Υπάρχει τρόπος...

Και όμως, αλλού τα πράγματα γίνονται αλλιώς. Μου έστειλαν χθες βίντεο με την Θεία Λειτουργία της Ε' Κυριακής των Νηστειών (5 Απριλίου 2020) στον Ιερό Ναό της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού στην Τιφλίδα της Γεωργίας, κι εκεί εν μέσω κορωνοϊού! Δεν έχει σημασία που δεν καταλαβαίνουμε τη γλώσσα, μπορούμε να δούμε την παρουσία και την τάξη και την ευλάβεια του κόσμου.

Θαύματα κατ' απαίτησιν;

Τα άρθρα και οι επιστολές για το αν σώζει ο Θεός ή όχι παίρνουν και δίνουν τελευταία, μια και η τρέχουσα επιδημία αφενός δίνει αφορμές για σκέψη και αφετέρου παρέχει χρόνο για γράψιμο. Το ύφος κυμαίνεται από την ευγένεια μέχρι την προκλητικότητα ή και την ύβρη, και οι αναγνώστες αφήνονται να βγάλουν τα συμπεράσματά τους για τα κίνητρα των γραφόντων.

     Ορμώμενος από την επιστολή του κ. Τσολοδήμου (28/3/2020) σημειώνω τα εξής. Κατά καιρούς (ήδη από το τέλος του 19ου αιώνα) έχουν δημοσιευθεί εργασίες σε ιατρικά περιοδικά που προσπαθούσαν να ερευνήσουν αν η προσευχή είχε ή όχι ευεργετικό αποτέλεσμα σε αρρώστιες. Οι εργασίες έγιναν όλες σε Δυτικές χώρες, με κυρίαρχο το στοιχείο του ορθολογισμού, και τα συμπεράσματα ήταν αντιφατικά, όπως θα αναμενόταν. Το παράλογο των ερευνών αυτών είναι προφανές, μια και στηρίζεται σε εσφαλμένη μεθοδολογία (δεν μπορείς να μελετήσεις πνευματικά φαινόμενα με φυσικές μεθόδους). 

     Στην Ορθόδοξη Εκκλησία η σωτηρία είναι πρωτίστως πνευματική υπόθεση: οι άγιοι και οι μάρτυρες σώζονται ενώ πεθαίνουν κατά κόσμον. Βέβαια οι προσευχές και τα Μυστήρια της Εκκλησίας επιζητούν εκτός των άλλων και την θεραπεία από ασθένειες και την απαλλαγή από κινδύνους, χωρίς όμως να εκτοπίζουν ή να υποκαθιστούν τις προτεινόμενες θεραπείες (οι οποίες με τη σειρά τους δεν παρέχουν απόλυτες εγγυήσεις επιτυχίας). Το θαύμα δεν είναι άγνωστο στους ανθρώπους της πίστης, αφού τελικά «παρὰ Ὑψίστου ἐστὶν ἴασις», αλλά σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί αντικείμενο απαίτησης από τον Θεό, στον οποίο ανήκει ο έσχατος λόγος για την έκβαση του καθενός.

[Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή]

Παγκόσμια Ημέρα Υγείας

Το ότι η υγεία θεωρείται ως το πολυτιμότερο αγαθό είναι κοινοτοπία. Πριν αρκετά χρόνια, σε μια έρευνα που ζητούσε κατάταξη των αξιών και αγαθών που εκτιμούσαν οι άνθρωποι που ρωτήθηκαν, η υγεία αφαιρέθηκε από την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων διότι όλοι την κατέταξαν πρώτη. Είναι βέβαια ένα ερώτημα πόσο την εκτιμούμε όταν την έχουμε· το σίγουρο είναι ότι μας λείπει πολύ όταν τη χάσουμε, ακόμη και για βραχύ διάστημα, ακόμη και με τρόπο που δεν απειλεί την ύπαρξή μας αλλά αυτό που γενικά ονομάζουμε ποιότητα ζωής (π.χ. ένας που πάσχει από αλλεργικό συνάχι ταλαιπωρείται πολύ περισσότερο από κάποιον με ασυμπτωματικό καρκίνο, έστω κι αν δεν κινδυνεύει). Ακόμη, το πολύτιμο αυτό αγαθό είναι παγκόσμιο: αφορά όλους τους ανθρώπους του πλανήτη, διότι οι αρρώστιες, όπως και ο θάνατος, είναι δημοκράτισσες, δεν κάνουν διακρίσεις ταξικές, φυλετικές, πολιτικές ή θρησκευτικές (οι γενετικές διαφορές είναι μέσα στη φύση τους, και απλώς τροποποιούν το φάσμα των παθήσεων που μπορεί να προσβάλλουν τον Α ή τον Β πληθυσμό). Άλλωστε αυτό μας θυμίζει ο όρος ‘ΠΑΝδημία’, ότι δηλ. η τρέχουσα ίωση με τον όνομα Covid-19 αφορά τους πάντες και πανταχού.

