Ένας πρίγκηπας της μουσικής

Σημείωση: Το κείμενο γράφτηκε από τον φίλο Σάββα ως προσωπική ανάμνηση τον Ιούλιο 2018, με τα μάτια της ψυχής ενός χορωδού της παιδικής χορωδίας ΧΜΟ της δεκαετίας του 1960. Δημοσιεύεται με την ευκαιρία της πρόσφατης εκδημίας του μαέστρου Αντώνη Κοντογεωργίου, του οποίου σήμερα τελείται το 40ήμερο μνημόσυνο.

Στη μνήμη του πρίγκηπα της μουσικής Αντώνη Κοντογεωργίου

Η ΘΕΙΑ ΠΡΟΝΟΙΑ

      Αντώνης Κοντογεωργίου. Το ορφανό φτωχόπαιδο της νεαρής χήρας με τα τρία μικρά παιδιά, που μεγάλωσε τα δύσκολα χρόνια μετά τον πόλεμο μέσα στην στέρηση και την ανέχεια στην Τούμπα της Θεσσαλονίκης, ήθελε ο Θεός να εξελιχθεί σε ένα προικισμένο πολυτάλαντο μουσικό. Συνεχείς ήταν οι εμφανίσεις της Θείας Πρόνοιας στη ζωή του, είτε υπό τη μορφή ανθρώπων ή περιστάσεων που τον βοηθούσαν συνεχώς στο να γνωρίσει τη σοβαρή μουσική και να τη σπουδάσει σε όλα τα επίπεδα, ώστε να πετύχει αργότερα τη μεγάλη καταξίωση τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό.

      Τίποτε όμως δεν ήταν τυχαίο, όλα είχαν τη σφραγίδα της Πρόνοιας του Θεού, ώστε να δοξασθεί το Όνομά Του με την παιδική χορωδία την οποία ανασυγκρότησε και διεύθυνε ο Αντώνης την δεκαετία του ’60, την χρυσή εποχή της χορωδίας, που εκτός των άλλων προσέφερε αγωνιστικό φρόνημα και πολιτισμό. Η χορωδία αυτή «όργωσε» την πατρίδα μας φθάνοντας μέχρι την Κύπρο. Σε κάθε της εμφάνιση έστελνε μηνύματα-βιώματα σαν ακτίνες που διαπερνούσαν τις διψασμένες ψυχές των ακροατών της που ξανάστελναν πάλι πίσω αγάπη, χαρά, συγκίνηση και ενθουσιασμό.

       Ακόμη, μέσα στο σχέδιο του Θεού ήταν να βρεθούν και να πλαισιώσουν τη χορωδία μία δεκάδα από ξεχωριστούς συνεργάτες, όπως ήταν ο γενικός υπεύθυνος της χορωδίας Ιωάννης Καλέτσαρης, που συνδύαζε μεγάλες ικανότητες στα τεχνικά και καλλιτεχνικά θέματα, με σπάνια οργανωτικά και διοικητικά προσόντα. Επίσης φωνάρχες, στιχουργοί και ο πιανίστας, συνεργάσθηκαν αρμονικά με τον μαέστρο επιλέγοντας κατ’ αρχήν μουσικά έργα από την Ελλάδα αλλά και το εξωτερικό, διασκευάζοντάς τα με υπέροχους στίχους που μιλούσαν στις καρδιές. Έτσι, δημιουργήθηκαν μοναδικά μουσικοποιητικά ηχοκεντήματα, που πρώτη φορά ακουγόταν στη χώρα μας από μια αγγελική παιδική χορωδία. 

Ο ΜΑΕΣΤΡΟΣ

     Τι να πρωτοθυμηθεί κανείς από τη χορωδία αυτή; Κατ’ αρχήν υπήρχε μεγάλη αυστηρότητα στην επιλογή των χορωδών από τον ίδιο τον μαέστρο, που εξέταζε τον ενδιαφερόμενο παίζοντας κάτι στο πιάνο. Ακόμη, ατελείωτες ήταν και εξαντλητικές οι δίωρες πρόβες, δύο φορές την εβδομάδα στην αρχή χωριστά κατά φωνή με τον φωνάρχη (πρωτοτυπία σε επίπεδο χώρας την εποχή εκείνη απ’ τον Αντώνη) και μετά όλες οι φωνές με τον μαέστρο. Υπήρχε αυστηρότητα στον χρόνο προσέλευσης των χορωδών στις πρόβες, ενώ τρείς αδικαιολόγητες απουσίες σήμαιναν την αποβολή από την χορωδία. Σε περίπτωση εμφάνισης είχαμε και έκτακτες πολύωρες πρόβες.

    Αλλά παρόλο το πιεστικό πρόγραμμα που υπήρχε ώστε να μπορούμε να ανταποκριθούμε στις υποχρεώσεις μας ως χορωδοί, ο Αντώνης με την ετοιμότητα που τον διέκρινε στο λόγο του, μπορούσε με μεγάλη ευχέρεια και μαεστρία να μπαίνει στη ψυχολογία μας και να μας χαλαρώνει ευχάριστα με τον τρόπο του, παίρνοντας αφορμή από τυχαία περιστατικά κατά τη διάρκεια της πρόβας ή στα διαλείμματα. Έτσι, με μεγαλύτερο κέφι παρά την κούραση συνεχίζαμε την πρόβα.

        Λεπτομέρειες, όπως το ευχάριστο ύφος των χορωδών, η ακριβής είσοδος και έξοδος της χορωδίας, το ομοιόμορφο κράτημα, άνοιγμα και κλείσιμο της πάρτας και τόσα άλλα, ήταν συγχρονισμένα απόλυτα. Έπρεπε ακόμη όλα τα τραγούδια ή ύμνοι να «βγαίνουν» φυσικά, αβίαστα, χωρίς σφίξιμο, με άνεση. Γι’ αυτό μαθαίναμε απέξω σχεδόν όλα τα κομμάτια και απλώς πότε-πότε ρίχναμε μια ματιά στις πάρτες.

       Παρ’ όλες τις πρόβες όμως, μέχρι να φθάσουμε στη συναυλία, υπήρχε πάντα διάχυτη η αγωνία σε όλους τους χορωδούς και τα στελέχη για την εμφάνιση. Ευτυχώς, που ο μαέστρος μας ενέπνεε σιγουριά και εμπιστοσύνη με τη ψύχραιμη συμπεριφορά του, γι’ αυτό και στο τέλος «έβγαινε» το τραγούδι υπέροχα.

      Επιτέλους, η ώρα της εμφάνισης ήρθε. Καρδιοχτύπια, ιδρώτας και τρακ πάνω στα βάθρα που στεκόμασταν, για να είμαστε σωστοί φωνητικά, ιδιαίτερα σε μεγάλες επίσημες εμφανίσεις. Μετά από λίγο, εμφανιζόταν με έναν αέρα σιγουριάς, με γρήγορα και νευρικά βήματα ο μαέστρος μας. Υποκλινόταν στον κόσμο και τα πλούσια, όμορφα μαλλιά του, έπεφταν με χάρη μπροστά στο πρόσωπό του. Μετά γύριζε σε εμάς, ίσιαζε τα μαλλιά του, μας χαμογελούσε όλους πάντοτε για να μας εμψυχώσει, κι εμείς λυτρωμένοι ανταποδίδαμε το χαμόγελο. Έτσι μας τόνωνε το ηθικό και νιώθαμε αυτοπεποίθηση. Με μια κίνηση των χεριών του ανοίγαμε αστραπιαία τις πάρτες και ακούγαμε με μεγάλη προσοχή τα ίσα για κάθε φωνή χωριστά, ενώ με άλλη κίνησή του αρχίζαμε όλοι μαζί αμέσως το τραγούδι.

