Λατινικά

Δεν διδάχθηκα ποτέ μου στο γυμνάσιο τη γλώσσα του Κικέρωνα. Είχα επιλέξει θετική κατεύθυνση κι έτσι έχασα κάποια από τα λεγόμενα θεωρητικά μαθήματα. Παρένθεση: νομίζω ότι ο προσδιορισμός ‘κλασικό’ και ‘πρακτικό’ που χρησιμοποιούσαμε στην εποχή μας ήταν πιο δόκιμος – τα ‘θετικά’ μαθήματα έχουν πολύ περισσότερη θεωρία από τα ‘θεωρητικά’. Κλείνει η παρένθεση. Ωστόσο συνάντησα τα Λατινικά στο δρόμο μου στις ιατρικές σπουδές: η ξένη ορολογία (ιδίως στην ανατομία και τη μικροβιολογία) βρίθει από λατινικές ρίζες, και οι άγγλοι (σε μικρότερο βαθμό οι αμερικανοί) επιμένουν να διατηρούν τους λατινικούς πληθυντικούς (π.χ. hilum – hila, οι πύλες των πνευμόνων) και τις γενικές (π.χ. sulcus nervi ulnaris, η αύλακα του ωλενίου νεύρου). Έτσι έμαθα κάποια βασικά με αντίστροφο τρόπο (από τα αγγλικά), σε βαθμό που να μπορώ να διαβάζω με άνεση τα βιβλία της επιστήμης μου και να διορθώνω τα σχετικά λάθη. Δεύτερη παρένθεση: όταν κάποτε είπα σε φίλο καθηγητή της φιλοσοφικής ότι θα ήθελα να είχα διδαχθεί Λατινικά στο σχολείο, μου είπε γελώντας: «Δεν έχασες και τίποτε».
     Η γνώση βέβαια δεν πάει χαμένη, και όποιος τη χρειάζεται βρίσκει και τον τρόπο να την αποκτήσει είτε επίσημα (με σφραγίδα του υπουργείου) είτε ανεπίσημα (και συχνά πληρέστερα) ως ερασιτέχνης. Παρόλο που η ανακοίνωση της κοσμητείας της φιλοσοφικής Αθηνών σχετικά με την προτεινόμενη κατάργηση του μαθήματος στο νέο Λύκειο έχει ένα λεπτό συντεχνιακό άρωμα, νομίζω ότι το μάθημα θα πρέπει να διατηρηθεί τουλάχιστον ως επιλεγόμενο για λόγους γενικής παιδείας. Ίσως μάλιστα (αν επιτρέπεται να συμβάλω κι εγώ στην δια βίου και ad infinitum εκπαιδευτική μεταρρύθμιση της χώρας μας) θα πρέπει να καθιερωθεί ένα μικτό υποχρεωτικό μάθημα όπου θα διδάσκονται μόνο γνωμικά και παροιμιακές φράσεις (ελληνικές και λατινικές), για να καταλαβαίνουμε τι σημαίνει ‘moratorium’ και ‘casus belli’ και ‘erga omnes’ και ‘o tempora o mores’ και ‘morituri te salutant’ και να μη μας δουλεύουν οι εκάστοτε ιθύνοντες.

Παραινέσεις

Αισίως εισήλθαμε στο νέο εκκλησιαστικό έτος, που το υποδεχόμαστε με υστέρηση λόγω απουσίας. Το έτος αυτό βρίσκει επισήμως τεταγμένο στα Δίπτυχα τον Άγιο Αμφιλόχιο (Μακρή) της Πάτμου, η κατάταξη του οποίου ανακοινώθηκε την περασμένη εβδομάδα. Τιμώντας την αναγνώρισή του, παραθέτουμε συμβουλές του προς ιατρούς όπως τις καταγράφει ο επί πολλά έτη μαθητής και υποτακτικός του γέρων Γρηγόριος, ηγούμενος της Ι. Μ. Δοχειαρίου, στο βιβλίο του ‘Πνευματική συμπόρευσις’ όπου τον βιογραφεί, μαζί με τον άλλο μεγάλο Γέροντα Φιλόθεο Ζερβάκο [σελ. 145]:

     «Παιδιά μου, ο Θεός σας δώρησε κάτι δικό του: να είστε κοντά στον άνθρωπο. Τον Χριστό, ιατρό των ψυχών και των σωμάτων τον ονομάζουμε. Όπως αγαπάτε τον Χριστό και τον εαυτό σας, να αγαπάτε και τον ασθενή. Ο άρρωστος είναι ο ίδιος ο Χριστός. Ποτέ μη προσπαθήτε να τον ξεφορτωθήτε. Δεν θα σας τιμωρήση ο Θεός γιατί πέθανε ο ασθενής ούτε θα σας βραβεύση γιατί έζησε (άλλος είναι ο αρχηγός της ζωής και του θανάτου), αλλά θα μετρήση, στον πόνο του αν σταθήκατε βάλσαμο και παρηγοριά ή αδιάφορα και σκληρά. Κανένα μην εξετάσετε πρόχειρα και βιαστικά. Πατρικά και υιικά σταθήτε στο προσκέφαλο του ασθενούς. Τα περισσότερα χρόνια της ζωής μου έκανα άρρωστος και γνωρίζω πολύ καλά την ψυχολογία του ασθενούς. Βλέπει το γιατρό θεό και παρακολουθεί την ώρα της εξέτασης κάθε σπασμό και μορφασμό του προσώπου του. Και καταλαβαίνει πιο καλά από τον ιατρό την πάθησή του. Να είστε φιλάνθρωποι και οικτίρμονες όπως ο επουράνιος Πατέρας. Ποτέ μην αγγίξετε ασθενή χωρίς να σταυροσημειωθήτε και να ψελλίσετε του Θεού τη βοήθεια. Ξεύρω ότι πρέπει να ζήσετε, αλλά την αμοιβή ζητήστε την με σπλάγχνα ελέους. Μη του προσθέσετε πόνο πάνω στον πόνο: «έχεις αυτήν την βαρειά αρρώστια, δώσε μου και χρήματα». Σεβαστικά να εξετάσης τον άρρωστο, για να μη σε πολεμήση ο πειρασμός της σάρκας. Το να μείνης απείραστος και πονετικός είναι Χάρις Θεού. Προσεύχεσθε στους αγίους Ιατρούς, γιατί χωρίς αυτούς ουδέν θα ποιήσετε. Όχι αναισθησία ούτε ευαισθησία, αλλά δύναμις Θεού να σας επισκιάζη».

     Την ευχή του να έχουμε, και οι γιατροί και όλοι μας.

Καπιταλιστικά

Η Βενεζουέλα είναι το πιο πρόσφατο οικονομικό ‘φαινόμενο’ στο στερέωμα της επικαιρότητος. Διαβάζαμε προ καιρού ότι ο πληθωρισμός στη χώρα αυτή αναμένεται να φτάσει στο αστρονομικό ύψος του 1.000.000 τοις εκατό -- τι ακριβώς σημαίνει ένα τέτοιο μέγεθος; Ήδη είναι μερικές χιλιάδες εκατοστιαίες μονάδες, και είδαμε πρόσφατα παραδείγματα για το πόσα εκατομμύρια μπολιβάρ χρειάζονται για να αγοράσεις ένα ρολό χαρτί υγείας ή ένα κοτόπουλο. Το παράδοξο είναι ότι η χώρα αυτή έχει τα μεγαλύτερα αποθέματα μαύρου χρυσού στον κόσμο, αλλά πεθαίνει της πείνας: άλλωστε κι ο μυθικός Μίδας μετέτρεπε σε χρυσό ό,τι άγγιζε, αλλά έτσι δεν μπορούσε να φάει τίποτε.
     Οι περισπούδαστες αναλύσεις των οικονομολόγων που καταγράφουν τέτοια φαινόμενα θυμίζουν επιστήμονες που παρακολουθούν πειραματόζωα μέσα σε κλουβιά για να διαπιστώσουν τη συμπεριφορά τους, την πορεία της υγείας τους, το αν θα πεθάνουν και πόσο γρήγορα και από ποια αιτία με ή χωρίς το νέο φάρμακο που τους δίνουν. Μόνο που στην περίπτωση των οικονομολόγων τα ‘πειραματόζωα’ είναι ολόκληρες κοινωνίες εκατομμυρίων ανθρώπων, η συνεχιζόμενη επιβίωση των οποίων εξαρτάται από τα πορίσματα και τις εκθέσεις και τις προβλέψεις τους. Με άλλα λόγια, κάποιοι λίγοι χορτάτοι αποφασίζουν για το αν πολλοί άλλοι θα πεινάνε και πόσο και για πόσο διάστημα. Αν βέβαια περιμένετε λύσεις από αυτούς τους ανθρώπους, πολλά ζητάτε: αυτοί είναι ειδικοί μόνο στη διάγνωση. Κι εκεί ακόμη συχνά πέφτουν τελείως έξω.
     Η οικονομία όμως έχει και τους αντίποδές της. Δεν υπάρχει μόνο η ανείπωτη ανέχεια, αλλά και η χυδαία χλιδή. Δυο σχετικές ειδήσεις μου έκαναν εντύπωση τελευταία. Η μία: «Ένα τεράστιο απόθεμα από ρούχα, αξεσουάρ, αρώματα και τσάντες αξίας 32 εκατ. ευρώ που δεν είχαν πουληθεί κατέστρεψε πέρυσι o οίκος μόδας Burberry για να αποφύγει μια πτώση των τιμών των προϊόντων του ή οποιαδήποτε άλλη κίνηση που θα μπορούσε να πλήξει το γόητρό του». Μάλιστα. Μπροστά στις τιμές και το γόητρο του ‘οίκου’ το γεγονός ότι πάρα πολλοί άνθρωποι στον πλανήτη δεν έχουν ένα ρούχο να ρίξουν επάνω τους είναι μάλλον αμελητέα υποσημείωση.
     Η δεύτερη είναι ότι οι γνωστοί Financial Times εκδίδουν ιδιαίτερο περιοδικό και διατηρούν μια ειδική ιστοσελίδα με τον σεμνό τίτλο «Πώς να τα ξοδεύετε» (How to spend it), που έχει αποκλειστικό λόγο ύπαρξης να παρέχει έγκυρες και αναλυτικές πληροφορίες στους έχοντες και κατέχοντες για το πώς να ξοδέψουν τα περισσεύματα των αποθεμάτων τους (ο άφρων πλούσιος της ευαγγελικής παραβολής θα έβρισκε σημαντική βοήθεια εκεί μέσα...). Έτσι τους προτείνει πανάκριβα φαγητά, ποτά, ρολόγια, ρούχα, αυτοκίνητα, γιώτ, αεροπλάνα, ταξίδια, σπίτια και ό,τι άλλο τραβάει η καρδούλα τους, λύνοντας τα διλήμματα που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι αυτοί στην καθημερινότητά τους. Όπως θα έλεγε ο Απόστολος Παύλος, «ὃς μὲν πεινᾷ, ὃς δὲ μεθύει».
     Δεν πιστεύω βέβαια στις επαναστατικές λύσεις Γαλλικού ή Σοβιετικού τύπου, που νομίζουν ότι με κομμένα τα κεφάλια κάποιων υπευθύνων θα λυθεί το κοινωνικο-οικονομικό πρόβλημα του κόσμου. Ούτε θαυμάζω όσους υπόσχονται μαγικές συνταγές βασισμένες σε ιδεολογικά στερεότυπα. Μόνο ο συνδυασμός του αρχαίου ελληνικού μέτρου με την Αποστολική και πατερική ολιγάρκεια («ἔχοντες διατροφὰς καὶ σκεπάσματα, τούτοις ἀρκεσθησόμεθα») μπορεί να μας προφυλάξει «ἀπὸ πάσης πλεονεξίας, ὅτι οὐκ ἐν τῷ περισσεύειν τινὶ ἡ ζωὴ αὐτοῦ ἐστιν ἐκ τῶν ὑπαρχόντων αὐτοῦ». Και από την αλόγιστη και γι' αυτό αμαρτωλή σπατάλη.

