει το αεροπλάνο… στη Νέα Υόρκη! «Μα εκεί πηγαίνουμε, κύριε», λέει ο πιλότος, «δεν χρειάζεται όπλο για να κάνουμε το κανονικό μας δρομολόγιο». «Δεν ξέρω τι λες εσύ», απαντά ο επιβάτης, «αλλά δυο φορές δοκίμασα να πάω στη Νέα Υόρκη και βρέθηκα στην Αβάνα». Το αυτονόητο που λέγαμε προφανώς θέλει και τη φοβέρα του.

Υπεραιώνια

Το νεότευκτο Brexit έχει τα προβλήματά του, που κατά τα φαινόμενα θα συνεχίσουν να απασχολούν Βρετανούς και άλλους Ευρωπαίους για χρόνια. Κάποια ωστόσο είναι λίγο πιο σοβαρά από άλλα. Όπως η περίπτωση του Ιταλού (από καταγωγή) Τζοβάνι Παλμιέρο, που όταν έκανε αίτηση στο Υπουργείο Εσωτερικών για μόνιμη διαμονή στη Βρετανία του ζήτησαν να προσέλθουν οι γονείς του για να πιστοποιήσουν την ταυτότητά του. Λεπτομέρεια: ο Τζοβάνι είναι 101 ετών και διαμένει στη γηραιά Αλβιόνα από το 1966.

     Υπάρχει βέβαια μια τεχνική εξήγηση. Στο κέντρο εξυπηρέτησης πολιτών που έκανε την αίτηση ο σινιόρ Τζοβάνι έπρεπε να ‘σαρώσουν’ το διαβατήριό του. Το μηχάνημα διάβασε το έτος γέννησης ως 2019 αντί για το πραγματικό 1919, και αυτόματα κίνησε τη διαδικασία που ισχύει για τα άτομα κάτω των 12 ετών, δηλαδή να ζητήσει την πιστοποίηση των γονέων. Χρειάσθηκαν δυο τηλεφωνήματα στο Υπουργείο και μισή ώρα αναμονή για να διευθετηθεί το ζήτημα, και ο Τζοβάνι έλαβε την σχετική άδεια.

     Είναι βέβαια μια σκέψη κι αυτή, ότι όταν περάσεις τα εκατό το κοντέρ μηδενίζεται: εξάλλου συχνά γίνεται κανείς νηπιόφρων σε τέτοιες ηλικίες. Ωστόσο το δικό μου συμπέρασμα είναι εκείνο που λέγεται (όχι μόνο σαν ανέκδοτο, όπως φαίνεται) ότι τα λάθη είναι ανθρώπινα, αλλά για να τα κάνεις πραγματικά σαλάτα χρειάζεται κομπιούτερ.

Γλώσσα

Χθες ήταν η Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας. Το έμαθα λίγο όψιμα κι έτσι δεν ήμουν προετοιμασμένος εγκαίρως. Με τη γλώσσα αυτή ασχολούμαστε καθημερινά, είναι το βασικό εργαλείο επικοινωνίας μας, και μας αρέσει να καυχώμαστε γι’ αυτήν. Μάλιστα όσο λιγότερο την προσέχουμε, τόσο περισσότερο ‘αρπαζόμαστε’ αν νομίσουμε ότι κάποιος πάει να μας την θίξει. Ακόμη, εφευρίσκουμε διάφορες θεωρίες για να αναδείξουμε την ελληνική εις βάρος άλλων γλωσσών ή επινοούμε φανταστικές δήθεν ετυμολογίες ξένων λέξεων. Η ελληνική δεν χρειάζεται ξένα δεκανίκια για να περπατήσει: η παρουσία της είναι έκδηλη σε οποιοδήποτε ξένο λεξικό του κόσμου και το μόνο που της πρέπει είναι ο δικός μας σεβασμός και η ορθή χρήση της.
     Μου έρχεται στη σκέψη η διήγηση για τον Αίσωπο που, δούλος ων, στάλθηκε από τον κύριό του να φέρει το καλύτερο φαγητό, κι εκείνος του έφερε γλώσσες (όχι τα ψάρια). Όταν ο κύριος ρώτησε θυμωμένος: «Αυτό είναι το καλύτερο;», εκείνος απάντησε ότι με τη γλώσσα ευχόμαστε, τραγουδούμε, παρηγορούμε, επαινούμε, εγκωμιάζουμε. Την επόμενη φορά του ζήτησε να φέρει το χειρότερο φαγητό, κι εκείνος έφερε πάλι γλώσσες. «Μ’ αυτές υβρίζουμε, κακολογούμε, κατακρίνουμε, μαλώνουμε, συκοφαντούμε. Υπάρχει χειρότερο πράγμα από τη γλώσσα, αφεντικό;» είπε ο θυμόσοφος δούλος, κάτι που θα έλεγε μερικούς αιώνες αργότερα και ο Αδελφόθεος Ιάκωβος στην επιστολή του. Μια και στην ελληνικά η λέξη γλώσσα σημαίνει τόσο το μέλος του σώματος όσο και τον κώδικα επικοινωνίας μας, θα έλεγα ότι η φιλοσοφία του Αισώπου ισχύει και για τον τελευταίο: με την ίδια ελληνική γλώσσα μπορεί να προσευχόμαστε και να βλασφημούμε, να επαινούμε και να λοιδορούμε, να αναδεικνύουμε και να καταβαραθρώνουμε τους άλλους, να συνεννοούμαστε και να σκυλοκαυγαδίζουμε μεταξύ μας, να χαριτολογούμε και να χυδαιολογούμε. Η γλώσσα από μόνη της είναι όπως κάθε εργαλείο: ουδέτερη. Ο χρήστης είναι αυτός που την κάνει μυροδοχείο ή βόθρο, βάλσαμο ή φονικό όπλο.
     Μπορείτε να βρείτε ένα παλιότερο άρθρο μου για τη γλώσσα στο Αντίφωνο.

Απαιτήσεις

Το βρήκα στο Διαδίκτυο πριν από χρόνια και το ξαναβρήκα τις προάλλες σε μια εκκαθάριση του αρχείου: 

     Αν τα μαθηματικά απαιτούσαν από τον άνθρωπο ηθική ζωή, θα ήταν πολλοί εκείνοι που θα αμφισβητούσαν ότι δύο και δύο κάνει τέσσερα.

     Είναι, πιστεύω, κι αυτός ένας από τους λόγους που οι άνθρωποι επιλέγουν να πιστεύουν σε οτιδήποτε άλλο εκτός από τη Χριστιανική αλήθεια, με τις ηθικές επιταγές της.