     Είναι επίσης κοινός τόπος ότι γύρω από την υγεία έχουν αναπτυχθεί ποικίλα συστήματα, μια και η παροχή της έχει συνδεθεί με την πολιτική και ιδεολογική τοποθέτηση των διαφόρων κοινωνιών. Έτσι η υγεία μπορεί να θεωρείται ως ανθρώπινο δικαίωμα και δημόσιο αγαθό που προσφέρεται από την πολιτεία ως αυτονόητη υποχρέωση δωρεάν και ισότιμα προς όλους τους πολίτες της, ή ως αντικείμενο εμπορίας και οικονομικής αξιοποίησης (που φτάνει στην εκμετάλλευση και την κερδοσκοπία) με ασύμμετρη παροχή των διαθεσίμων υπηρεσιών (ελεύθερη αγορά). Οι δυο αυτές ακραίες καταστάσεις ορίζουν ένα ευρύ φάσμα, στο οποίο μπορεί κανείς να συναντήσει όλους τους δυνατούς συνδυασμούς δημόσιας και ιδιωτικής παροχής φροντίδας υγείας, όπου κράτος και πολίτες επωμίζονται σε ποικίλο βαθμό το κόστος των υπηρεσιών. Διότι μπορεί η φροντίδα υγείας να είναι γενική και ανεξαίρετη ανάγκη όλων, έχει όμως ένα πραγματικό κόστος (σε ανθρώπινο δυναμικό, υποδομές, υλικά, φάρμακα, τεχνολογία, δίκτυο παροχής και υποστήριξης κτλ.) που δεν είναι καθόλου ευκαταφρόνητο, αλλά και διογκώνεται καθημερινά με την εισαγωγή νέων διαγνωστικών και θεραπευτικών μέσων. Πρακτικά είναι ένας ‘πίθος Δαναΐδων’, ένα ‘βαρέλι δίχως πάτο’ όπου μπορεί κανείς να ρίχνει συνεχώς πόρους χωρίς ποτέ να καλύπτει όλες τις απαιτήσεις.

     Μπορεί κανείς να ισορροπήσει τις απαιτήσεις με την διαθέσιμη παροχή; Δύσκολη εξίσωση, που μπορεί να επιτευχθεί σε μεγάλο βαθμό με προσοχή και στα δυο σκέλη της. Από τη μία χρειάζεται εκλογίκευση των απαιτήσεων: αυτό που ζητούμε (είτε ως εξέταση, είτε ως θεραπεία, είτε ως εγκαταστάσεις) να είναι πράγματι αναγκαίο και να αναμένεται να φέρει πρακτικό αποτέλεσμα και όχι απλώς να ικανοποιεί την επιστημονική περιέργειά μας ή την φιλοδοξία μας. Από την άλλη πρέπει να υπάρχει κάλυψη του απαραίτητου κόστους με κριτήριο την αντικειμενική ανάγκη και την στοιχειώδη αξιοπρέπεια, αλλά όχι την πολυτέλεια ή την κερδοσκοπία. Ιδανική λύση μπορεί να μην υπάρχει, αλλά ο πήχυς θα πρέπει να είναι σε κάποιο ύψος που να διασφαλίζει μια κατά το δυνατόν χρυσή τομή.

     Η πανδημία του Covid-19 εκτός των άλλων ανέδειξε και την ανεπάρκεια των διαφόρων συστημάτων υγείας ανά τον πλανήτη. Χώρες γενικά ευκατάστατες και πολιτισμένες, με συστήματα που συνήθως ζηλεύουμε και φιλοδοξούμε να μιμηθούμε, αποδείχθηκαν κατώτερες των περιστάσεων και αδύναμες να αποτρέψουν τις εκατοντάδες και χιλιάδες των θανάτων από τον αόρατο ιό. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα συστήματα δεν είναι καλά: απλώς θυμίζει ότι πάντα θα υπάρχουν κάποια όρια, και ανά πάσα στιγμή αυτά μπορεί να υπερκαλυφθούν. Η αποδοχή της πραγματικότητος αυτής θα πρέπει να οδηγήσει σε μετριοπάθεια. Η φροντίδα της υγείας δεν μπορεί να είναι χώρος αλαζονείας ούτε πεδίο ανταγωνισμού, είτε επιστημονικού είτε οικονομικού. Επιπλέον, ακόμη και στις εύπορες και καλά οργανωμένες κοινωνίες η υγεία είναι ζητούμενο για μεγάλο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού. Και η πανδημία μπορεί να μας διδάξει (αν βέβαια θέλουμε να την ακούσουμε και να μάθουμε) ότι μια αρρώστια σήμερα σε μια απόμερη γειτονιά ή μακρινή χώρα αύριο μπορεί να σημαίνει αρρώστια σε ολόκληρη την πόλη ή τον κόσμο. Άρα δεν επιτρέπεται να αγνοούμε και να αδιαφορούμε για το τι συμβαίνει σε κάθε γωνιά της γης. «Οὐ γὰρ γινώσκομεν τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα», για τον καθένα μας.