Οδύσσεια

Επειδή ξαφνικά ήρθε στη μόδα η Ιθάκη, και επειδή το ομώνυμο ποίημα του Καβάφη έχει υποστεί ποικίλες φιλολογικές, και πλέον και πολιτικές αναλύσεις, ας πάμε λίγο πιο πίσω και ας αφήσουμε να μας μιλήσει ο πρώτος διδάξας, ο Όμηρος, στον οποίο τα χρωστάμε όλα. Ας δούμε δυο μικρά αποσπάσματα από την Οδύσσεια που έχουν τη σημασία τους [η μετάφραση είναι των Καζαντζάκη-Κακριδή που δεν μου αρέσει ιδιαίτερα, αλλά τη βρήκα πρόχειρη στο διαδίκτυο]:
     «Aλλ᾿ ὅτε δὴ ἔτος ἦλθε περιπλομένων ἐνιαυτῶν, τῷ οἱ ἐπεκλώσαντο θεοὶ οἶκόνδε νέεσθαι εἰς Ἰθάκην, οὐδ᾿ ἔνθα πεφυγμένος ἦεν ἀέθλων καὶ μετὰ οἷσι φίλοισι» [Οδύσσεια α: 16-19]. [«Όμως τα χρόνια πια σα γύρισαν κι ήρθε ο καιρός που του 'χαν κλώσει οι θεοί να ιδεί το σπίτι του φτασμένος στην Ιθάκη, ουδέ κι εκεί μαθές του απόλειψαν οι αγώνες, κι ας βρισκόταν μες στους δικούς του πια»]. Αυτό που λέγαμε προχθές: δεν βγήκαμε σε καθαρό ξέφωτο, ακόμη κι αν δεχθούμε το χρονικό ορόσημο του τέλους της ‘Εντατικής’.
     «Oἷον δή νυ θεοὺς βροτοὶ αἰτιόωνται: ἐξ ἡμέων γάρ φασι κάκ᾿ ἔμμεναι, οἱ δὲ καὶ αὐτοὶ σφῇσιν ἀτασθαλίῃσιν ὑπὲρ μόρον ἄλγε᾿ ἔχουσιν» [α: 32-34] [«Με τους θεούς τα βάζουνε πάντα οι θνητοί, πως τάχα τις συφορές εμείς τους στέλνουμε· μα κι οι αδικίες τους είναι που πάνω απ᾿ το γραφτό σε βάσανα τους ρίχνουν»].
     Όπου ‘θεοί’ διαβάστε οι ‘ξένοι’, οι ‘άλλοι’, οι ‘προηγούμενοι’, πάντως όχι ‘εμείς’, που ποτέ δεν βλέπουμε τις δικές μας ατασθαλίες. Οι ‘εμείς’ μπορεί να είμαστε είτε οι εκάστοτε πολιτικοί ή άλλοι άρχοντες είτε οι πολίτες, που αρνούμαστε να αποδεχθούμε τις προσωπικές μας ευθύνες και τα φορτώνουμε όλα στους ‘θεούς’, στους ‘άλλους’. Βλέπετε, εκτός από τον Όμηρο έχει λόγο και ο Αίσωπος με τις πήρες του.
     Ηθικό και πρακτικό δίδαγμα: όσοι δεν θέλησαν να διαβάσουν Όμηρο (και Αίσωπο) στην πρέπουσα ηλικία αναγκάζονται εκ των πραγμάτων να ανατρέξουν σ’ αυτόν με μερικές δεκαετίες καθυστέρηση. Από την παιδεία (ή την έλλειψή της) αρχίζουν όλα τα στραβά μας.

Πράγα

Η ‘κοκκινόμαυρη βίβλος’ των κομμουνιστικών κατορθωμάτων έχει πολλές σκληρές σελίδες, τις περισσότερες από τις οποίες τις ξέρουμε μόνο από τα κείμενα της ιστορίας ή τις αναμνήσεις των παλαιοτέρων. Την ‘Άνοιξη της Πράγας’ όμως τη ζήσαμε από πρώτο χέρι: έγινε στις μέρες μας, πριν ακριβώς πενήντα χρόνια. Η προσπάθεια του Αλεξάντρ Ντούμπτσεκ για φιλελευθεροποίηση ενός κράτους-μέλους του ανατολικού συνασπισμού προκάλεσε την στρατιωτική επέμβαση της μαμάς Σοβιετίας του Μπρέζνιεφ (Επιχείρηση Δούναβις είχε ονομασθεί η εισβολή) και την κατάπνιξη των ελπίδων του τσεχικού λαού για μια ανάσα ελευθερίας. Τις μέρες εκείνες αναβιώνει μια συλλογή φωτογραφιών ενός Τσέχου, του Milan Linhart, που εκτίθεται στην πλατεία Wenceslas της Πράγας τις μέρες αυτές, και που κάποιες αναδημοσιεύει η Guardian. Ο πατέρας του φωτογράφου τις είχε κρύψει τότε για να μη γίνουν αφορμή σύλληψης του γιου του (και ολόκληρης της οικογένειας), και μόλις πρόσφατα ξαναβγήκαν στο φως.  
     Την επομένη της εισβολής το κύριο άρθρο της Guardian (μιας κάθε άλλο παρά δεξιάς εφημερίδας) άρχιζε ως εξής: «Θυμός, φρίκη, και περιφρόνηση, αλλά κυρίως ένα αίσθημα βαθιάς θλίψης. Μετά από 50 χρόνια [τότε] κομμουνισμός ακόμη σημαίνει, στα Σοβιετικά μάτια, την κυριαρχία του τανκ και της αρβύλας». Επειδή η παγκόσμια ιστορία έχει την κακή συνήθεια να ανακυκλώνεται, και επειδή η προσπάθεια κάθε ολοκληρωτικής ιδεολογίας είναι να μας πείσει ότι μόνο με το δικό της χρώμα γυαλιών μπορούμε να βλέπουμε τον κόσμο, καλό είναι να θυμόμαστε κάποιες τέτοιες επετείους, ώστε να μη μας ξεγελούν οι ‘καλές προθέσεις’ των εκάστοτε ‘πατερούληδων’.

Έξοδος κινδύνου

Ακούμε από καιρό, και θα ακούμε για πολύ καιρό ακόμη, για την πολυδιαφημισμένη ‘καθαρή έξοδο’ από τα μνημόνια. Δεν προτίθεμαι να δικαιώσω ούτε να καταδικάσω κανέναν από τους προαπελθόντες (από την εξουσία, όχι από την παρούσα ζωή) για την συμβολή τους στη μνημονιακή ζωή της χώρας με τις πράξεις, τις παραλείψεις ή τις ολιγωρίες τους. Ωστόσο δεν μπορώ να μην επισημάνω ότι η σημερινή κυβέρνηση πανηγυρίζει και θριαμβολογεί για κάτι που αναμενόταν να συμβεί (έτσι προέβλεπε το τότε πρόγραμμα) τρία χρόνια νωρίτερα, στο τέλος του 2014, αν η ίδια δεν είχε κάνει ως αντιπολίτευση ό,τι περνούσε από το χέρι της για να το τορπιλλίσει. Από τις έξαλλες διαμαρτυρίες των δήθεν αγανακτισμένων μέχρι τις κοινοβουλευτικές αλχημείες και κομπίνες γύρω από την εκλογή προέδρου δημοκρατίας, αλλά και τους οικονομικούς ερασιτεχνισμούς (χρησιμοποιώ την πιο αθώα έκφραση) επί ένα εξάμηνο μετά την εκλογή της. Επειδή ως λαός εύκολα ξεχνούμε τις αθλιότητες του παρελθόντος μας, δεν βλάπτει να τις θυμίζουμε πότε-πότε.

     Φυσικά οι θριαμβολογίες έχουν τα όριά τους. Για να κάνουμε μια ιατρική παρομοίωση, το ότι ένας βαριά τραυματίας βγαίνει από την Εντατική δεν σημαίνει ότι έγινε καλά. Οι αυξημένες ανάγκες φροντίδας παραμένουν, ο χρόνος αποκατάστασης συνήθως προβλέπεται μακρός και δύσκολος, και οι προοπτικές για τον βαθμό της τελικής αποκατάστασης είναι αβέβαιες, πάντα με το ενδεχόμενο κάποιας επιπλοκής. Επομένως, μικρό το καλάθι των προσδοκιών, ό,τι κι αν υπόσχονται οι ‘θεράποντες ιατροί’, εντός και εκτός Ελλάδος.

     Και κάτι τελευταίο, αλλά όχι ασήμαντο. Με βάση τα όσα γράψαμε παραπάνω, μπορούμε τουλάχιστο να ελπίζουμε ότι στο μέλλον θα έχουμε καλύτερη συνεννόηση μεταξύ των πολιτικών, τώρα που και οι μεν και οι δε ‘πείραν έλαβον’ της καυτής καρέκλας; Προσωπικά το εύχομαι αλλά δεν το βλέπω, κι έτσι κατανοώ κάθε επιφύλαξη.

     ΥΓ. Διαβάστε και το σχετικό άρθρο της Μ. Κατσουνάκη για συμπληρωματικές πληροφορίες.