       Ο Αντώνης είχε μια ιδιαίτερη μαγνητική ακτινοβολία πάνω στη σκηνή, γι’ αυτό ήμασταν απόλυτα ενωμένοι μαζί του, αποδίδοντας με μεγάλη επιτυχία τα τραγούδια, αφού κάθε κίνηση ή μορφασμός του αμέσως εφαρμοζόταν από εμάς. Με τις μαγευτικές, άλλοτε απαλές και άλλοτε νευρώδεις κινήσεις των χεριών του, «χρωμάτιζε» ανάλογα τα τραγούδια ή τους ύμνους, σαγηνεύοντας τόσο το ακροατήριο όσο κι εμάς. Με το διαπεραστικό του βλέμμα, τις αλλαγές στις εκφράσεις του προσώπου και τις ανάλογες κινήσεις των χεριών, του κεφαλιού και του σώματος, μπορούσε και μετέδιδε καταπληκτικά σε εμάς τους χορωδούς για όλες τις φωνές και κάθε μια χωριστά, ό,τι έπρεπε να προσέξουμε, προσαρμόζοντας ανάλογα την ένταση της φωνής μας και αποδίδοντας τα ηχοχρώματα και τις ιδιαιτερότητες κάθε τραγουδιού ή ύμνου. Ήταν απόλυτη η συγκέντρωση και η προσοχή μας στον μαέστρο. Έτσι, αυτά τα μικρά παιδιά και τα λίγο μεγαλύτερα τραγουδούσαν με καταπληκτική δύναμη ψυχής. Γι’ αυτό μπορούσαν και μετέδιδαν στο ακροατήριο το περίσσεμα της καρδιάς τους, που συνέπαιρνε κάθε φορά τον κόσμο, που ξεσπούσε σε χειροκροτήματα, ζητωκραυγές, «μπιζαρίσματα», αλλά και δάκρυα χαράς και ευγνωμοσύνης, ξυπνώντας τους, ό,τι πιο ευγενικό και ωραίο είχαν μέσα τους. Και αυτό ήταν κάτι αμοιβαίο, δίναμε και παίρναμε. Ανεπανάληπτες οι στιγμές. Ήταν μια ανάβαση των ψυχών στον ουρανό. Πέρασαν τόσα χρόνια κι όμως δεν ξεχάστηκε αυτό το έντονο βίωμα που νιώθαμε τότε.

      Μετά την εκτέλεση, εισπράτταμε με ανακούφιση στο ύφος του μαέστρου την ικανοποίησή του από την απόδοσή μας, ενώ στο τέλος της συναυλίας το πλατύ του χαμόγελο, η υπόκλισή του σε μάς και η στον αέρα χειραψία του σε όλους μας χαροποιούσαν ιδιαίτερα. Γι’ αυτό και μέχρι σήμερα παραδεχόμαστε και εκτιμάμε βαθειά τον μαέστρο μας Αντώνη Κοντογεωργίου, που έγραψε μαζί με εμάς, τη χρυσή ιστορία της παιδικής χορωδίας των ΧΜΟ, που ήταν η καλύτερη παιδική χορωδία στην εποχή της και η πρώτη με διεθνές ρεπερτόριο στην Ελλάδα.

       Νιώθουμε πραγματικά υπερήφανοι που συνεργασθήκαμε μαζί του. Θα πρέπει να τονισθεί, ότι όταν ο Αντώνης διέπρεπε σαν μαέστρος της χορωδίας μας, ακόμη δεν είχε πάρει μαθήματα διεύθυνσης χορωδίας σε ανώτατο βαθμό στο εξωτερικό και κατά συνέπεια, ό,τι πέτυχε, ήταν από το μουσικό του ένστικτο και τα τάλαντα που του είχε δώσει ο Θεός.

Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ

           

      Πολύπλευρη ήταν η προσφορά της χορωδίας αυτής. Κατ’ αρχήν η καλλιέργεια των μελών της. Από την παιδική και εφηβική μας ηλικία μάθαμε να είμαστε υπεύθυνοι και πειθαρχημένοι, με συνέπεια στις υποχρεώσεις μας. Επίσης, μας καλλιέργησε αισθητικά και καλλιτεχνικά, αφού μπορούσαμε πλέον να διακρίνουμε την καλή από την κακή μουσική και εκτέλεση, αλλά και να μάθουμε να αγαπάμε και τα άλλα είδη τέχνης, όπως την ποίηση, τη ζωγραφική κλπ. Δεν είναι τυχαίο ότι ωφελήθηκε και η επόμενη γενιά. Τα παιδιά μας τα καμαρώσαμε να ασχολούνται με διάφορα είδη τέχνης, όπως και με τη μουσική, συμμετέχοντας ως μαέστροι ή χορωδοί σε σύνολα που παρουσίαζαν σοβαρή, παραδοσιακή ή βυζαντινή μουσική.

       Η χορωδία βοήθησε ακόμη, να δημιουργηθούν πραγματικές φιλίες με βαθιές ρίζες μεταξύ των συγχορωδών που διατηρήθηκαν μέχρι σήμερα, με αξέχαστες εμπειρίες σε εκδρομές, συναντήσεις, κατασκηνώσεις κλπ. Γι’ αυτό και τόσο πρόθυμα και με ευχαρίστηση ανταποκρίθηκαν οι χορωδοί, στην τρελή ιδέα του γράφοντος να ξανασυσταθεί η χορωδία εκείνη της δεκαετίας του ’60 δύο φορές. Έτσι το 1994, μετά από 25 χρόνια σιγής από την τελευταία εμφάνιση της χορωδίας το 1969, με μαέστρο τον Αντώνη, που παρέμεινε απλός και καταδεκτικός όπως τότε που τον γνωρίσαμε, εμφανίστηκε η χορωδία στον ΦΑΡΟ, παρουσιάζοντας μερικά τραγούδια απ’ το πλούσιο ρεπερτόριο της, στα πλαίσια του εορτασμού των 50 χρόνων από την ίδρυσή της το 1944. Ακόμη, το 2004 σε συνάντηση μνήμης, η χορωδία έψαλε με τον Αντώνη στον Ι.Ν. Αγ. Κωνσταντίνου και Ελένης την τετράφωνη Θ. Λειτουργία που επεξεργάστηκε ο αξέχαστος Ρούλης Παπακωνσταντίνου. Ήταν πράγματι συγκινητικές οι στιγμές για όλους μας. Ευλογημένη απ’ το Θεό στ’ αλήθεια ήταν η περίοδος εκείνη της ζωής μας.

            Αξιόλογη ήταν και η θρησκευτική, εθνική και κοινωνική προσφορά της χορωδίας, αφού εκτός από τις συναυλίες της, στις εκδηλώσεις της υπήρχαν πάντα εξορμήσεις σε πόλεις και χωριά και ακριτικά φυλάκια, όπως και επισκέψεις σε ιδρύματα και νοσοκομεία. Η χορωδία με τις κρυστάλλινες φωνές που έβγαιναν μέσα από γελαστά, χαρούμενα, αγνά παιδικά και νεανικά πρόσωπα (χαρακτηριστική αφίσα της χορωδίας με τα παπιγιόν), εμψύχωνε τους νέους της δεκαετίας του 60 στον πνευματικό τους αγώνα, αλλά και στήριζε  και «δρόσιζε» τους μεγαλύτερους, που είχαν ζήσει δύσκολα χρόνια τόσο στον πόλεμο όσο και τη μεταπολεμική περίοδο.

       Η χορωδία ηχογράφησε στην Columbia και κυκλοφόρησε τρείς δίσκους με 12 τραγούδια που έγιναν ανάρπαστοι. Οι εκτελέσεις άψογες και μοναδικές, μάγευαν τις χιλιάδες των θαυμαστών της, ανεβάζοντας ποιοτικά το ελληνικό χορωδιακό τραγούδι και μουσική.

       Εξαιτίας αυτής της χορωδίας αρκετά από τα μέλη της έγιναν πετυχημένοι μουσικοί, ενώ προέκυψαν και άλλες χορωδίες που παρουσιάζουν μέχρι και σήμερα αρκετά κομμάτια από το ρεπερτόριό της. Μια από αυτές είναι η χορωδία του Ι.Ν. Αγ. Τριάδας Θεσ/νίκης, που ίδρυσε ο φωνάρχης της χορωδίας Θεόδωρος Παπακωνσταντίνου. Ο ίδιος επεξεργάστηκε υπέροχα και προσάρμοσε τη Θ. Λειτουργία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου για τετράφωνη χορωδία. Ήταν θεία σύλληψη το έργο αυτό, αν σκεφθεί κανείς την ηλικία του αξέχαστου Ρούλη (20-21 ετών) όταν ασχολήθηκε με αυτήν. Σε ανέβαζε στα ουράνια, εκεί δηλαδή που πήγε πολύ νωρίς ο δημιουργός της, ώστε να μη χάσει την αγνότητά του και να ζει με τους αγγέλους, συμψάλλοντας τη Λειτουργία αυτή για τη δόξα του Θεού. Έτσι έμεινε πολύτιμη κληρονομιά στις επόμενες γενεές, αφού μέχρι σήμερα έχει παρουσιασθεί σε αρκετά μέρη της χώρας, ενώ ψάλλεται σταθερά μέχρι σήμερα στην δεύτερη Θ. Λειτουργία στον Ι.Ν. Αγ. Τριάδας με μαέστρο τον άξιο συνεχιστή αδελφό του Ρούλη, τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου.