     Σε κάθε περίπτωση, όσο ζούμε «ἐν τῇ θνητῇ σαρκὶ ἡμῶν» η κάθε είδους αρρώστια θα είναι μέρος της ύπαρξής μας. Χωρίς μοιρολατρία, αλλά με ρεαλιστική αποδοχή, θα την αντιμετωπίζουμε με τον πιο πρόσφορο τρόπο, τόσο ιατρικά όσο και φιλοσοφικά, με «ἔλαιον συμπαθείας» για τους πάσχοντες, ξέροντας ότι πάντα θα συναντούμε άλυτα προβλήματα (που δεν θα πρέπει να τα θεωρούμε ως ‘αποτυχίες’), και χωρίς να κομπάζουμε για τις τυχόν επιτυχίες, αφού, κατά την αρχαία λατινική ρήση, «medicus curat, Deus sanat»: ο γιατρός κουράρει (= φροντίζει, θεραπεύει), ο Θεός ιάται, χαρίζει την υγεία. Θεραπεία και ίαση δεν είναι το ίδιο: η πρώτη είναι η κάθε παρεχόμενη υπηρεσία που αποβλέπει στη δεύτερη, την απαλλαγή από τη νόσο. Όσο καλή κι αν είναι η πρώτη, ποτέ δεν μπορεί να εγγυηθεί απόλυτα τη δεύτερη.

     Παγκόσμια Ημέρα Υγείας σήμερα, και για να κλείσουμε τις σκέψεις αυτές (που μπορούν να επεκταθούν σε πάρα πολλές διαστάσεις) με κάτι επίκαιρο, διανύουμε την εβδομάδα του Λαζάρου. Όπως μας θυμίζουν οι ύμνοι των ημερών και ο ευαγγελιστής Ιωάννης, ο Κύριος πληροφορείται την αρρώστια του φίλου του και λέει στους μαθητές του: «Αὕτη ἡ ἀσθένεια οὐκ ἔστι πρὸς θάνατον». Ο ίδιος ξέρει ότι ο Λάζαρος θα πεθάνει, αλλά βλέπει πιο πέρα από τον τάφο, όπου ανθρωπίνως τελειώνουν οριστικά οι ελπίδες και οι προσδοκίες. Μακάρι κι εμείς, είτε ως γιατροί είτε ως ασθενείς, να μπορούμε να βλέπουμε λίγο πιο μακριά, ακολουθώντας το δικό του βλέμμα, ενώ παράλληλα καταβάλλουμε τις όποιες δικές μας φιλότιμες προσπάθειες.  

     Σημ. Επειδή η ημέρα είναι φέτος αφιερωμένη ειδικά στο νοσηλευτικό προσωπικό, παραπέμπω σ' ένα παλιότερο σχετικό άρθρο μου. 

Ικεσία

Ακάθιστος ύμνος σήμερα, από τα πιο αγαπημένα ποιήματα της Ορθόδοξης υμνογραφίας. Ξεχωρίζω το τελευταίο τροπάριο της ενάτης Ωδής του κανόνα, που είναι ιδιαίτερα επίκαιρο:

     "Φεῖσαι ὁ Θεός, τῆς κληρονομίας σου, τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν πάσας παραβλέπων νῦν, εἰς τοῦτο ἔχων ἐκδυσωποῦσάν σε τὴν ἐπὶ γῆς ἀσπόρως σε κυοφορήσασαν, διὰ μέγα ἔλεος θελήσαντα, μορφωθῆναι Χριστέ τὸ ἀλλότριον." 

     Είθε με τις πρεσβείες της Κυρίας Θεοτόκου να πορευθούμε προς την έξοδο από την παρούσα στενόχωρη και επικίνδυνη κατάσταση.