 [Σκίτσο του Ηλ. Μακρή, Καθημερινή 18-08-2018]

Αστρονομικά

Κάθε τόσο σταχυολογώ από την ειδησεογραφία κάποια στοιχεία σχετικά με επιστημονικά ευρήματα που εντυπωσιάζουν. Αν καμιά φορά τα σχολιάζω με τρόπο που ίσως φαίνεται απαξιωτικός, αυτό δεν αναφέρεται στην φύση τους αλλά στο πόσο δυσανάλογα μας απασχολούν σε σχέση με το πόσο μπορούν ή όχι να μας επηρεάσουν. Ο θαυμασμός γι’ αυτά είναι δεδομένος, και βέβαια είναι ακόμη μεγαλύτερος για τον ‘πλάσαντα’, αφού «πᾶς οἶκος κατασκευάζεται ὑπὸ τινος, ὁ δὲ τὰ πάντα κατασκευάσας Θεός». Ιδού μερικά πρόσφατα.
     Σε απόσταση περίπου 650 έτη φωτός μακριά μας βρίσκεται ένας γιγάντιος εξωπλανήτης που έχει διάμετρο διπλάσια του ‘δικού μας’ Δία και θερμοκρασία επιφανείας 4300 βαθμούς Κελσίου. Το μητρικό του άστρο (ο ‘ήλιος’ του) είναι γνωστό ως KELT-9 και έχει θερμοκρασία πάνω από 10.000 βαθμούς. Ο πλανήτης αυτός περιστρέφεται γύρω από το άστρο του σε 36 ώρες. Μπορούμε να φαντασθούμε έναν τέτοιο συνδυασμό φωτιάς και ταχύτητος;
     Λίγο... παραέξω, στα 26.000 έτη φωτός, λαμβάνει (ή μάλλον έλαβε προ πολλών αιώνων) χώρα ένα άλλο εντυπωσιακό φαινόμενο, που καταγράφηκε τον περασμένο μήνα. Στο κέντρο του Γαλαξία υπάρχει μια τεράστια ‘μαύρη τρύπα’ που έχει διάμετρο δέκα φορές σαν τον Ήλιο μας και μάζα 4 εκατομμύρια φορές τη μάζα του Ηλίου. Γύρω από τον πυρήνα αυτόν περιστρέφεται σε ελλειπτική τροχιά ένα άστρο που λέγεται S2, που χρειάζεται 16 χρόνια για μια περιφορά. Όταν φτάνει στο πλησιέστερο σημείο του προς τη μαύρη τρύπα (που ασκεί μια ασύλληπτη δύναμη βαρύτητος επάνω του), κάπου 120 φορές την απόσταση Γης-Ηλίου, το άστρο έχει ταχύτητα 8000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, ή 2,7% της ταχύτητος του φωτός. 
     Τέλος, για να ξεζαλιστούμε κάπως από τα αστρονομικά αυτά νούμερα, ας σκεφθούμε ότι μέσα στο δίμηνο Ιουνίου-Ιουλίου 2018 έπεσαν στην Ελλάδα πάνω από 196 χιλιάδες κεραυνοί. Ποιο είναι άραγε το σύνολο της ηλεκτρικής ενέργειας που αντιπροσωπεύουν οι τεράστιες αυτές εκκενώσεις;
     Είχε άραγε άδικο ο Δαβίδ όταν έψαλλε: «Αἰνεῖτε αὐτὸν ἥλιος καὶ σελήνη, αἰνεῖτε αὐτὸν πάντα τὰ ἄστρα καὶ τὸ φῶς. Αἰνεῖτε αὐτὸν οἱ οὐρανοὶ τῶν οὐρανῶν... Πῦρ, χάλαζα, χιών, κρύσταλλος, πνεῦμα καταιγίδος, τὰ ποιοῦντα τὸν λόγον αὐτοῦ»; Όλα αυτά τα άπιαστα από την ανθρώπινη διάνοια εκτελούν ‘τόν λόγον αὐτοῦ’, τις διαταγές Του. Εμείς, απλώς παρατηρούμε και θαυμάζουμε.

Ελευθερία

«ὡς Μητέρα Θεοῦ ἀνυμνοῦντες βοῶμεν καὶ λέγομεν· 

Σῶσον ἡμᾶς, τοὺς ὁμολογοῦντας σε Θεοτόκον, ἀπὸ πάσης περιστάσεως, 

καὶ λύτρωσαι κινδύνων τὰς ψυχὰς ἡμῶν».

     Αν όλοι μας και σε κάθε περίσταση νιώθουμε την ανάγκη να ευχαριστούμε την Παναγία που εορτάζουμε σήμερα, έναν ιδιαίτερο λόγο έχουν οι δυο Έλληνες στρατιωτικοί, Δημήτρης Κούκλατζης και Άγγελος Μητρετώδης, που απελευθερώθηκαν χθες από τις φυλακές της Αδριανούπολης όπου κρατούνταν χωρίς λόγο από την 1η Μαρτίου. Η επάνοδός τους «εις τα οικεία μετά χαράς» μόνο αισθήματα χαράς και ευγνωμοσύνης μπορεί να δημιουργεί σε όλους τους Έλληνες. Χρόνια πολλά, και πάντα ελεύθερα!

Δημόσια ζωή

Κύριε διευθυντά, 

Με αφορμές την μακροχρόνια πολιτική ατμόσφαιρα στη χώρα μας και το άρθρο σας ‘Το ορόσημο 2021’ (Καθημερινή 5/8) θυμήθηκα μια αρκετά παλαιότερη είδηση. Το 1996 η Επιτροπή του Λόρδου Nolan στη Βρετανία ερεύνησε τα πρότυπα της δημόσιας ζωής στη χώρα αυτή και έβγαλε μια σημαντική έκθεση (υπάρχει στο Διαδίκτυο με την ονομασία Nolan Committee's First Report on Standards in Public Life). Απ' αυτήν αντιγράφω σε δική μου απόδοση τις Επτά Αρχές της Δημόσιας Ζωής, που βέβαια δεν ισχύουν μόνο για το Ηνωμένο Βασίλειο:

     Ανιδιοτέλεια: Οι κάτοχοι δημοσίων θέσεων θα πρέπει να παίρνουν αποφάσεις μόνο με βάση το δημόσιο συμφέρον, και όχι με σκοπό να κερδίσουν οικονομικά ή άλλα υλικά οφέλη για τους ίδιους, τους συγγενείς ή τους φίλους τους.

     Ακεραιότητα: Οι κάτοχοι δημοσίων θέσεων δεν θα πρέπει να δημιουργούν οικονομικές ή άλλες υποχρεώσεις προς εξωτερικά πρόσωπα ή οργανισμούς που θα μπορούσαν να τους επηρεάσουν στην άσκηση των υπηρεσιακών καθηκόντων τους.

     Αντικειμενικότητα: Στη διεξαγωγή των υπηρεσιακών ασχολιών τους, που περιλαμβάνουν δημόσιους διορισμούς, αναθέσεις συμβάσεων ή πρόταση ατόμων για αμοιβές και ευεργετήματα, οι κάτοχοι δημοσίων θέσεων θα πρέπει να κάνουν αξιοκρατικές επιλογές.

     Υπευθυνότητα: Οι κάτοχοι δημοσίων θέσεων είναι υπεύθυνοι για τις αποφάσεις και τις ενέργειές τους απέναντι στο κοινό και θα πρέπει να υπόκεινται σε οποιονδήποτε έλεγχο που αρμόζει στο αξίωμά τους.

     Διαφάνεια: Οι κάτοχοι δημοσίων θέσεων θα πρέπει να είναι όσο το δυνατόν ανοικτοί ως προς όλες τις αποφάσεις και ενέργειές τους. Θα πρέπει να αιτιολογούν τις αποφάσεις τους και να περιορίζουν την παροχή πληροφοριών μόνο όταν αυτό σαφώς απαιτεί το ευρύτερο δημόσιο συμφέρον.

     Εντιμότητα: Οι κάτοχοι δημοσίων θέσεων έχουν καθήκον να δηλώνουν κάθε ιδιωτικό συμφέρον που σχετίζεται με τα δημόσια καθήκοντά τους και να λαμβάνουν μέτρα για την επίλυση οποιασδήποτε σύγκρουσης που αναφύεται με τρόπο που να προστατεύει το δημόσιο συμφέρον.

     Ηγεσία: Οι κάτοχοι δημοσίων θέσεων θα πρέπει να προάγουν και να προασπίζουν τις αρχές αυτές με την ηγεσία και το παράδειγμά τους.

     Μήπως και στο θέμα αυτό δεν είναι ανάγκη να ανακαλύψουμε ξανά τον τροχό; Οι παραπάνω Επτά Αρχές θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια αφετηρία για κάποιου είδους αναμόρφωση της δημόσιας ζωής στη χώρα μας. Γιατί δεν πρωτοστατείτε σε μια εκστρατεία προς την κατεύθυνση αυτή;

[Το κείμενο είχε αναρτηθεί για πρώτη φορά το 2009. Δημοσιεύεται σήμερα στην Καθημερινή]

Ανταύγειες

Μετά τις πρόσφατες τραγωδίες που συνεχίζουν να κατακλύζουν τα πρωτοσέλιδα και τους ιστότοπους, ευτυχώς τις τελευταίες μέρες προέκυψε μια σειρά από μεγάλες αθλητικές επιτυχίες σε διεθνείς διοργανώσεις που μας άλλαξαν κάπως τη διάθεση. Στίβος (Τεντόγλου, Στεφανίδη, Κυριακοπούλου, Παπαχρήστου, Μπελημπασάκη), κολύμβηση (Χρήστου, Γκολομέεβ), ιστιοπλοΐα (Μπόζη, Κλωναρίδου, Καραχάλιου), τέννις (Τσιτσιπάς), ενόργανη γυμναστική (Πετρούνιας), χρυσά και ασημένια και χάλκινα μετάλλια πήραν κι έδωσαν. Μόνο ‘μπράβο’ μπορεί κανείς να πει σε όλους τους αθλητές, άνδρες και γυναίκες, που με τις προσπάθειές τους ανέβασαν ξανά και ξανά την ελληνική σημαία στον ιστό της νίκης.
     Δεν μπορεί, κάτι θα βρει για να γκρινιάσει αυτός, θα λένε κάποιοι μέσα τους. Ε ναι, θα βρω γιατί νομίζω ότι χρειάζεται. Σε ποια χώρα του κόσμου αποτελεί είδηση άξια λόγου ότι η πολιτική και πολιτειακή ηγεσία εξέφρασε τα συγχαρητήριά της στον Α ή την Β για την επιτυχία τους; Η τακτική αυτή μου θυμίζει ένα πραγματικό ανέκδοτο. Πριν πολλά χρόνια σε μια επιστημονική διάλεξη ο ομιλητής κάθε 3-4 διαφάνειες μας έδειχνε τον εαυτό του σε διάφορα στιγμιότυπα, σχολιάζοντας: «Εδώ είμαι με τον καθηγητή Τάδε στη Νέα Υόρκη. Εδώ με τον διευθυντή Δείνα στο Τόκυο», και πάει λέγοντας. Μετά από αρκετές τέτοιες επισημάνσεις, γυρίζει και λέει σε όλους εμάς με τελείως σοβαρό ύφος: «Αν σας δείχνω όλα αυτά τα πρόσωπα είναι γιατί πιστεύω ότι ακόμη και η οπτική επαφή με τους μεγάλους μας δίνει κάτι από το μεγαλείο τους». Το τι έγινε στην αίθουσα μπορεί ο καθένας να το φαντασθεί.
     Έτσι κι εδώ. Καλή είναι η νίκη, η όποια νίκη: μας δίνει μια ακόμη ευκαιρία να ωφεληθούμε πολιτικά. Εμπρός λοιπόν, να μη χάσουμε τις ανταύγειες από τη δόξα των αθλητών μας!