      Η χορωδία των ΧΜΟ της χρυσής εποχής της δεκαετίας του ’60 έγραψε τη δική της μοναδική ιστορία. Χάρις ιδιαίτερα στον πολυτάλαντο και ιδανικό της μαέστρο Αντώνη Κοντογεωργίου, τα προικισμένα στελέχη και τους καλλίφωνους χορωδούς της, έφθασε σε υψηλά επίπεδα απόδοσης, τόσο στην μουσική εκτέλεση, όσο και την διάδοση του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού που τόσο είχε ανάγκη η πατρίδα μας. Γι’ αυτό και πιστεύω ακράδαντα, ότι τίποτε δεν ήταν τυχαίο. Ακόμη και τα όποια λάθη που έγιναν από ανθρώπινες αδυναμίες, έδειξαν ακόμη περισσότερο ότι ήταν ένα ανθρώπινο δημιούργημα και όλα εξαρτώνταν από την Θεία Πρόνοια, που τελικά έδινε την καλύτερη λύση σε κάθε περίπτωση, ώστε να πετύχει στη αποστολή της η χορωδία με την βοήθεια του Θεού.

Να είναι δοξασμένο το Όνομά Του.

Θεσσαλονίκη Ιούλιος 2018

                                                                            Δρ. Σάββας Κοτζαμανίδης

                                                                                          Γεωπόνος 

Παραπτώματα

Σε πρόσφατο δημοσίευμα της Καθημερινής (1/11/ 2018) διαβάζω: «Ενημέρωση για τις νομικές ενέργειες… παρείχε ο συνήγορος της οικογένειας...».

     Δεν σκοπεύω να ασχοληθώ με το συμβάν, αλλά με το ρήμα «παρείχε» της κύριας πρότασης, που χρησιμοποιείται συχνά και λανθασμένα από τα Μέσα. Είναι σε χρόνο παρατατικό, δηλαδή δηλώνει κάτι που γινόταν επί κάποιο χρονικό διάστημα στο παρελθόν. Αλήθεια, επί πόσες ώρες/μέρες/εβδομάδες «παρείχε» ενημέρωση ο συνήγορος; Υπάρχει στη γλώσσα μας και ο καημένος ο αόριστος («παρέσχε»), που μας δείχνει ότι κάτι έγινε μία φορά και τελείωσε. Δεν είναι ούτε αρχαϊσμός ούτε τίποτε ακατανόητο να πούμε ότι «ο συνήγορος παρέσχε ενημέρωση». Και αν αυτό μας πέφτει βαρύ, ας πούμε «έκανε ενημέρωση» ή απλώς «ενημέρωσε». Γιατί να ασχημίζουμε χωρίς λόγο τη γλώσσα μας;

[Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή 7/11/2018]

Τεκνοθεσία

Κατά καιρούς παρ’ ημίν φθάνουν στη δημοσιότητα περιπτώσεις με αγοραπωλησίες βρεφών, που συχνά καταλήγουν στα δικαστήρια. Η τεκνοποιία είναι βέβαια ευλογία του Θεού προς τον άνθρωπο, που από δυο γονείς (πατέρα και μητέρα) δημιουργεί ένα νέο πρόσωπο, μια νέα σωματοπνευματική υπόσταση με την δική της ιδιαίτερη προσωπικότητα και παρουσία μέσα στις γενεές των ανθρώπων ‘απ’ αρχής και μέχρι των εσχάτων’. Ωστόσο ο σύγχρονος άνθρωπος έχει αναγάγει (ή καταγάγει) την αναπαραγωγή σε απλή επιστημονική/εργαστηριακή διαδικασία (με τις ανάλογες εμπορικές προεκτάσεις), στην οποία τα πάντα επιτρέπονται (αυτό σημαίνει το ‘δίχως Θεό’ του Ντοστογιέφσκι). Έτσι χρησιμοποιεί κατεψυγμένα ωάρια ή έμβρυα, παρένθετες μητέρες επί αμοιβή και όλα τα συναφή επινοήματα, και βέβαια χωρίς να περιορίζεται από το φύλο (ή την… αφυλία) των ‘γονέων’ που μπορεί να είναι μόνο άνδρες, μόνο γυναίκες ή ό,τι άλλο η φαντασία μπορεί να διανοηθεί. Αυτά όλα αναδεικνύονται σε πρόσφατη ανάρτηση για την διεθνή ἔκθεση «Men having Babies» (Ἄνδρες που ἀποκτοῦν μωρά) που οργανώνεται για τέταρτη συνεχή χρονιά φέτος στις Βρυξέλλες. Υπό την σκέπη της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορούν οι ομόφυλοι ‘γονείς’ να παραγγείλουν το μωρό της αρεσκείας τους και να το αποκτήσουν έναντι αδρού τιμήματος, παρόλο που το 2015 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο καταδίκασε τη μίσθωση μήτρας ως μορφή εκμετάλλευσης των γυναικών. Ο τίτλος του σχετικού δημοσιεύματος (‘Κοινωνία τεράτων’, από το περιοδικό ‘Ο Σωτήρ’) αποδίδει ακριβώς την πραγματικότητα μιας Ευρώπης (κι ενός κόσμου) που θεοποίησε τον εαυτό του και πολιτεύεται ανάλογα. Τι μπορούμε να περιμένουμε από ένα τέτοιο εξάμβλωμα; Και μήπως θα πρέπει να σκεφθούμε τι ακριβώς μας ζητάει ο Θεός στην Αποκάλυψη [18:4] όταν μας λέει: «ἔξελθε ἐξ αὐτῆς ὁ λαός μου, ἵνα μὴ συγκοινωνήσητε ταῖς ἁμαρτίαις αὐτῆς, καὶ ἵνα ἐκ τῶν πληγῶν αὐτῆς μὴ λάβητε»;
    Υστερόγραφο:  Έπειτα από αυτά, και χωρίς ίχνος αστειότητος, αν ποτέ ένα κανονικό ανδρόγυνο παραπεμφθεί στον εισαγγελέα επειδή ‘αγόρασε’ βρέφος για υιοθεσία, θα μπορεί να επικαλείται στην απολογία του το ‘Ευρωπαϊκό κεκτημένο’: έτσι κάνουν οι ‘από πάνω’!

Εκκλησία και Κράτος

Το θέμα των σχέσεων Εκκλησίας και Κράτους ανακινείται κάθε τόσο στην ελληνική δημόσια σκηνή, με ένθεν κακείθεν θέσεις, επιχειρήματα, αντιρρήσεις και έκφραση ενδομύχων αισθημάτων, θετικών ή αρνητικών, και απωθημένων ιδεολογικών εμμονών. Συνήθως η ανακίνηση είναι προς την κατεύθυνση της διάζευξης (η σύζευξη μέχρι τώρα θεωρείται, καλώς ή κακώς, δεδομένη). Με την αφορμή της ανακοίνωσης του πρωθυπουργού για διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος, το θέμα έχει ξαναβγεί στο προσκήνιο, και ήδη υπάρχουν καθημερινές αναφορές στον τύπο. Επισημαίνω εδώ μια χθεσινή του Κ. Ιορδανίδη (‘Εκκλησία και Κράτος’, Καθημερινή 4/11/2018), από την οποία ξεχωρίζω τα παρακάτω, πιστεύω ενδιαφέροντα και αξιοπρόσεκτα:

     «Υπάρχει όμως κάτι που είναι σκόπιμο να αντιληφθούν ακόμη και οι αγνωστικιστές. Ότι η ενότητα των ελληνικών πληθυσμών, που εντάχθηκαν στο ανεξάρτητο κράτος μας, στο διάστημα ενός αιώνος –από την Επανάσταση έως τη Μικρασιατική Καταστροφή– οφείλεται στην Εκκλησία. Καθώς επίσης ότι η εξοικείωση αυτοχθόνων και ετεροχθόνων με την κοινή ελληνική γλώσσα δεν οφείλεται σε ευάριθμους λογίους του Διαφωτισμού. Διατηρήθηκε επί αιώνες χάρις στον ταπεινό ιερέα που διάβαζε το Ευαγγέλιο –δίχως να το καταλαβαίνει πλήρως– και στο απαίδευτο εκκλησίασμα που γνώριζε από στήθους τα τροπάρια και τους εκκλησιαστικούς ύμνους, ασχέτως εάν κατανοούσε το περιεχόμενό τους. Αυτή ήταν η μοναδική, πράγματι, προσφορά της Εκκλησίας».

     Μοναδική ως προς την επιβίωση της γλώσσας και της εθνικής ταυτότητος, θα πρόσθετα ως διευκρίνιση (η πνευματική προσφορά είναι κάτι τελείως διαφορετικό). Αυτό ας το έχουν κατά νουν τόσο οι πολιτικοί όσο και οι εκκλησιαστικοί παράγοντες, και ας αναλογισθούν τόσο τις υποχρεώσεις (του κράτους απέναντι στην Εκκλησία) όσο και τις ευθύνες (της Εκκλησίας απέναντι στο έθνος, τον λαό και τη γλώσσα του) που απορρέουν από ένα τέτοιο παρελθόν.  

Ποια ανεξιθρησκία;

Είναι κάποιες ειδήσεις που σου σηκώνουν την τρίχα, αν έχεις μια στοιχειώδη ευαισθησία για τα όσα γίνονται στον κόσμο. Όπως π.χ. η περίπτωση της Άσια Μπίμπι, μιας απλής 47χρονης γυναίκας από το Πακιστάν, μητέρας πέντε παιδιών, που εδώ και πέντε χρόνια ήταν καταδικασμένη σε θάνατο από ισλαμικό δικαστήριο. Το έγκλημά της; Είναι Χριστιανή, και στο χωράφι που δούλευε έδωσε σε δυο άλλες εργάτριες, Μουσουλμάνες, να πιούν νερό από το ποτήρι που είχε πιεί η ίδια. Αυτό θεωρήθηκε προσβολή και βλασφημία προς τον προφήτη, και οι δυο διψασμένες, προφανώς από ευγνωμοσύνη, το κατήγγειλαν στον ιμάμη της περιοχής, κι εκείνος στην αστυνομία. Η καταδίκη έγινε με συνοπτικές διαδικασίες, αλλά η παγκόσμια κατακραυγή οδήγησε σε καθυστέρηση της εκτέλεσης (με απαγχονισμό) και την αναψηλάφηση της δίκης. Προχθές το δικαστήριο τελικά αθώωσε τη γυναίκα.
     Τέλος καλό, όλα καλά; Μακάρι να ήταν έτσι. Οι ειδήσεις μας λένε ότι με το άκουσμα της απόφασης ξέσπασαν μαζικές διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα με αίτημα τη θανάτωση όχι μόνο της ‘ένοχης’ γυναίκας, αλλά και των τριών δικαστών που την αθώωσαν. Πρωτοστατεί, όπως διαβάζουμε, ένα φανατικό κόμμα, το TLP, που μόνος σκοπός ύπαρξής του είναι η καταπολέμηση της βλασφημίας (όπως την καταλαβαίνουν αυτοί). Ωστόσο το θέμα έχει πάρει τις τεράστιες διαστάσεις μιας δασικής πυρκαγιάς που τη φυσάει ούριος άνεμος. Για ποιο νόμο και ποια τάξη μπορεί να μιλήσει κανείς σε τέτοια ατμόσφαιρα;
     Με κίνδυνο να θεωρηθώ ρατσιστής, ας προεκτείνω τις σκέψεις που προκαλούν τέτοια γεγονότα στη δική μας ήπειρο. Με δεδομένη την κατάσταση των συνόρων μας και με τα μυαλά που η Ευρώπη (και οι ημέτεροι ιθύνοντες) κουβαλάει, πόσος χρόνος χρειάζεται για να αντιμετωπίσουμε και στα μέρη μας ανάλογα φαινόμενα; Σίγουρα δεν είναι όλοι οι μουσουλμάνοι ίδιοι. Πόσες λογικές φωνές όμως μπορούν να ακουστούν στο Πακιστάν (ή σε άλλες ισλαμικές χώρες) μέσα στη γενική αναταραχή; Και ποιος μπορεί αφελώς να ονειρεύεται ότι η ανεξέλεγκτη ροή θρησκευτικών πληθυσμών (που γίνεται μόνο προς μία κατεύθυνση…) θα συνεχίσει να εγγυάται τη θρησκευτική ελευθερία που η Δύση θεωρεί δικαίωμα και κατάκτηση εδώ και αιώνες; Όταν η φωτιά φτάσει στο σπίτι μας, θα είναι πολύ αργά για να σκεφθούμε την πυρασφάλεια.

‘Οι θεοί των εθνών δαιμόνια’

Ο σύγχρονος δυτικός, λογικοκρατούμενος κόσμος αρνείται (ή στην ηπιώτερη εκδοχή δυσκολεύεται) να δεχθεί την ύπαρξη Θεού, αγίων, αγγέλων και αοράτου κόσμου, διότι όλα αυτά υπερβαίνουν την θεοποιημένη λογική αντίληψή του. Ωστόσο δεν έχει κανένα πρόβλημα να γιορτάζει κάθε χρόνο τέτοια εποχή το Halloween, παγανιστική γιορτή που πήρε δήθεν ‘χριστιανική’ χροιά (εορτή των Αγίων Πάντων) και μετεξελίχθηκε σε ‘τιμή’ προς φαντάσματα, διαβόλους, μασκοφόρους και κολοκύθες με αναμμένα κεριά, κάτι που σερβίρεται ακόμη και στα παιδιά με τη μορφή αθώου παιχνιδιού. Ακόμη και η Google, εμβληματική εταιρεία της σύγχρονης ψηφιακής τεχνολογίας, αφιερώνει τη σημερινή μέρα στις… κολοκύθες και τους βρυκόλακες. Μέχρι εκεί λοιπόν φθάνουν τα όρια της λογικής. Κι αν ο δυτικός κόσμος έχει τέτοια τάση για τα ειδωλολατρικά και σατανιστικά παραμύθια, τι δουλειά έχουν αυτά στον ελληνικό Ορθόδοξο χώρο; Και αξίζει να παίρνουν πρωτοσέλιδη θέση στα δικά μας μέσα ενημέρωσης (π.χ. ΕΔΩ); Τη μία μέρα τιμούμε γιορτές του έθνους και της πίστης μας και την άλλη κάνουμε σπονδές στον διάβολο; Κάτι μας λέει ο απόστολος Παύλος γι’ αυτό, όταν γράφει στους Κορινθίους: «οὐ δύνασθε ποτήριον Κυρίου πίνειν καὶ ποτήριον δαιμονίων· οὐ δύνασθε τραπέζης Κυρίου μετέχειν καὶ τραπέζης δαιμονίων». Ας κάνουμε λοιπόν τις επιλογές μας, αποδεχόμενοι και τις συνέπειες.

Θεομητορική Σκέπη

"Παναγία Δέσποινα, τοῦ κόσμου βοήθεια, καὶ ἐλπὶς Χριστιανῶν, 

σὲ νῦν ἐκδυσωποῦμεν, καὶ σὲ παρακαλοῦμεν, ἀγαθή, 

ὑπὲρ ἡμῶν ἡμαρτηκότων καὶ ἀπεγνωσμένων, 

τόν Υἱόν σου καὶ Κύριον, ἵλεων ποιῆσαι Θεοτόκε· 

ἔχεις γὰρ τὸ δύνασθαι, τῇ μητρικῇ σου πρὸς αὐτὸν χρωμένῃ παρρησίᾳ. 

Πρόφθασον Ἄχραντε, πρόφθασον μεσίτευσον, 

καὶ ῥῦσαι τὸν λαόν σου τῆς ἐνεστώσης ἀπειλῆς· 

διὰ σπλάγχνα ἐλέους, μὴ παρίδῃς τοὺς ὑμνοῦντάς σε."