Τέχνες παράλληλες

Γραφή και απεικόνιση είναι τέχνες παράλληλες. Και οι δυο, με διαφορετικά εργαλεία, προσπαθούν να αποδώσουν μια μορφή ζωής, πραγματική ή φανταστική, από την οπτική γωνία του δημιουργού. Ας τις δούμε δίπλα-δίπλα.
     Και πρώτα η εικόνα. Κάποιοι γυρίζουν ταινίες, μικρού ή μεγάλου μήκους. Άλλοι, πολύ περισσότεροι, βγάζουν φωτογραφίες ή ζωγραφίζουν πίνακες. Οι πρώτοι δεν αρκούνται στη στιγμιαία εικόνα· θέλουν αφήγηση, κίνηση, διάρκεια, βάθος χρόνου. Οι δεύτεροι αποτυπώνουν τη στιγμή, μικρή ή μεγαλύτερη, δίνοντας σημασία στο χρώμα, την έκφραση του προσώπου, το σκηνικό, και αφήνοντας τον θεατή να ‘διαβάσει’ πίσω από την ακίνητη εικόνα σκέψεις, συναισθήματα, ανησυχίες, προσδοκίες, ιστορία και προοπτική, τι προηγήθηκε και τι πρόκειται να ακολουθήσει μετά από εκείνο το ‘πάγωμα’ του χρόνου. Πολλή μελάνη έχει καταναλωθεί για το μυστηριώδες χαμόγελο της Μόνα Λίζα, και ο κάθε θαυμαστής της το ερμηνεύει διαφορετικά. Και κανένας δεν μπορεί να πει ότι η ερμηνεία του είναι σωστή ή λανθασμένη, όσο αλλιώτικη κι αν είναι από κάποια άλλη. Αυτό άλλωστε φαντάζομαι πως ήθελε και ο καλλιτέχνης: να μας κάνει να σταθούμε μπροστά στο δημιούργημά του και να αναρωτηθούμε. Και όπου φτάσουμε.
     Κάπως έτσι και με το γράψιμο. Άλλοι συνθέτουν μυθιστόρημα: στήνουν σκηνικά, δημιουργούν πολύπλοκους χαρακτήρες με φυσιογνωμία, προσωπικότητα, πάθη και προτερήματα, τους βάζουν να δουλέψουν, να χτίσουν, να γκρεμίσουν, να ταξιδέψουν, να αγαπήσουν, να αγωνιστούν και να πεθάνουν, φτιάχνουν ολόκληρους φανταστικούς κόσμους, ζουν μέσα σ’ αυτούς και καλούν και τον αναγνώστη να τους ακολουθήσει. Άλλοι προτιμούν τη ‘βραχεία φόρμα’, το διήγημα ή ακόμη το πιο σύντομο flash fiction. Την περιγραφή μιας σκηνής ή ενός επεισοδίου με βραχυλογία, οικονομία σκηνικών, αφαίρεση, κάτι σαν μοντέρνα ζωγραφική. Και αφήνουν τον αναγνώστη να κάνει τις προεκτάσεις που θέλει, τους συνειρμούς που του γεννά το στιγμιότυπο, να παλέψει με τον προβληματισμό, με τα ερωτηματικά και τα ίσως που κρύβονται ή όχι πίσω από τη σύντομη σκηνή. Όπως κάνει ο θεατής της ακίνητης φωτογραφίας.

Ύφεση

Όταν πρωτογνώρισα τον Ανδρέα, ήμουν όσων ετών είναι εκείνος σήμερα. Χρόνιος καπνιστής χωρίς άλλο ιστορικό, είχε μερικούς μήνες που λαχάνιαζε και τελευταία πονούσε και λίγο στο στήθος. Οι ακτινολογικές του εξετάσεις ήταν απογοητευτικές και η βρογχοσκόπησή του έδειξε έναν ανεγχείρητο καρκίνο στον δεξιό πνεύμονα. Τον παρέπεμψα στους ογκολόγους και ξεκίνησε τον μονόδρομο της χημειοθεραπείας, με κρατημένη την ανάσα από όλους μας. Αποδείχθηκε σωστός ασθενής: δεν ξανακάπνισε, ήταν συνεπής στις εξετάσεις και τα φάρμακά του, ανέφερε όλα τα τυχόν προβλήματα που παρουσιάζονταν. Πήγε καλά, και συνέχισε να πηγαίνει καλά. Κάθε επίσκεψη του, είτε με ενοχλήματα είτε χωρίς, ήταν αφορμή για ευχαριστίες στον Θεό: η ύφεση της νόσου ήταν διαρκής, δεν είχαμε πουθενά ενδείξεις ότι κάτι πάει να χαλάσει. Στην ογκολογία ο χρόνος είναι αυτός που βάζει τη σφραγίδα του αποτελέσματος, και όσο ξεμακραίνουμε από την αφετηρία τόσο πιο άνετα νιώθουμε όλοι. Σήμερα ήρθε να με δει με συμπληρωμένη την πενταετία από τη διάγνωση, ένα συμβατικό ορόσημο που σχεδόν ισοδυναμεί με ίαση. Άριστη γενική κατάσταση, καθαρές αξονικές, κι ένα πλατύ χαμόγελο στο πρόσωπο. «Μη ξεχάσεις μια μεγάλη λαμπάδα στην Παναγία», του λέω αποχαιρετώντας τον. Μεγάλη υπόθεση η καλή πορεία ενός καρκίνου. Είθε να βλέπουμε όλο και περισσότερες τέτοιες εικόνες.
     Δεν περνούν λίγα λεπτά και εμφανίζεται ο κυρ-Γιάννης. Μεγαλύτερός μας αυτός, και γνωριζόμαστε πολλά χρόνια, από τότε που παρακολουθούσα τη γυναίκα του (μακαρίτισσα πλέον) με καρκίνο στον πνεύμονα και πολλά προβλήματα. Στις αρχές του έτους είχε την ατυχία να εκδηλώσει και ο ίδιος τη νόσο, σε διαφορετική μορφή όμως. Ο λοιπός έλεγχός του ήταν φυσιολογικός και πήγε για επέμβαση, που έγινε καλά. Τώρα, έξι μήνες αργότερα, έχει αποκατασταθεί πλήρως. Είναι νωρίς ακόμη, αλλά δικαιούμαστε να ελπίζουμε. Δίνουμε ακόμη ένα ραντεβού για το μέλλον, με ευχές και χαμόγελο και πάλι. Δόξα τω Θεώ!

Κοντάκιον

Η θεολογική και υπαρξιακή ομορφιά της Ορθόδοξης νεκρώσιμης ακολουθίας είναι γνωστή σε όλους μας. Η ποίησή της ‘άγει εις επίγνωσιν’, έστω και προσωρινά, όσους την ακούνε, και περιέχει όλη τη δογματική διδασκαλία της Εκκλησίας μας για τον θάνατο και το επέκεινα. Η μουσική της, που διατρέχει όλους τους ήχους, στολίζει τον λόγο και την καταγράφει στη μνήμη μας με έναν ιδιαίτερο τρόπο.

     Είχα την ευκαιρία να ακούσω για πρώτη φορά την αγγλική εκδοχή του Κοντακίου «Μετὰ τῶν Ἁγίων ἀνάπαυσον, Χριστέ» (βασισμένη στη ρωσική μουσική παράδοση) στο μοναστήρι του Έσσεξ. Το ψάλαμε όλο το πολυπληθές εκκλησίασμα μαζί στην εξόδιο ακολουθία του Γέροντος Σωφρονίου. Είναι απλώς μαγευτικό, και προκαλεί δάκρυα συγκίνησης σε οποιονδήποτε το ακούει, ανεξάρτητα από την πίστη του. Το ξαναθυμήθηκα σήμερα και το έψαλα και εν Ελλάδι, μια και η ασθενής μου που προπέμψαμε ήταν μεν Ορθόδοξη, αλλά η οικογένειά της δεν μιλούσε ελληνικά. Μπορείτε να το ακούσετε (όχι από μένα...) στο παρακάτω βίντεο. Καλόν Παράδεισο να έχει!

‘Μετὰ τῶν Ἁγίων ἀνάπαυσον, Χριστέ, τὴν ψυχὴν της δούλης σου, 

ἔνθα οὐκ ἔστι πόνος, οὐ λύπη, οὐ στεναγμός, ἀλλὰ ζωὴ ἀτελεύτητος.’

Βραχύβια διδάγματα

Μια φορά πριν πολλά χρόνια έπαθα ένα τροχαίο ατύχημα. Πάνω σε μια καμπύλη επαρχιακή διαδρομή, κι ενώ πήγαινα με νόμιμη ταχύτητα, το αυτοκίνητο έχασε την πρόσφυση με το δρόμο και βρέθηκε σε διπλανό χωράφι, ακινητοποιημένο πάνω σ’ έναν βράχο χωμένο στο χώμα, λίγα μέτρα πριν από ένα απότομο βύθισμα του εδάφους. Όπως απέδειξε ο τεχνικός έλεγχος, ένα ύπουλα σφηνωμένο καρφί είχε αφαιρέσει σιγά-σιγά τον αέρα από έναν πίσω τροχό, με αποτέλεσμα την κρίσιμη στιγμή η πίεση του ελαστικού να έχει γίνει σχεδόν μηδέν. Ευτυχώς δεν φύγαμε προς το αντίθετο ρεύμα όπου ερχόταν άλλο όχημα, και ευτυχώς οι ζημιές ήταν μόνο υλικές, και η αντίστοιχη τρομάρα. Δόξα τω Θεώ!