Από τους πιο ωραίους θεομητορικούς ύμνους το παραπάνω ιδιόμελο που ψάλλεται στον Εσπερινό του Αγ. Δημητρίου, πάντοτε επίκαιρο, ιδίως σε περιστάσεις δύσκολες και απειλητικές. Ας θυμόμαστε τη Σκέπη της στις μεγάλες ημέρες της ιστορίας μας. 

Πολιούχος

Ο Άγιος Δημήτριος ένθρονος και θριαμβευτής, σπάνια και πολύτιμη εικόνα του πολιούχου της Θεσσαλονίκης. Μόλις το 2015 αποκαλύφθηκε ότι πρόκειται για υπογεγραμμένο έργο του μεγάλου Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (El Greco). Πρόκειται για ένα από τα ελάχιστα γνωστά έργα της κρητικής περιόδου του ζωγράφου, και δημιουργήθηκε στο Ηράκλειο (Κάντια), πριν το 1567, πριν δηλαδή την μετοίκησή του στην Ιταλία. Ανήκει σε ιδιωτική συλλογή.

[Με ευχαριστίες στον συμφοιτητή μου Χαρ. Ανδρ. που μου την έστειλε]

Βαρδάρης

Το άκουσμά του ξεκίνησε από χθες βράδυ. Τέντες, παραθυρόφυλλα και φυτά στις γλάστρες άρχισαν να σείονται ‘ροιζηδόν’ (θορυβωδώς) στο πέρασμά του. Το πρωινό ξύπνημα μας αποκάλυψε τα ορατά δείγματα της παρουσίας του: η σημαία είχε γίνει κόμπος στο κοντάρι της, το τραπεζομάντηλο του μπαλκονιού είχε πάει περίπατο, οι πλαστικές καρέκλες φαίνονταν να κάνουν… γυμναστικές επιδείξεις, μια γλάστρα είχε αναποδογυρίσει, τα λουλούδια ανέμιζαν και φυλλορροούσαν κατά βούλησιν, φύλλα και άλλα σκουπίδια είχαν πιάσει τις γωνίες. Και η θερμοκρασία είχε πέσει αρκετούς βαθμούς. Βαρδάρης, ο πρώτος της φετινής σαιζόν. Ο περιστασιακός επισκέπτης μας από τη χώρα των Σκοπίων, η οποία θα μπορούσε κάλλιστα να έχει υιοθετήσει το όνομά του – όπως το είχε στην προ του Τίτο εποχή – και να μας απαλλάξει από ένα σωρό αχρείαστα διπλωματικά και άλλα επεισόδια και παίγνια. Ο συνεπής καθαριστής της ατμόσφαιρας της Θεσσαλονίκης. Δεν μας πειράζει να τον αποκαλούμε με το σλαβικό του όνομα για να τον ξεχωρίζουμε από τον ποταμό Αξιό, κατά μήκος του οποίου κατεβαίνει (δεν θα μπορούσαμε άλλωστε να λέμε ότι φυσάει… Αξιός!). Μεσημέρι πλέον, και ήδη η έντασή του έχει κοπάσει. Αφήνοντάς μας την ηλιόλουστη ψύχρα, υπενθύμιση ότι βαδίζουμε προς τον χειμώνα. Με το καλό να μας έρθει κι αυτός.

Υποψίες

Διάβασα ένα πρόσφατο άρθρο της Τ. Καραϊσκάκη στην Καθημερινή με τίτλο ‘Οι θεωρίες συνωμοσίας βλάπτουν’. Το άρθρο επικεντρώνεται κυρίως σε θεωρίες που βασίζονται σε ψευδεπίγραφα δήθεν ‘επιστημονικά’ δεδομένα για να στηρίξουν απόψεις όπως το αντιεμβολιαστικό κίνημα ή η αμφισβήτηση της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Ωστόσο υπάρχουν κι εκείνες οι θεωρίες συνωμοσίας που γεννώνται από την γενικευμένη καχυποψία που δημιουργούν τα κάθε είδους συμφεροντολογικά παιχνίδια που βλέπουμε κάθε μέρα γύρω μας, σε κάθε επίπεδο, από το προσωπικό μέχρι το διακρατικό ή το γεωστρατηγικό. Αυτά συχνά διαπλέκονται μεταξύ τους, με τη βοήθεια διαφόρων καλοθελητών δημοσιογράφων, αναλυτών και άλλων ‘σοφών’ που πλέκουν δίκτυα αντάξια της φαντασίας ενός Dan Brown. Συχνά είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς πού τελειώνει η αλήθεια και αρχίζει η εικασία, η φαντασία ή το σκόπιμο ψεύδος. Έπειτα, υπάρχει η τάση του ανθρώπου να αποδέχεται πολύ πιο εύκολα αυτό που αποσείει την ευθύνη από πάνω του, αυτό που δεν έχει κόστος ή άλλες συνέπειες για τη ζωή του. Αν κάποιοι άλλοι ή κάτι άλλο φταίει για μια κατάσταση, εγώ δεν χρειάζεται να κάνω τίποτε: είμαι αθώος και συνεχίζω να ζω και να συμπεριφέρομαι όπως πριν. Αν μάλιστα μπορώ να απαιτήσω και αποζημίωση από τους ‘άλλους’ για τα όσα δεινά μου επισωρεύουν, ακόμη καλύτερα. Όταν συνυπάρξουν οι παράγοντες αυτοί, οι ρίζες για τη δημιουργία ενός ‘κινήματος’ έχουν χωθεί βαθιά στη γη.

     Υπάρχει λύση στο δίλημμα; Νομίζω ότι ανθρωπίνως είναι πολύ δύσκολο να ξεριζώσεις την υποψία άπαξ και γεννηθεί. Άρα καταρχήν θα πρέπει, όσο περνάει από το χέρι μας, να μη δημιουργούμε υποψίες ή αμφιβολίες με τις δικές μας ενέργειες. Ο καθένας μας θα πρέπει ανά πάσα στιγμή να πείθει τους άλλους για τις καλές του προθέσεις, για τα ειλικρινή του αισθήματα και την αγαθή προαίρεσή του, για το ότι δεν προσπαθεί να προωθήσει το δικό του συμφέρον εις βάρος τους. Και από εκεί και πέρα να εφαρμόζει τον λόγο του Κυρίου «γίνεσθε φρόνιμοι ὡς οἱ ὄφεις καὶ ἀκέραιοι ὡς αἱ περιστεραί»: να είστε ακέραιοι, αλλά και να βλέπετε τι γίνεται γύρω σας και να μη συμπεριφέρεσθε «μὴ ὡς ἄσοφοι, ἀλλ' ὡς σοφοί». Και να θυμάται και τον λόγο του Δαβίδ: «ἀποκάλυψον πρὸς Κύριον τὴν ὁδόν σου καὶ ἔλπισον ἐπ᾿ αὐτόν, καὶ αὐτὸς ποιήσει, καὶ ἐξοίσει ὡς φῶς τὴν δικαιοσύνην σου καὶ τὸ κρῖμά σου ὡς μεσημβρίαν» [Ψ. 36: 5-6]. Η αλήθεια δεν μπορεί να μείνει κρυμμένη για πάντα, και η αποκάλυψή της, όταν γίνει, θα είναι τόσο εντυπωσιακή που δεν θα αφήνει κανένα περιθώριο άρνησης και αμφισβήτησης.

Δημογραφία

Τελευταία στην Ελλάδα παρατηρείται μια ολοένα αυξανόμενη ανησυχία για το δημογραφικό. Ενδεικτικό είναι το σημερινό κύριο άρθρο της Καθημερινής που λέει: «Σύμφωνα με τα συμπεράσματα της έκθεσης της Επιστημονικής Επιτροπής για το Δημογραφικό, ο μόνιμος πληθυσμός της Ελλάδας θα μειωθεί από 800.000 έως 2,5 εκατ. άτομα μέχρι το 2050. Η έκθεση, που οδηγεί στο αβίαστο συμπέρασμα ότι το έθνος βαίνει προς εξαφάνιση, κατατέθηκε στην αρμόδια επιτροπή της Βουλής».