     Γιατί το θυμήθηκα τώρα;  Μερικές μέρες αργότερα συζητούσαμε με κάποιον αλλοδαπό φίλο το συμβάν, κι εκείνος το σχολίασε με λεπτό χιούμορ ως εξής: «Από δω και μπρος θα είσαι πιο προσεκτικός με το αυτοκίνητο, για λίγο καιρό». Αυτή η τελευταία φρασούλα κρύβει μια μεγάλη αλήθεια: ότι δηλαδή τα διδάγματα από τα όποια δυσάρεστα, ακόμη και τραγικά, γεγονότα της ζωής μας διαρκούν όσο κάθε ’θάμα’: για τρεις μέρες, κατά την παροιμία.  Ή μέχρι να εκτονωθεί ο βρασμός της ψυχής, η αγανάκτηση, το πένθος, οι πολιτικές ευθύνες. Με άλλα λόγια, μέχρι να αλλάξει η επικαιρότητα.
     Ας διατυπώσω και μια προσωπική απορία. Μια εβδομάδα τώρα, ενώ καταλαγιάζουν οι κόκκινες ανταύγειες των φονικών πυρκαϊών και απομένει η πένθιμη στάχτη,  παρακολουθούμε απανωτά ρεπορτάζ, συγκλονιστικά πλάνα, μαρτυρίες που κόβουν την ανάσα, ατέλειωτες επαναλήψεις των ίδιων βίντεο που γεμίζουν δελτία ολόκληρα, και διαβάζουμε κριτικές επί κριτικών για τι έγινε και τι δεν έγινε. Λες και ηδονίζονται τα Μέσα (μήπως υποσυνείδητα και όλοι μας;) κάθε φορά που οι αριθμός των νεκρών αναθεωρείται προς τα επάνω. Ξαφνικά ανακάλυψε το πανελλήνιο -- με πρώτους τους δημοσιογράφους, που προφανώς έπεσαν από τα νέφη στην Ελλάδα του 2018 -- την άναρχη δόμηση και την ανύπαρκτη ρυμοτομία των εξοχικών οικισμών, τους στενούς δρόμους και τις περιφράξεις των αιγιαλών, τις ποικίλες παραβάσεις και παρανομίες στην ελληνική ύπαιθρο χώρα. Προφανώς κανένας τους δεν είχε επισκεφθεί ποτέ πριν το Μάτι, κανένας δεν είχε πάρει χαμπάρι τι και πώς γίνεται εκεί. Ούτε είχε βέβαια τη φαντασία να σκεφθεί τι θα μπορούσε να συμβεί αν..., αλλά όχι: αυτά γίνονται μόνο στις ταινίες. Και τι θα έλεγε ο αρχισυντάκτης του αν ήθελε να δημοσιεύσει ρεπορτάζ για ένα τέτοιο ’αντιλαϊκό’ θέμα σε χρόνο ανύποπτο;  
     Τελικά, μήπως δεν μας ενδιαφέρει (ή και συμφέρει) να διδαχθούμε από τις τραγωδίες ή να προλάβουμε τυχόν μελλοντικές; Βλέπετε, τα καλώς κείμενα -- έστω και φαινομενικά -- δεν βγάζουν ειδήσεις.

Αφύπνιση

Το καλοκαίρι του 1978, μερικές Κυριακές μετά τον καταστροφικό σεισμό της Θεσσαλονίκης, ο πατέρας μας είχε κάνει στο ναό κήρυγμα εκτός σειράς πάνω στο παρακάτω κείμενο από το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο [13: 1-5]:

     «Παρῆσαν δέ τινες ἐν αὐτῷ τῷ καιρῷ ἀπαγγέλλοντες αὐτῷ περὶ τῶν Γαλιλαίων, ὧν τὸ αἷμα Πιλᾶτος ἔμιξε μετὰ τῶν θυσιῶν αὐτῶν. καὶ ἀποκριθεὶς ὁ Ἰησοῦς εἶπεν αὐτοῖς· δοκεῖτε ὅτι οἱ Γαλιλαῖοι οὗτοι ἁμαρτωλοὶ παρὰ πάντας τοὺς Γαλιλαίους ἐγένοντο, ὅτι τοιαῦτα πεπόνθασιν; οὐχί, λέγω ὑμῖν, ἀλλ᾿ ἐὰν μὴ μετανοῆτε, πάντες ὡσαύτως ἀπολεῖσθε. ἢ ἐκεῖνοι οἱ δέκα καὶ ὀκτώ, ἐφ᾿ οὓς ἔπεσεν ὁ πύργος ἐν τῷ Σιλωὰμ καὶ ἀπέκτεινεν αὐτούς, δοκεῖτε ὅτι οὗτοι ὀφειλέται ἐγένοντο παρὰ πάντας τοὺς ἀνθρώπους τοὺς κατοικοῦντας ἐν Ἱερουσαλήμ; οὐχί, λέγω ὑμῖν, ἀλλ᾿ ἐὰν μὴ μετανοήσητε, πάντες ὁμοίως ἀπολεῖσθε».       

  
     Δεν είμαι αρμόδιος για να κάνω ανάλογο κήρυγμα. Ωστόσο, παρατηρώ ότι ο Κύριος στις συνοπτικές και σαφείς απαντήσεις του δεν κατονομάζει πρόσωπα (π.χ. Πιλάτο, Άννα, Καϊάφα, Ηρώδη ή κάποιον άλλο που είχε πολιτική ή θρησκευτική εξουσία την εποχή εκείνη), αλλά στρέφει την κριτική και την προειδοποίησή του προς όλο τον λαό. Όπως θα λέγαμε σήμερα, φέρνει τον καθένα απέναντι στις δικές του ευθύνες. Αυτή είναι η σωστή πνευματική αντίδραση στα κάθε είδους τραγικά γεγονότα της ζωής: πρόσκληση όλων για αφύπνιση προσωπική, που θα οδηγήσει σε αλλαγή νοοτροπίας, συμπεριφοράς, στάσης ζωής. Ο Αζαρίας μέσα στην κάμινο των Χαλδαίων, εξ ονόματος των αγίων Τριών Παίδων, λέγει το «ημάρτομεν, ηνομήσαμεν» σε πρώτο πρόσωπο, παρόλο που «οι της παλαιάς πυρπολούμενοι νέοι» δεν είναι καθόλου ένοχοι απέναντι του Θεού. Αυτό μόνο ας συλλογισθούμε. Οι ονομαστικές κατηγορίες και καταδίκες είναι για τα ανακριτικά γραφεία και τα δικαστήρια, και για δημοσιογραφική κατανάλωση.

Φόβος αγνός

Πυρκαγιές. Πλημμύρες. Μπουρίνια. Σεισμοί. Θεομηνίες κάθε είδους. Ο τελευταίος όρος, ως γενική-περιεκτική έκφραση, αποδίδει στην ‘μήνιν’, την οργή του Θεού, κάθε φυσική καταστροφή. «Ανθρώπινον λέγω», θα πρόσθετε ο Απόστολος Παύλος. Εμείς οι άνθρωποι έχουμε την (δικαιολογημένη ίσως ως ένα σημείο) τάση ή επιθυμία να επιρρίψουμε ευθύνες κάπου, να βρούμε αιτίες και ενόχους, και όταν δεν μπορούμε να επικεντρωθούμε σε πρόσωπα, καταφεύγουμε είτε σε θεωρίες συνωμοσίας είτε στην οργή του Θεού. Αυτό βέβαια δεν λύνει κανένα πρόβλημα, αφού αποσείουμε από πάνω μας την ευθύνη για συμμετοχή (εκούσια ή ακούσια) ή ηθική αυτουργία στην όποια καταστροφή. Κι ακόμη, συνήθως σταματούμε στην απόδοση ευθυνών και δεν ερμηνεύουμε τα φαινόμενα ως σήματα κινδύνου, ως προειδοποιήσεις για το ασταθές και αβέβαιο της ύπαρξής μας στον κόσμο. Όπως ο άνθρωπος που αγνοεί-περιφρονεί τις πρώτες εκδηλώσεις ενός πόνου στο στήθος και δεν αναζητεί έγκαιρα ιατρική συνδρομή μπορεί να φτάσει στο εγκατεστημένο έμφραγμα ή στον αιφνίδιο θάνατο, έτσι και η κοινωνία ως σύνολο που αδιαφορεί για τις ενδείξεις ότι κάτι δεν πάει καλά, ότι τα πάντα ρει, ότι σήμερα υπάρχουμε και για το αύριο ή την επόμενη στιγμή δεν μπορούμε να προδικάσουμε απολύτως τίποτε, μπορεί μια μέρα να βρεθεί μπροστά σ’ ένα τετελεσμένο γεγονός, για το οποίο να ζητάει «να πέσουν κεφάλια», κρύβοντας η ίδια το κεφάλι της στην άμμο της αδιαφορίας. Πόσο επιγραμματικά θέτει το ζήτημα ο Άγιος Αδελφόθεος Ιάκωβος: «Οὐκ ἐπίστασθε τὸ τῆς αὔριον· ποία γὰρ ἡ ζωὴ ὑμῶν; ἀτμὶς γὰρ ἔσται ἡ πρὸς ὀλίγον φαινομένη, ἔπειτα δὲ καὶ ἀφανιζομένη».
     Θα λύσει άραγε η έγκαιρη πρόνοια όλα τα προβλήματα; Όχι βέβαια. Θα μας έχει όμως προετοιμάσει για το απρόοπτο, το αδόκητο, το ανά πάσα στιγμή ενδεχόμενο της αναχώρησης από τον κόσμο αυτό, είτε ατομικής είτε συλλογικής. Λίγο θα είναι αυτό; Και ακόμη, έστω κι αν εσφαλμένα και ανθρωπομορφικά αποδώσουμε σε οργή του Θεού τις όποιες καταστροφές, γιατί δεν σκεφτόμαστε αυτό που περιγράφει ο Κύριος; «Φοβήθητε τὸν μετὰ τὸ ἀποκτεῖναι ἔχοντα ἐξουσίαν ἐμβαλεῖν εἰς τὴν γέενναν». Αφού υπάρχει μια διαρκής απειλή, την οποία δεν μπορούμε να αποσοβήσουμε ή να αποφύγουμε με ανθρώπινα μέσα, δεν είναι λογικό να προχωρήσουμε σε μια 'διαπραγμάτευση', μια συμφιλίωση μ’ Αυτόν που έχει στα χέρια του την εξουσία αυτή; Ο φόβος του Κυρίου (που είναι «ἁγνός, διαμένων εἰς αἰῶνα αἰῶνος», κατά τον Δαβίδ) θα είναι «ἀρχὴ σοφίας», για να αρχίσουμε να βλέπουμε διαφορετικά τη ζωή μας στον κόσμο.
     Έκανα τις παραπάνω σκέψεις με αφορμή τις καταστροφικές πυρκαγιές στην Αττική με τους 74 μέχρι στιγμής νεκρούς. Διαβάζοντας παρακάτω τις ειδήσεις της ημέρας, βρίσκω έναν τίτλο που μου φαίνεται περίεργος: «Σιδηρά» βραδιά στη Μαλακάσα. Μαθαίνω λοιπόν για τον «συναρπαστικό ήχο των Iron Maiden» που τον καλωσόρισε ένα πλήθος 36.000 ατόμων. Μερικοί από τους τίτλους που ακούστηκαν στη σχετική συναυλία: «Το σημείο του σταυρού», «Ο φόβος του σκότους», «Ο αριθμός του θηρίου», και άλλα που υπάγονται στην κατηγορία του σατανικού ροκ. Η είδηση προσθέτει ότι το πλήθος αντιμετώπισε προβλήματα στην προσέλευση και την αποχώρηση από τη συναυλία, με ατέλειωτες ουρές στην εθνική οδό (συνωστισμός κι εκεί). Κι αν όλα αυτά φαίνονται άσχετα με τα προηγούμενα για τις θεομηνίες, ας σκεφθούμε για λίγο σε ποιον προστρέχουμε και ποιον υμνούμε ενώ ο κόσμος γύρω μας καίγεται.

Λόγια και πρόσωπα

Μερικοί δημόσιοι άνδρες έχουν συνδέσει ιστορικά με κάποιες εμβληματικές φράσεις τους, χωρίς τις οποίες σχεδόν δεν υπάρχουν στη μνήμη μας (π.χ. «Μολών λαβέ» και Λεωνίδας, «Πολιτιστικά κέντρα» και Ευ. Γιαννόπουλος, «Έξω οι βάσεις του θανάτου» και Α. Παπανδρέου, «Δεν δικαιούσθε δια να ομιλείτε» και Μ. Κουτσόγιωργας. «Επανίδρυση του κράτους» και Κ. Καραμανλής junior κτλ). Μετά την τελευταία συνέντευξη του ΥπΕξ Ν. Κοτζιά στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, ο υπουργός απέκτησε το δικό του λεκτικό έμβλημα που περικλείεται στην τελευταία φράση του παρακάτω αποσπάσματος: 

     «Η χώρα μας είναι αποφασισμένη να στείλει ένα μήνυμα προς Ανατολάς και Δύση, προς όλους τους φίλους μας και μη, ότι για όποιον παραβιάζει τις αρχές της κυριαρχίας και του σεβασμού απέναντί μας θα λαμβάνονται τα αντίστοιχα μέτρα. Η εποχή που θεωρούνταν διπλωματία το να κάνεις την κότα πέρασε. Αυτή είναι μια διπλωματία για κοτέτσι και όχι για εξωτερική πολιτική».

     Λοιπόν αυτό το «θα λαμβάνονται τα αντίστοιχα μέτρα» πολύ με ανέπαυσε. Να υποθέσουμε ότι θα ισχύει και για τις τουρκικές παραβιάσεις του εθνικού εναέριου και θαλάσσιου χώρου; Και για τις ευρωπαϊκές/ΝΑΤΟϊκές υπαγορεύσεις; Δεν θα επιχειρήσω να δώσω δική μου απάντηση, αλλά θα δεχθώ την άποψη του υπουργού. Είναι σαφές ότι τώρα πλέον δεν θα κάνουμε τις κότες, αλλά τις φραγκόκοτες. Πώς να το κάνουμε; Πρόκειται για πιο ευγενές πουλερικό!

     Για όποιον δεν την έχει δει, ιδού το γνωστό έμβλημα...

     Κι αν τυχόν θέλετε να δείτε πώς τις κυνηγούν, πηγαίνετε ΕΔΩ.

Μια συγγνώμη

Ευτυχώς παλαιός φίλος και τακτικός αναγνώστης της σελίδας μου επεσήμανε σήμερα ότι κάτι συνέβαινε με τα σχόλια. Διαπίστωσα ότι υπήρχαν σε εκκρεμότητα πολλά αδημοσίευτα, για τα οποία δεν είχα λάβει τη σχετική ειδοποίηση. Τα ανήρτησα όλα, και ζητώ συγγνώμη για την τεχνική αυτή ανωμαλία, για την οποία δεν βρήκα εξήγηση. Πάντα πρέπει κανείς να έχει το νου του με την τεχνολογία...

Εκ των υστέρων

Προ ημερών είδαμε στις εφημερίδες την είδηση-προειδοποίηση ότι οι διάφορες εμπορικές εταιρείες (κάπου 4000, σύμφωνα με τα δημοσιεύματα) που φέρουν στην επωνυμία ή στα προϊόντα τους τις λέξεις ‘Μακεδονία’ ή ‘μακεδονικός’ θα πρέπει να σπεύσουν να τα κατοχυρώσουν διεθνώς. Καλά θα κάνουν βέβαια να φροντίσουν για την διατήρηση των επωνυμιών και των σημάτων τους. Όμως αυτή η σπουδή της εσχάτης ώρας μάλλον υποδηλώνει μια γενική μακροχρόνια ολιγωρία και έλλειψη προνοητικότητος και προωθητικής στρατηγικής (τόσο από την πλευρά των επιχειρήσεων όσο και από εκείνη του κράτους και των επαγγελματικών φορέων π.χ. επιμελητηρίων) σε εποχές που οι ‘άλλοι’ έτρεχαν και έπιαναν τις κατάλληλες θέσεις (θυμηθείτε τι έγινε στο παρελθόν με την δανέζικη ‘φέτα’ και άλλα παρόμοια παραδείγματα). Και βέβαια απηχεί την εθνική μας στάση αναμονής όλα αυτά τα χρόνια που οι βόρειοι γείτονες ‘έχτιζαν’ διεθνώς, με επιμονή και σχέδιο, ‘μακεδονική’ εθνότητα και γλώσσα.
     Έχουμε ξαναγράψει στο παρελθόν ότι, όπως φαίνεται, οι έννοιες ‘Έλληνας’ και ‘μακροπρόθεσμος σχεδιασμός’ είναι μάλλον ασύμβατες μεταξύ τους. Η λογική του «Έχουμε καιρό ακόμη» και του συναφούς «Θα δοθεί οπωσδήποτε παράταση» μας οδηγεί σε αναβολές επί αναβολών και παραπομπή στις ελληνικές καλένδες – να που έχουν κι αυτές τη θέση τους. Μη εξαιρώντας και τον εαυτό μου από τον γενικό αυτό κανόνα, βλέπω στον κοινό μας σχεδιασμό τον αυτάρεσκο λαγό του Αισώπου που τεμπέλιαζε ειρωνικά ενώ η χελώνα κουτσοπορευόταν προς το τέρμα του δρόμου. Ίσως μια μέρα η ιστορία της νεώτερης Ελλάδος να φέρει τον υπότιτλο «Χρονικό των χαμένων ευκαιριών». Αν δεν αλλάξουμε ρότα. 

[Απεστάλη στην Καθημερινή]

Ισότητες

Διαβάζουμε ότι το Ισραηλινό κοινοβούλιο ενέκρινε με οριακή πλειοψηφία (62 υπέρ, 55 κατά) νόμο περί εβραϊκού έθνους-κράτους, που αναγνωρίζει μόνο σε εβραίους το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης μέσα στα όρια του κράτους, καταργώντας στοιχειώδη δικαιώματα των αράβων κατοίκων του (Παλαιστινίων). Φαντασθείτε να ψήφιζε η Ελλάδα έναν ανάλογο νόμο, που να καθιερώνει μειωμένα δικαιώματα αυτοδιάθεσης σε μουσουλμάνους, εβραίους, ή σε όποια άλλη εθνική ή θρησκευτική ομάδα. Θα είχαν ξεσηκωθεί και οι πέτρες της υφηλίου εναντίον μας. Αλλά βέβαια η γνωστή ρήση του Orwell στη ‘Φάρμα των ζώων’ («Όλα τα ζώα είναι ίσα, αλλά μερικά είναι πιο ίσα από τα άλλα») έχει εφαρμογή όχι μόνο σε ανθρώπους αλλά και σε λαούς και κράτη.

Ρωμαίοι

Ο Τ. Θεοδωρόπουλος στη σημερινή Καθημερινή (‘Ζήτω η σημαία‘) αναφέρεται στην πολυπολιτισμικότητα της γαλλικής ομάδας που πρόσφατα κέρδισε το παγκόσμιο κύπελλο ποδοσφαίρου. Διαβάζοντας το άρθρο και τα σχόλια που ακολουθούν θυμήθηκα -- επίκαιρος άλλωστε! -- τον θρυλικό Γαλάτη Αστερίξ. Όταν μαθαίνουν στο χωριό του ότι οι Ρωμαίοι ετοιμάζονται να πάρουν μέρος στους Ολυμπιακούς αγώνες (με το δικαίωμα του κατακτητή, μια και μόνο Έλληνες μπορούσαν ως τότε να μετέχουν), και ο Ρωμαίος εκατόνταρχος του λέει ότι αυτοί δεν μπορούν να πάνε, ως ξένοι, ο Αστερίξ ξεφωνίζει γεμάτος έμπνευση στον αρχηγό του: "Μα τον Τουτάτη, κι εμείς Ρωμαίοι είμαστε!", και με το επιχείρημα αυτό στέλνει την ομάδα τους στην Ολυμπία με τα γνωστά επακόλουθα. Μια εθνότητα και μια ετικέτα που ούτε ζωγραφιστή να τη δουν δεν ήθελαν οι Γαλάτες του Goscinny, ξαφνικά την αποδέχονται και την οικειοποιούνται ασμένως προκειμένου να μπουν στο "κύκλωμα" των Αγώνων. Η ευφυΐα του δημιουργού του κόμικ αποδίδει άριστα τη σύγχρονη νοοτροπία της πολυπολιτισμικότητος χάριν του κέρδους ή της δόξας.

[Το σχετικό σκίτσο από τη γερμανική έκδοση του Αστερίξ, την οποία κάποτε διδασκόμασταν στο Goethe Institut, πριν σαράντα τόσα χρόνια...]