     Ώστε έτσι, ε; Ξαφνικά μας έπιασε σύγκρυο στη σκέψη ότι ως έθνος βαδίζουμε προς τη μοίρα των... δεινοσαύρων; Ας σκεφθούμε λίγο ρεαλιστικά. Με τα τρέχοντα ποσοστά ανεργίας, με το αφορολόγητο όριο εισοδήματος να τείνει στο μηδέν, με την καταλήστευση της πολύτεκνης οικογένειας και την υπερφορολόγηση των πάντων, με τον τεράστιο αριθμό των εκτρώσεων, και με την συνεχή αλλοίωση της φυλετικής συστάσεως του πληθυσμού (το ‘ουδέν μονιμώτερον του προσωρινού’ φαίνεται να ισχύει και για τον εισαγόμενο πληθυσμό της χώρας), η μείωση του Ελληνικού πληθυσμού (όχι του πληθυσμού της Ελλάδος) θα είναι ακόμη μεγαλύτερη. Κάποια στιγμή θα πρέπει επιτέλους να αρχίσουμε να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους (χωρίς καθόλου ρατσιστική πρόθεση) και όχι να προσποιούμαστε ότι ‘πέφτουμε από τα σύννεφα’ με τα πορίσματα των επιτροπών. Και βέβαια δεν πιστεύει κανείς ότι τέτοια προβλήματα λύνονται με επιτροπές ή με εκλεγμένα θεσμικά όργανα.

Συγκυβέρνηση

Αυτό που λένε "όλα του γάμου δύσκολα" ζει αυτές τις μέρες το ανώτατο πολιτικό κλιμάκιο της χώρας, αλλά το σπουδαιότερο είναι η ενότητα στη συμπόρευση...

 και η ομοφωνία!

Μέχρι πότε άραγε;

 [Σκίτσα του Ηλ. Μακρή, Καθημερινή 18/10 και 19/10/18 αντίστοιχα]

Γλωσσικοί μύθοι

Κάθε τόσο (ξανα)εμφανίζεται στο Διαδίκτυο ένα μήνυμα ή ένα δημοσίευμα για κάποια σύγχρονη ξένη λέξη που έχει, δήθεν, ελληνική προέλευση και ρίζα και φθάνει μέχρι τον Όμηρο και τους δασκάλους του. Γνωστά παραδείγματα συχνής παρετυμολογίας το debate (τάχα και δίβατον!) και το computer (να μην επαναλάβω τα όσα απολύτως ανόητα έχουν γραφεί για την καταγωγή του). Ας βάλουμε όμως τα πράγματα στη θέση τους.
     Η ευρεία χρήση της ελληνικής γλώσσας ως πηγής νέων ονομάτων και όρων για ποικίλες έννοιες και καταστάσεις και σε διάφορα γνωστικά αντικείμενα (π.χ. ιατρική, βιολογία, φυσική, τεχνολογία κτλ.) είναι πασίγνωστη. Οι ξένοι επιστήμονες που δημιουργούν τους αντίστοιχους όρους συχνά γνωρίζουν τη γλώσσα μας πολύ καλύτερα από εμάς, ή συμβουλεύονται ανθρώπους που ξέρουν τι λένε και τι γράφουν. Έτσι, πολλοί μπορεί να έχουν δει σε αγγλικά κείμενα τη λέξη kudos, λιγότεροι όμως ξέρουν ότι είναι το ομηρικό κύδος (δόξα) και χρησιμοποιείται ως επιδοκιμασία («Μπράβο!»). Πριν μερικά χρόνια εξάλλου ανακαλύφθηκε ένα άγνωστο ως τότε μικρόβιο που προκαλεί μια σπάνια πάθηση του εντέρου που λέγεται νόσος του Whipple. Επειδή η νόσος προκαλεί δυσαπορρόφηση τροφών, το ονόμασαν Tropheryma whipplei. Πόσοι εξ ημών γνωρίζουν ότι το δεύτερο συνθετικό «έρυμα» σημαίνει φράγμα ή εμπόδιο στη γλώσσα των προγόνων μας; (εγώ πάντως όχι). Και όμως το νέο μικρόβιο ονομάσθηκε ‘φράγμα της τροφής’. Δεν είναι βέβαια πάντα επιτυχείς οι όροι και οι συνδυασμοί που προκύπτουν, ούτε χρησιμοποιούνται πάντα με σωστή έννοια (π.χ. λένε anodyne και εννοούν ‘παυσίπονο’). Ωστόσο, η αναφορά στην ελληνική είναι συνεχής και γενικά θεωρείται ότι προσδίδει κύρος στο οριζόμενο.
     Τούτων ούτως εχόντων, η ελληνική γλώσσα έχει αρκετά ερείσματα και αρκετό παγκόσμιο κύδος ώστε να μη χρειάζεται την ψευδοετυμολογία των συγχρόνων ‘Λογιωτάτων’ («άγε μοι και νηφοκοκκόζωμον, ον οι βάρβαροι καφέ καλούσιν», λέγει θέλοντας να παραγγείλει έναν καφέ στη θρυλική ‘Βαβυλωνία’). Τέτοια γλωσσικά παραμύθια απλώς ξεσκεπάζουν την άγνοιά μας. Καλύτερα να μαθαίνουμε σωστά τα όντως ελληνικά, παρά να εφευρίσκουμε ανοησίες. Έλα όμως που οι τελευταίες πάντα τραβούν περισσότερο το ενδιαφέρον! Όπως και η κάθε είδους μυθολογία.

Η φάρσα της τέχνης

Αν δεν το μάθατε την περασμένη εβδομάδα, δική μου η παράλειψη, αλλά τώρα μπορούμε να δούμε το γεγονός ολοκληρωμένο. Ένας ‘καλλιτέχνης’ (απαραίτητα τα εισαγωγικά) που αποκρύπτει την ταυτότητά του πίσω από το παρατσούκλι Banksy, ζωγράφισε έναν πίνακα με τίτλο ‘Κορίτσι με μπαλόνι’ και τον έδωσε στον οίκο Sotheby για δημοπρασία. Πόσα θα δίνατε εσείς για ένα ζωγραφισμένο κορίτσι με ένα κόκκινο μπαλόνι (ξέρετε, αυτά που ζωγραφίζουν όλα τα νήπια στον παιδικό); Ρητορικό το ερώτημα, μια και ο ‘πίνακας’ έφτασε να κατακυρωθεί σε ανώνυμη ‘συλλέκτρια’ (συχνά τα εισαγωγικά σήμερα, αλλά απολύτως δικαιολογημένα) για το ποσό του 1,04 εκατομμυρίου στερλινών. Από εκεί και πέρα αρχίζει το θρίλερ. Διότι μόλις έπεσε το σφυρί του δημοπράτη για τρίτη φορά και έκλεισε τυπικά η διαδικασία, το κοινό που παρακολουθούσε το θέαμα είδε με κατάπληξη τον πίνακα να εξαφανίζεται μέσα στο κάδρο του και να σχίζεται σε λωρίδες. Ο καλλιτέχνης-φαρσέρ είχε ενσωματώσει στην κορνίζα έναν καταστροφέα εγγράφων (shredder) που μετατρέπει το χαρτί σε σερπαντίνες!
     Τέλος της παράστασης; Ναι, αλλά όχι και του πίνακα. Η ανώνυμη συλλέκτρια δήλωσε ότι θα καταβάλει το τίμημα της αγοράς (προφανώς έχει πρωτογενές πλεόνασμα σε λίρες), μια και τα κουρέλια του χαρτιού αποτελούν ένα νέο ‘έργο τέχνης’ που ο φαρσέρ ονόμασε «Η αγάπη είναι στον σκουπιδοτενεκέ» και που θα εκτίθεται στο κοινό, με το ανάλογο τίμημα βεβαίως. Μάλιστα οι ‘ειδικοί’ θεωρούν ότι η αξία του ‘πίνακα’ διπλασιάσθηκε με το τέχνασμα του Banksy.
     Μετά από τα παραπάνω, αν είχατε την οποιαδήποτε γνώμη για τη σύγχρονη ‘τέχνη’ και για το πώς δημιουργούνται τεχνητές ‘υπεραξίες’ σε έναν κόσμο σε κρίση, ίσως είναι καιρός να την αναθεωρήσετε. Εναλλακτικά, συμβουλευθείτε ψυχίατρο.

Κράτος και πολίτες

Συζητώντας με φίλο επαγγελματία που η συνέχιση της εργασίας του (και συνεπώς το εισόδημά του) εξαρτάται και από οικονομικές ρυθμίσεις και αποφάσεις του δημοσίου, ακούω τη συνηθισμένη πλέον φράση: «Όποιος έχει να κάνει με το κράτος την έχει βάψει», ή κάποια λεκτική παραλλαγή της. Όχι για πρώτη φορά, θαυμάζω αυτή την περίεργη αμφιθυμική σχέση των Ελλήνων πολιτών με το κράτος τους.
     Σε κατ’ ιδίαν συζητήσεις, σε δημόσιες τοποθετήσεις, σε άρθρα, ιστοσελίδες, επιστολές στον Τύπο, με κάθε μέσον και τρόπο, έχουμε ο καθένας μας να καταμαρτυρήσουμε τα μύρια όσα κατά του κράτους. Έτσι κάνει το δημόσιο, αλλιώς οι υπηρεσίες, διαφορετικά οι υπάλληλοι, οι κλητήρες, οι σύμβουλοι, οι βουλευτές, οι υπουργοί, και πάει λέγοντας. Άχρηστοι, ανίκανοι, αργόσχολοι, ανάξιοι, είναι μερικά από τα πιο κόσμια επίθετα που χρησιμοποιούμε για να στολίζουμε τους διαφόρους εκπροσώπους του κράτους, σε όποια θέση και με όποια ιδιότητα τους συναντούμε στο δρόμο μας. Συχνά ίσως δικαιολογημένα (βλέπετε, το κράτος έχει την τάση να προκαλεί τέτοιες αντιδράσεις από τους πολίτες του), πολλές φορές όμως αδικώντας έτσι τους εντίμους, συνεπείς, ευσυνειδήτους, σκληρά εργαζομένους και μη αναγνωριζομένους δημοσίους Λειτουργούς (με κεφαλαίο και με διαφορετικό όνομα, για να ξεχωρίζουν από τους άλλους).
     Αυτή είναι η μία όψη του νομίσματος. Από την άλλη, το ίδιο κράτος/δημόσιο είναι το καταφύγιο και η εσχάτη βαθμίδα αναφοράς όλων ημών των πολιτών του. Περιμένουμε από αυτό να μας περιθάλπει (από την κούνια μέχρι τον τάφο), να μας (εξ)ασφαλίζει, να μας μορφώνει δια βίου, να μας γηροκομεί και να μας συνταξιοδοτεί (κατά προτίμηση χωρίς να βάζουμε το χέρι στην τσέπη γι’ αυτό). Περιμένουμε να μας αποζημιώνει για κάθε βλάβη που παθαίνουμε από λοιμό, λιμό και καταποντισμό, άσχετα από τη δική μας ευθύνη για τη ζημία. Περιμένουμε πρωτίστως να μας ‘τακτοποιεί’ και να μας διορίζει, είτε από την κύρια είσοδο είτε από κάποιο παραπόρτι. Αν δεν το κάνει με τη σημερινή εκλεγμένη εκδοχή του, έχουμε πάντα τη δυνατότητα και την απειλή να το επιδιώξουμε από την επόμενη μορφή του με την ψήφο μας. Για να παραφράσω έναν στίχο των Ψαλμών, «ἐὰν μὴ χορτασθῶμεν, καὶ γογγύσωμεν» [Ψ. 58].
     Δεν ξέρω αν μπορούν να συμβιβασθούν αυτές οι δυο απόψεις και αντιλήψεις. Φαίνεται ότι, σύμφωνα με τη λαϊκή παροιμία, «τα καλά του Γιάννη τα θέλουμε, τον Γιάννη δεν τον θέλουμε». Έχοντας ζήσει για αρκετά χρόνια εκτός συνόρων, νομίζω ότι ένα διαφορετικό κράτος το αποτελούν διαφορετικοί πολίτες. Με άλλη παιδεία και άλλο τρόπο του ‘πολιτεύεσθαι’, με προσωπική και συλλογική συναίσθηση ευθύνης για τον ρόλο που ο καθένας καλείται να διαδραματίσει μέσα στο σύνολο. Αν αυτά υπάρχουν, οι παροχές του κράτους δεν θα αποτελούν πλέον προϊόν εκβιαστικής απαίτησης ψηφοφόρων, αλλά αυτονόητη εκπλήρωση φυσικής υποχρέωσης του συνόλου απέναντι στα μέλη του.

Σκηνές

Είναι κάτι σκηνές που σε βάζουν σε σκέψεις. 

     Στις τακτικές διαδρομές μου προς και από το ιατρείο κάθε απόγευμα και βράδυ οδοιπορώ σε δρόμους στενούς, στα σύγχρονα ‘φαράγγια της Σαμαριάς’ που αποτελούν τις πόλεις μας. Δυο σειρές σταθμευμένα αυτοκίνητα -- είμαι κι εγώ ένοχος για το καθημερινό αυτό αδίκημα -- και ίσα-ίσα χώρος για ένα ακόμη όχημα (ανάλογα και με το μέγεθος) να περάσει ανάμεσά τους σε απόσταση παρολίγον εκδοράς. Τα πεζοδρόμια υποτυπώδη έως ανύπαρκτα, τα μπαλκόνια το ίδιο. Η θέα;

     Κι εδώ έρχονται οι σκηνές. Η μία τακτική, σχεδόν καθημερινή. Ένας εξώστης σε ύψος πρώτου ορόφου, το πολύ τρία μέτρα μήκος και ένα πλάτος. Μια-δυο καρέκλες μετά βίας χωρούν. Ένα ηλικιωμένο ανδρόγυνο, πότε και οι δυο μαζί, πότε ένας από τους δύο, κάθονται και κοιτάζουν... τι; Τα πενήντα, άντε εκατό μέτρα στενού και βρώμικου δρόμου προς τις τρεις κατευθύνσεις (η οικοδομή βρίσκεται στην κορυφή μιας γωνίας σχήματος Τ). Γάτες και σκύλους που απολαμβάνουν το φαγητό ή το κυνηγητό τους γύρω ή και μέσα στους κάδους των απορριμμάτων. Μηχανάκια που μαρσάρουν και αυτοκίνητα που ελίσσονται αναζητώντας μια θέση στάθμευσης ή πέφτουν αχόρταγα στο πρώτο κενό που βρίσκουν. Πεζούς να περνοδιαβαίνουν, συνήθως με τα κινητά στο αυτί. Κάθε μέρα, κάθε εσπέρα το ίδιο σκηνικό. Ο ίδιος ορίζοντας. Παραλλαγές στο ίδιο θέμα. Μια ζωή.

     Η δεύτερη σκηνή, που έδωσε και την άμεση αφορμή για την κατάθεση αυτή, ήταν καινούργια και απροσδόκητη. Καθώς βάδιζα ένα σούρουπο προς το αυτοκίνητο άκουσα από ψηλά τον βόμβο ενός αεροπλάνου που κατέβαινε προς το ‘Μακεδονία’. Το μάτι μου πήρε μια κίνηση κάπου πιο χαμηλά. Στο στενό μπαλκόνι ενός μεσοπατώματος, πιο μικρό από το προηγούμενο, εμφανίσθηκαν στη στιγμή δυο πιτσιρίκια, τριών-τεσσάρων ετών το πολύ. Με τα φανελάκια τους (έκανε ακόμη ζέστη), με τα στόματα πασαλειμμένα από το βραδινό φαγητό, γραπώθηκαν στα σκονισμένα κάγκελα και σήκωσαν τα βλέμματα προς τον θόρυβο. Έξι ορόφους πιο ψηλά μόλις φαινόταν μια λωρίδα μισοσκότεινου ουρανού. Ακόμη κι αν ήταν καταμεσήμερο, το πλάτος της δεν θα επέτρεπε στα παιδικά μάτια να πιάσουν το φευγαλέο πέρασμα του σιδερένιου πουλιού στον αιθέρα. Κάτι μουρμούρισαν στη δική τους παιδική διάλεκτο, κι έμειναν εκεί να χαζεύουν απογοητευμένα το δυσδιάκριτο στερέωμα.

     Μπήκα στο αυτοκίνητο και απομακρύνθηκα συλλογισμένος. Πόσο δύσκολο είναι να ονειρεύεσαι μέσα στον στενό ορίζοντα που δημιουργούν τα σύγχρονα ‘φαράγγια’ ανάμεσα στις πολυκατοικίες! Κι όμως, πάντα κάτι μας τραβάει να κοιτάμε ψηλά.