Τα χέρια που τρέμουν

Υπάρχει ένας λεπτός αλλά ξεκάθαρος τρόμος στα ωχρά, απαλά, περιποιημένα χέρια του επισκέπτη μου. Καταβάλλει προσπάθεια να κρατήσει το πρόσωπό του ήρεμο και ψύχραιμο, τα χείλια σφιγμένα, τα μάτια αγέλαστα, την όψη σοβαρή. «Έκανα καινούργια αξονική», λέει, και αφήνει τον μπεζ φάκελλο πάνω στο γραφείο. Καταπιάνομαι με τον ψηφιακό δίσκο και αποφεύγω να κοιτάξω τα χέρια του, για να μην τον φέρω σε δύσκολη θέση. Έχει διαβάσει το πόρισμα, σκέφτομαι. Δεν είναι κάποιος τυχαίος άνθρωπος που βρήκε ανησυχητικές και ίσως άσχετες με το πρόβλημά του πληροφορίες στο ίντερνετ. Είναι πανεπιστημιακός καθηγητής σε κλάδο συναφή με την ιατρική. Ξέρει, και η γνώση γεννά ανησυχία. 
     Οι εικόνες της αξονικής εμφανίζονται στην οθόνη καθώς διαβάζω το πόρισμα και ακούω τον άρρωστο να μου λέει ότι τελευταία είχε όλο και περισσότερη δύσπνοια. Πριν αρκετούς μήνες, στη διάρκεια της χημειοθεραπείας του είχε πάθει μια πνευμονική εμβολή, και από τότε παίρνει συνεχώς αντιπηκτικά. «Μήπως έπαθα πάλι το ίδιο;» αναρωτιέται. Λογική υπόθεση, αλλά και ένα τρόπος να αποφύγει το άλλο, το πιο δύσκολο ερώτημα, που βαραίνει περισσότερο στο μυαλό και την καρδιά του: μήπως ξαναγύρισε ο καρκίνος; 
     Παίζω καθυστέρηση και προχωρώ στην εξέταση. Αμβλύτητα στη δεξιά πνευμονική βάση, οριακή οξυγόνωση, η σπιρομέτρησή του πεσμένη στο μισό του φυσιολογικού. Η αξονική επιβεβαιώνει την νέα εμφάνιση μεγάλης ποσότητας υγρού, αλλά δείχνει και αύξηση σε μέγεθος των λεμφαδένων σε σύγκριση με την προηγούμενη εξέταση. Οι φόβοι του είναι δικαιολογημένοι, και δεν έχει νόημα να κρυβόμαστε. «Προφανώς το υγρό είναι η αιτία της δύσπνοιας», του λέω. «Θα πρέπει να το αδειάσουμε για άμεση ανακούφιση, και για να δούμε την κυτταρολογική». Μια έμμεση επιβεβαίωση της υποψίας του, που βέβαια δεν βοηθάει στο άγχος. Τα χέρια τρέμουν ακόμη.
     Πηγαίνουμε στη διπλανή αίθουσα, ελέγχω το υγρό με τους υπερήχους, ετοιμάζω το σετ για την παρακέντηση. Επειδή δουλεύω πίσω από την πλάτη του, μπορώ να παρατηρώ τα χέρια του ελεύθερα: δεν έχουν σταματήσει να τρέμουν. «Έχω διαβάσει το βιβλίο σας», μου λέει απροσδόκητα ενώ εισάγω τη βελόνα στο πλευρό του. «Ποιο απ’ όλα;» τον ρωτώ για να αποσπάσω το μυαλό μου και το δικό του από το επίφοβο πρόβλημα. Μιλούμε για βιβλία τα επόμενα λίγα λεπτά, κι όταν τελειώνουμε κρατώ στα χέρια μου ενάμισι λίτρο από το ένοχο υγρό. Το πρόσωπό του είναι ακόμη σοβαρό, αλλά ήδη αναπνέει πολύ πιο άνετα. Συμπληρώνω τα παραπεμπτικά, του δίνω οδηγίες και επόμενο ραντεβού, και του χαρίζω το τελευταίο μου βιβλίο, καθώς του σφίγγω το χέρι, προσπαθώντας να μεταγγίσω λίγη υποστήριξη και ελπίδα. Μέχρι να πάρουμε τα αποτελέσματα.  
     Επίλογος: Τα παραπάνω έγιναν πριν τέσσερεις μήνες: η πορεία από εκεί και πέρα ήταν κατηφορική, με υπομονή και αξιοπρέπεια, με αυξανόμενη επίγνωση του τέλους. Μέχρι πριν τέσσερεις μέρες, όταν τα χέρια έπαψαν οριστικά να τρέμουν. 

Διπλωματικά

Θυμήθηκα αυτές τις μέρες μια παλιά διδακτική ιστορία που είχα διαβάσει πριν μερικές δεκαετίες σε έναν από τους πρώτους τόμους της ‘Ζωής του Παιδιού’. Τον καιρό της τουρκοκρατίας ζούσε σε κάποια πόλη ένας Εβραίος που διατηρούσε ένα μικρό παντοπωλείο. Κάποιοι οθωμανοί δεν τον χώνευαν και τον πήγαν στο δικαστήριο με την καταγγελία ότι το μαγαζί του ήταν βρώμικο. Όταν ο κατής του ζήτησε να απολογηθεί, εκείνος έκανε με τα μάτια τον γύρο της αίθουσας του δικαστηρίου και είπε: «Εφέντη, τι λένε αυτοί ότι βρήκαν στο μαγαζί μου; Δυο-τρεις αράχνες στις γωνίες, σαν κι εκείνες (και του έδειξε το ταβάνι), λίγη σκόνη πάνω στον πάγκο (πέρασε και το δάχτυλό του πάνω από την έδρα), κάτι σκουπίδια στο πάτωμα (κι έστρεψε το βλέμμα με νόημα στο δάπεδο), τίποτε περισσότερο απ’ όλα αυτά».
     Και πώς τη θυμήθηκα; Με αφορμή τους δυο Ρώσους διπλωμάτες που απέλασε η εθνικά περήφανη κυβέρνησή μας για κατασκοπία, με την υπαγόρευση βέβαια της άλλης πλευράς του Ατλαντικού, η οποία ποτέ και με κανένα τρόπο δεν αναμιγνύεται στα εσωτερικά και διεθνή θέματα των φίλων και συμμάχων της. Αφελής ερώτηση: υπήρξε ποτέ διπλωμάτης που να μην ασκεί με τον ένα ή τον άλλο τρόπο κάποιου βαθμού κατασκοπία για λογαριασμό του κράτους που εκπροσωπεί; Και υπήρξε ποτέ κυβέρνηση που να το παραδεχθεί αυτό για τους ανθρώπους της;
     Κοντά στα άλλα σχετικά ακούσαμε τις προηγούμενες ημέρες και το ανεκδιήγητο ότι τάχα οι Ρώσοι χρηματοδοτούν τα συλλαλητήρια για το θέμα της Μακεδονίας. Μια τέτοια ‘είδηση’ αποτελεί απαράδεκτη ύβρη για όλους τους Έλληνες που με δικά τους έξοδα και κόπους οργανώνουν και συμμετέχουν στις πατριωτικές αυτές διαμαρτυρίες απέναντι στις μηχανορραφίες των άσπονδων φίλων που μας πνίγουν με την ανιδιοτελή αγάπη τους τόσα χρόνια, με την αγαστή σύμπραξη προθύμων εγχωρίων συνοδοιπόρων.

Σχέδια

Το παζλ όσο πάει συμπληρώνεται. Τα κομμάτια μπαίνουν ένα-ένα στη θέση τους. Νέα κομμάτια εμφανίζονται από το πουθενά, για να αποκτήσουν κι αυτά κάποια στιγμή τη σημασία τους. Και όπως γίνεται κάθε τόσο με τα μεγάλα παιχνίδια, οι βασικοί παίκτες μπορεί να είναι στο γήπεδο, αλλά οι μεγάλες αναστατώσεις λαμβάνουν χώρα στις κερκίδες ή και εκτός γηπέδου, ακόμη και σε απόμακρες γωνιές. Μέχρι και κόσμος μπορεί να σκοτώνεται.
     Όσο μας επιτρέπει η περιορισμένη οπτική γωνία που έχουμε, μπορούμε να δούμε τα γεγονότα των τελευταίων εβδομάδων να παίρνουν τη θέση τους στη σκακιέρα. Το ΝΑΤΟ ήθελε εναγωνίως τη διεύρυνση στα δυτικά Βαλκάνια, ώστε να μη προλάβουν οι Ρώσοι να ασκήσουν κάποια επιρροή. Επισπεύσθηκε η συμφωνία των Πρεσπών, και το χαρτί ήταν έτοιμο την κατάλληλη μέρα. Ονόματα, ιστορίες, εθνικότητες, γλώσσες και άλλες τέτοιες λεπτομέρειες ήταν δευτερεύοντα έως ανύπαρκτα θέματα: γι’ αυτά ας σκοτωθούν μια μέρα οι ‘φίλαθλοι’ στις κερκίδες. Ως κερασάκι στην τούρτα ήρθε και η απέλαση των δυο Ρώσων διπλωματών – δεν νομίζω ότι έκαναν τίποτε πιο σοβαρό ή επικίνδυνο απ’ ό,τι οι Δυτικοί ομόλογοί τους – που δίνει το μήνυμα προς κάθε πλευρά για το ποιος κάνει παιχνίδι στην περιοχή. Κι ακόμη, ο Πρόεδρος ζήτησε να αυξήσουν όλα τα μέλη της συμμαχίας τις αμυντικές τους δαπάνες, αγοράζοντας βέβαια όπλα από τον ίδιο.
     Αφήσαμε τίποτε απ’ έξω; Πολύ πιθανόν. Η διεθνής κουζίνα είναι σύνθετο άθλημα και όλο κάτι καινούργιο μαγειρεύει. Οι άνθρωποι, ιδίως οι Δυτικοί, έχουν την τάση να προβλέπουν τα πάντα, να σκαρώνουν σχέδια Α, Β, Γ για κάθε ενδεχόμενο (αυτό που λένε contingency planning). Ρίχνοντας όμως μια ματιά στο απέναντι ράφι βλέπω ένα ξυλόγλυπτο ενθύμιο από μοναστήρι. Τι γράφει; «Όταν οι άνθρωποι κάνουν σχέδια, ο Θεός χαμογελάει». Δεν βλάπτει να το θυμόμαστε, ως αντίδοτο στις απαισιόδοξες σκέψεις που δημιουργεί η καθημερινότητα.

Αλιεύματα

Όσοι επισκέπτονται το ιστολόγιο θα ξέρουν ότι από τότε που εκδηλώθηκε επίσημα η κρίση έχουμε γράψει επανειλημμένα για την ανάγκη μιας εθνικής στρατηγικής που δεν θα σταματούσε στις κομματικές ευαισθησίες του παρελθόντος, αλλά θα διόρθωνε με κοινή συμφωνία εσωτερικά λάθη και ατασθαλίες και θα τηρούσε ΜΙΑ γραμμή απέναντι σε φίλους και εταίρους (τα εισαγωγικά παραλείπονται ως αυτονόητα). Ίσως τότε δεν θα βλέπαμε ειδήσεις όπως οι παρακάτω:
     «Ενόχληση Βρυξελλών για τον μειωμένο ΦΠΑ στα νησιά, διότι, λένε, πρόκειται για μονομερή ενέργεια (= δεν πήραμε πρώτα την άδειά τους)» [ΕΔΩ] (εθνική απάντηση: «Σκασίλα μας!» που θα συνοδεύεται με ένα μπουκάλι ξύδι, εγχώριο βέβαια).
     «Ο επίτροπος για θέματα διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης κάνει λόγο για αναδιάρθρωση συνόρων Ελλάδος-Αλβανίας» [ΕΔΩ] (εθνική απάντηση: «Για ένα Grexit μήπως έχετε ακούσει; Να το ξανασυζητήσουμε;»).
     Αντί για τέτοιες ατάκες έχουμε πήξει σε ‘τιτιβίσματα’ (tweets) και ανακοινώσεις αμοιβαίας λασπολογίας μεταξύ των κομμάτων. Έτσι γίνεται εξωτερκή πολιτική;
     Πάντως, για να κλείσουμε με κάτι πιο... σοβαρό, το μάτι μου πήρε στο ειδησεογραφικό trailer της πρωινής ενημερωτικής εκπομπής της ΕΡΤ-1 το δίλεξο ‘κυβερνητικός διπρόσωπος’. Ίσως δεν ήθελε να πει αυτό ακριβώς ο συντάκτης του, αλλά «χειρ λανθάνουσα τ’ αληθή γράφει».