Απόηχος

Δεν σχολιάσαμε εγκαίρως το δημοψήφισμα των Σκοπίων (άλλο θέμα πήρε προτεραιότητα). Όπως κάθε ανάλογη διαδικασία, το αποτέλεσμα είχε σε μεγάλο βαθμό να κάνει με τον τρόπο που τέθηκε το ερώτημα. Από εκεί και πέρα, ο κόσμος αντέδρασε ανάλογα με το πώς το κατάλαβε, αλλά και με τη συναισθηματική χροιά που έδωσε στο ζήτημα. Τόσο αυτοί που προσήλθαν και υπερψήφισαν τη συμφωνία των Πρεσπών όσο και εκείνοι (οι περισσότεροι) που απέσχαν από την ψηφοφορία θεώρησαν ότι δίνουν το δικό τους μήνυμα και νόημα στην ενέργειά τους. Πόσο θα μετρήσει; Κύριος οίδε. Διότι οι ιθύνοντες δεν φαίνεται να υπολογίζουν το μεγάλο ποσοστό της αποχής, που ακυρώνει συνταγματικά το δημοψήφισμα, και σπεύδουν να προωθήσουν τη συμφωνία. Από κοντά και οι ποικίλοι ηθικοί αυτουργοί του εξωτερικού, που συμβουλεύουν, παρακινούν και ενθαρρύνουν τον Ζόραν Ζάεφ να κάνει την κωλοτούμπα, κατ’ απομίμησιν του πρώτου διδάξαντος, ενώ ακούγονται και φήμες ότι συζητιέται ακόμη και βραβείο Νόμπελ ειρήνης (φαντάζομαι με εξειδίκευση στις... ασκήσεις εδάφους).

     Μια ακόμη σκέψη. Είδαμε όλον αυτό τον καιρό τον Δυτικό κόσμο (Ευρώπη, ΝΑΤΟ, ΗΠΑ) να χρησιμοποιεί κάθε μέσο (επισκέψεις επί επισκέψεων) και κάθε διαθέσιμο πρόσωπο (ακόμη και πρώην προέδρους και άλλους πολιτικούς) για να προωθήσει προς το συμφέρον την έκβαση του δημοψηφίσματος (και να μην έχετε αμφιβολία ότι, αν τυχόν αποφασίζαμε κι εμείς να κάνουμε δημοψήφισμα για το θέμα, θα έκανε και σε μας την τιμή ο πρώην πρόεδρος να μας απευθύνει γραπτό μήνυμα ένθερμης υποστήριξης). Το ίδιο βλέπουμε και τώρα για την επόμενη φάση. Και όμως, όλοι αυτοί οι, ασφαλώς αγνών και ειλικρινών προθέσεων, διεθνείς χειραγωγοί κατηγορούν τη Ρωσία για ανάμιξη στο θέμα της συμφωνίας! Υπάρχει λοιπόν και υπερθετικός βαθμός στην υποκρισία.  
      Εδώ που τα λέμε, ποσώς τους ενδιαφέρει τους ΗΠΑτικούς και άλλους Δυτικούς πώς θα λέγεται η βορείως των συνόρων μας χώρα. Σημασία έχει να παραμείνει προσδεδεμένη στο δικό τους γεωστρατηγικό άρμα και όχι σε καμιά τσαρική άμαξα. Από εκεί και πέρα, αν θα λέγεται ‘Βόρεια Μακεδονία’ ή ‘Άκρα Νοτιοανατολική Λαπωνία’, για κείνους θα είναι ένα και το αυτό. Κι ας λένε ό,τι θέλουν οι εντόπιοι.

Μνήμη μαέστρου

Το πρώτο ξημέρωμα του Οκτώβρη στέρησε τον μουσικό κόσμο της Ελλάδος από μια προσωπικότητα με μεγάλη προσφορά στα χορωδιακά πράγματα, τον Αντώνη Κοντογεωργίου. Πολλοί έγραψαν ήδη και θα γράψουν πολλά για το καλλιτεχνικό έργο του. Εγώ ας τον θυμηθώ σαν υπαρχηγό στην κατασκήνωση του Πανοράματος το 1967, όταν μας έπαιζε ακορντεόν και μας μάθαινε τραγούδια στην τραπεζαρία. Αυτή ήταν η πρώτη εικόνα, που τη συνόδευσαν οι συναυλίες της τότε χορωδίας των Χριστιανικών Μαθητικών Ομάδων (ΧΜΟ), που ο ίδιος την ανέβασε στην πραγματικά ‘χρυσή εποχή’ της. Προσωπικά, λίγο τον έζησα από κοντά, μια και εντάχθηκα στη χορωδία μετά το δικό του πέρασμα, αλλά η κληρονομιά του συνεχίσθηκε για πολλά χρόνια. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι πάρα πολλά παιδιά και νέοι γνώρισαν και αγάπησαν τη χορωδιακή μουσική από το παράδειγμα και τη διδασκαλία του. Ο ίδιος πάντα θυμόταν τις ‘ρίζες’ αυτές και ‘ουκ επαισχύνετο’ να αναφέρει τη χορωδία των ΧΜΟ όποτε μιλούσε για την πορεία της σταδιοδρομίας του, ακόμη και ως διεθνώς καταξιωμένος πλέον δημιουργός και διευθυντής της χορωδίας της ΕΡΤ. Σήμερα μετετέθη στον άλλο κόσμο. Ο Θεός να τον αναπαύσει.  

     Αξίζει να ακούσετε τον ίδιο να περιγράφει τη διαδρομή του [ΕΔΩ] και να τον δείτε σε πρόβα της χορωδίας της ΕΡΤ [ΕΔΩ].

Αθανασία

Προ καιρού πήρε το μάτι μου στην Καθημερινή μια βρετανική έρευνα σε κάπου 2000 άτομα, σύμφωνα με την οποία μόλις ένας στους πέντε ανθρώπους (21%) θα ήθελε να ζει για πάντα, εάν η επιστήμη του έδινε τη δυνατότητα να είναι αθάνατος. Οι μισοί περίπου από τους ερωτηθέντες δήλωσαν ξεκάθαρα ότι «πρέπει να αποδεχθούμε τη φυσική διάρκεια της ζωής», συνεπώς προτιμούν να πεθάνουν. Δεν ξέρω βέβαια αν σκέφθηκαν πώς θα περνούν τις μέρες τους όσοι θα επιλέξουν αυτού του είδους την ‘αθανασία’, ή ποιος θα φροντίζει και θα τρέφει όλους αυτούς τους ‘αθανάτους’ (βλέπετε, η έρευνα δεν μπαίνει σε λεπτομέρειες του τύπου ‘αθάνατος και άρρωστος, κατάκοιτος, ανοϊκός, ακρατής’ κτλ.).

     Πολλές σκέψεις μπορεί να κάνει κάποιος πάνω στο θέμα αυτό. Τη μία τη διατύπωσε ήδη ο τραγικός Ευριπίδης (‘Ηρακλής μαινόμενος’) που έθετε το ρητορικό ερώτημα: «Τίν' ες χρόνον ζητείτε μηκύναι βίον, τίν' ελπίδ' αλκήν τ' είσοράτε μη θανείν;» [μέχρι που ζητάτε να μακρύνετε τη ζωή σας; ποια ελπίδα ή δυνατότητα βλέπετε να μη πεθάνετε;]. Όσο κι αν η επιστήμη ‘ξεχειλώσει’ τα όρια της επιβίωσης, το τέλος είναι δεδομένο, αργά ή γρήγορα. Μια άλλη σκέψη δημιουργεί αυτό που γράφει η Αποκάλυψη (θ΄ 6), ότι κάποια μέρα «ζητήσουσιν οἱ ἄνθρωποι τὸν θάνατον καὶ οὐ μὴ εὑρήσουσιν αὐτόν, καὶ ἐπιθυμήσουσιν ἀποθανεῖν, καὶ φεύξεται ἀπ᾿ αὐτῶν ὁ θάνατος». Τότε να δούμε τι απαντήσεις θα δίνουν οι άνθρωποι σε τέτοιες έρευνες.

     Η τελευταία σκέψη είναι βέβαια ότι οι άνθρωποι είμαστε πλασμένοι αθάνατοι, θέλουμε δεν θέλουμε, όχι όμως με τον τρόπο που συνήθως φανταζόμαστε. Αυτή η αθανασία όμως είναι αποκλειστικά ζήτημα πίστεως.