Αλληλεγγύη

Η περιπέτεια των 12 παιδιών που παγιδεύτηκαν στο πλημμυρισμένο υπόγειο σπήλαιο στην Ταϊλάνδη συγκέντρωσε το ενδιαφέρον και την αγωνία της παγκόσμιας κοινής γνώμης εδώ και δυο εβδομάδες. Δικαιολογημένα, αφού ήταν μια ιδιαίτερη περίπτωση, τόσο για την νεαρή ηλικία των εγκλωβισμένων όσο και για τη δυσκολία του εγχειρήματος, που στοίχισε τη ζωή σε έναν δύτη. Άνθρωποι απ' όλο τον κόσμο, ειδικοί στις σπηλαιοκαταδύσεις, συνέτρεξαν για να βοηθήσουν, δίνοντας μάχη με τον χρόνο και με τους απειλητικούς τροπικούς μουσώνες. Και ασφαλώς πολλοί θα είναι εκείνοι που προσευχήθηκαν -- άλλου είδους συνδρομή, απόλυτα απαραίτητη. Το σημερινό αίσιο τέλος της ιστορίας αυτής ήταν πηγή ανακούφισης και ευχαριστίας για όλους. Μακάρι βέβαια να μη συμβαίνουν τέτοια δραματικά γεγονότα. Ίσως όμως και να χρειάζονται, για να μας θυμίζουν ότι το βασικό μας χρέος είναι να βλέπουμε τους άλλους σαν ανθρώπους ομοιοπαθείς μας. Τελικά η σύμπραξη για το καλό μπορεί να ξεπερνάει τα φυσικά εμπόδια και να φέρνει αγαθά αποτελέσματα, «του Κυρίου συνεργούντος». 

Συνδιαφωνία

Πόσο αφελής – για να το πούμε ευγενικά– ή καλόπιστος (ακόμη ένας ευφημισμός) πρέπει να είσαι για να δηλώνεις, όταν ακούς τον βορείως των συνόρων πρωθυπουργό να κάνει λόγο για «Μακεδονικό στρατό», ότι «η δήλωση αυτή υπογραμμίζει τη σημασία της θέσεως σε ισχύ της συμφωνίας των Πρεσπών»; Κι αν σε προσωπικό επίπεδο η καλοπιστία είναι αρετή και η αφέλεια δείγμα μειωμένης αντιληπτικής ικανότητος, σε επίπεδο Υπουργείου Εξωτερικών τι σημαίνει; Με δεδομένες εκ των προτέρων τις προθέσεις του συνομιλητή μας, εμείς (το επίσημο ελληνικό κράτος) επιμένουμε να προχωρήσει μια συμφωνία που ορθότερα μόνο ως ‘συνδιαφωνία’ θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί;
     Στα παιχνίδια στρατηγικής όπως το σκάκι, η ικανότητα ενός παίκτη μετριέται με το πόσες κινήσεις μπροστά μπορεί να σκέφτεται. Εδώ ο βόρειος συνομιλητής κάνει τα πράγματα όσο γίνεται απλούστερα: μας λέει από την αρχή και με κάθε ευκαιρία με ποιες διαθέσεις κατεβαίνει στον στίβο. Αν δεν μπορούμε ούτε εδώ να κάνουμε μια σωστή κίνηση-απάντηση, ας αφήσουμε το γεωπολιτικό σκάκι κι ας ξαναπιάσουμε τις κούκλες. Εκτός κι αν αυτές είναι οι εντολές που έχουμε λάβει, τόσο οι μεν όσο και οι δε.

[Απεστάλη στην Καθημερινή]

Συγκρίσεις

Μετά την χαρμόσυνη αναδρομή στο παρελθόν, ξανά στο σήμερα. Κάθε τόσο λοιπόν μαθαίνει κανείς χρήσιμα και ενδιαφέροντα πράγματα από απλές επιστολές στον τύπο, όπως η παρακάτω [Καθημερινή], που την αντιγράφω ασχολίαστη:

     'Στην πλούσια και ανεπτυγμένη Ισπανία, ο επί δέκα χρόνια πρωθυπουργός Ραχόι μετά την αποχώρησή του επανήλθε στα επαγγελματικά του καθήκοντα του υποθηκοφύλακα σε μια ισπανική πόλη. Στη φτωχή Ελλάδα, όποιος χρηματίσει πρωθυπουργός (έστω υπηρεσιακός) επί τρεις μήνες δικαιούται γραφείο με γραμματείς στη Βουλή, αυτοκίνητο με οδηγούς και αστυνομική προστασία. Οι συγκρίσεις οδηγούν σε θλιβερά συμπεράσματα για το αληθινό περιεχόμενο της έννοιας της δημοκρατίας.
     Διονύσης Κ. Μαγκλιβέρας'

Παιδιά και πάλι

Φαντάζομαι πως υπάρχουν διάφοροι τρόποι για να νιώσει κανείς νέος. Ο καλύτερος όμως, με διαφορά θα έλεγα, είναι να βρεθεί για λίγο με ανθρώπους με τους οποίους έζησε καθημερινά την νεότητά του: τους συμμαθητές του από τα χρόνια του πρώτου σχολείου. Αυτή την εμπειρία βιώσαμε χθες, πενήντα χρόνια μετά το γεγονός, όσοι αποφοιτήσαμε από το 57ο Δημοτικό της πόλης μας το καλοκαίρι του 1968. Για δυο ώρες ξανανταμώσαμε τους παλιούς εκείνους φίλους που αποτελούσαν τον πρώτο ομόκεντρο κύκλο της μικρής κοινωνίας έξω από την οικογένειά μας. Ήμασταν πολλοί τότε, εξήντα παιδιά σε δυο τμήματα στην έκτη τάξη. Βρεθήκαμε οι μισοί. Κάποιοι έστειλαν μηνύματα, άλλοι βρίσκονται εκτός Ελλάδος, έχουμε και πέντε καταγεγραμμένους μακαρίτες -- Πέτρος, Μιχάλης, δυο Παναγιώτηδες, Αλέκος -- υψώσαμε τα ποτήρια στη μνήμη τους. Για άλλους δεν είχαμε καμιά πληροφορία. Δοκιμάσαμε τη μνήμη μας και την ικανότητα να αναγνωρίσουμε πρόσωπα που δεν είχαμε ξαναδεί από τότε: κάποιοι έμειναν σχεδόν αναλλοίωτοι, για άλλους χρειάσθηκε αρκετή φαντασία και βοήθεια. Κοιτάξαμε τις παλιές φωτογραφίες από κάθε τάξη -- με τους πιο πολλούς είχαμε περάσει μαζί όλη την εξαετία. Ανταλλάξαμε ξεχασμένες ιστορίες και ανέκδοτα και τραγούδια της εποχής εκείνης, θυμηθήκαμε τους δασκάλους μας και το ξύλο που μας έδιναν. Δεν κάναμε λόγο για το πόσα εγγόνια έχουμε, για τα χάπια που παίρνουμε, για τα ποικίλα προβλήματα της επικαιρότητας: για δυο ώρες όλα αυτά ανήκαν στο μέλλον, κι εμείς βρισκόμασταν ξανά στο 1968 κι ετοιμαζόμασταν να δώσουμε εισαγωγικές για το Γυμνάσιο, να χωρίσουμε αγόρια από κορίτσια, όπως απαιτούσε η τάξη της εποχής. Η νοσταλγία ήταν διάχυτη: λιγότερο μιλούσαμε και περισσότερο αναπνέαμε την ατμόσφαιρα. Κανένας δεν έφυγε στενοχωρημένος. Όλοι είχαν μια αίσθηση βαθιάς ικανοποίησης, όλοι ζήτησαν επανάληψη σε κάποια κοντινή χρονική στιγμή, να μη χαθούμε, να μη ξεχασθούμε. Γεράσιμε, Γιώργο, Κορίνα, Ελένη, Σοφία, Γιώργο, Μιχάλη, Μαρία, Βασίλη, Μαρία, Ελένη, Ανθούλα, Δήμητρα, Σοφία, Παναγιώτη, Αλίκη, Μαρία, Νατάσα, Σοφία, Γεωργία, Χρήστο, Τάνια και Χρήστο (που ήρθες από την Αθήνα για την περίσταση), σας ευχαριστούμε από καρδιάς! «Να μας έχει ο Θεός γερούς, πάντα ν’ ανταμώνουμε».    

Συμβουλές

Η Νανά Μούσχουρη είναι από εκείνους τους Έλληνες καλλιτέχνες που διέπρεψαν για πολλά χρόνια εντός και εκτός της χώρας και μας χάρισαν ποιοτική εργασία, την οποία απολαμβάνουμε χωρίς δισταγμούς και αμφισβητήσεις. Σε πρόσφατη συνέντευξή της στην Καθημερινή ανέφερε δυο συμβουλές-μαθήματα που δέχθηκε στη ζωή της, και που έχουν γενικώτερη σημασία. Παραθέτω το σχετικό κείμενο, χωρίς δικά μου σχόλια:

     ‘Μου είπε [ο Κων. Καραμανλής το 1959, μετά τη βράβευσή της στο Φεστιβάλ Τραγουδιού της Θεσσαλονίκης]: «Από εδώ και πέρα μην κοιτάς γύρω σου ποιος είναι πρώτος, δεύτερος ή τρίτος. Αυτό που πρέπει να σε ενδιαφέρει είναι πώς εσύ θα γίνεσαι καλύτερη, μέρα με τη μέρα. Όπως ένας αθλητής βελτιώνει το προσωπικό του ρεκόρ, έτσι να είσαι στην τέχνη σου». Δεν το ξέχασα ποτέ. Πορεύτηκα στην καριέρα μου χωρίς το άγχος του σουξέ και της μόδας, αλλά με συνεχή προσπάθεια να βελτιώνομαι διαρκώς μέσα από τις επιλογές μου και να χτίζω μια δυνατή σχέση με το κοινό, όχι ευκαιριακή, αλλά σε βάθος χρόνου. Το δεύτερο σπουδαίο μάθημα, της αυτογνωσίας, το πήρα από την Μαρία Κάλλας. Έπειτα από κάθε παράσταση, καθόταν μπροστά στον καθρέφτη και κοιτούσε το είδωλό της. «Maria, tu le merites?» ρωτούσε τον εαυτό της. «Το αξίζεις;»’