Μια συνηθισμένη μέρα

‘Η ἡμέρα ἡ ἐχθές, ἥτις διῆλθε’, όπως την περιγράφει το Ψαλτήρι, μπήκε στο αποθετήριο της ζωής μας. Ας την ανασκοπήσουμε.
     Παρακολουθούμε την Προηγιασμένη στην τηλεόραση (είχαμε σκεφτεί άραγε ποτέ ότι θα ερχόταν εποχή που θα ανάβαμε καντήλι μπροστά στο χαζοκούτι;). Αιωνία η μνήμη του π. Θεοφίλου που μας άφησε την παρηγοριά του 4Ε.
     Φεύγω για την κλινική. Πρωταπριλιά είναι, αλλά κανένας δεν έχει διάθεση για φάρσες και ψέματα. Δεν έχω δουλειά προγραμματισμένη, αλλά ποιος ξέρει τι μπορεί να προκύψει; Στο μεταξύ κάθομαι και δακτυλογραφώ ένα χειρόγραφο του πατέρα μου, κάποια στιγμή μπορεί να φτάσει να εκδοθεί.
     Κάνω ένα γύρο στα τμήματα. Υπάρχει μία μόνο άρρωστη που ξέρω, είναι χειρότερα. Θα πάει στην Εντατική, αλλά αφού την ελέγξουν πρώτα για τον ιό των ημερών, αν και το πρόβλημά της έχει διαφορετική αιτία.
     Ξανακάθομαι στο γραφείο, αναδιφώ κάποιες γνωστές ιστοσελίδες για κάτι ενδιαφέρον. Έχω μισοδιαβασμένο τον ‘Γέρο και τη θάλασσα’ του Hemingway (σε ηλεκτρονική μορφή), τον αποτελειώνω με θαυμασμό για την απλή ιστορία που την κάνει τόσο συναρπαστική το ιδιαίτερο γράψιμο, αλλά και η πρακτική πείρα του συγγραφέα, που κι εκείνος κυνηγούσε θηρία και ψάρευε στα βαθιά. Να θυμηθώ να γράψω ένα σχόλιο στην αγγλική ιστοσελίδα των αναγνωστών.
     Έχω βρει ένα ενδιαφέρον άρθρο σε ξένη εφημερίδα, επίκαιρο, με σκέψεις και εικασίες για το μέλλον του κόσμου μετά την πανδημία. Σκέφτομαι να το μεταφράσω. Έτσι κάνω 1-2 σελίδες, για δοκιμή (πάντα έτσι δεν αρχίζει κανείς;).
     Μια και ο λόγος για μετάφραση, το τελευταίο βιβλίο που ετοίμασα, ‘Ο θάνατος του καρκίνου’ του μεγάλου ογκολόγου Vincent deVita, είχε την ατυχία να κυκλοφορήσει λίγο πριν αρχίσει η πανδημία. Δεν προλάβαμε καν να το παρουσιάσουμε, όπως σχεδιάζαμε, και το ογκολογικό συνέδριο που θα το φιλοξενούσε αναβλήθηκε, όπως και όλες οι επιστημονικές και άλλες συνάξεις. Ας ελπίσουμε στο μέλλον. 
     Φτάνει μεσημέρι, δεν έχει νόημα να κάθομαι περισσότερο. Αφήνω μάσκα και λευκή μπλούζα, μαζεύω τα (αχρείαστα σήμερα) σύνεργά μου, στηθοσκόπιο, οξύμετρο, μπλοκ αποδείξεων, κινητό τηλέφωνο (δεν χτύπησε από το πρωί), ώρα για το σπίτι. Φαγητό, ανάπαυση, αγγλικό σταυρόλεξο, συνηθισμένα πράγματα.
     Σήμερα όμως είναι και μια ιδιαίτερη μέρα. Ψάλλεται ο Μέγας Κανών, που πάντα τον συνδέω με τον πατέρα μου και τους Αγίους Αποστόλους. Φέτος είναι κλειστοί κι αυτοί, όπως και οι περισσότεροι ναοί της χώρας. Εν τοις κελλίοις ημών, κι ας είναι καλά η διαδικτυακή μετάδοση από το μοναστήρι μας. Μαζί με τον Άγιο Ανδρέα ψάλλουμε κι εμείς: «Εἰ καὶ ἥμαρτον Σωτήρ, ἀλλ' οἶδα ὅτι φιλάνθρωπος εἶ, πλήττεις συμπαθῶς, καὶ σπλαγχνίζῃ θερμῶς, δακρύοντα βλέπεις, καὶ προστρέχεις ὡς Πατήρ, ἀνακαλῶν τόν Ἄσωτον».
     Είθε του χρόνου να ξαναβρεθούμε στο στασίδι μας, αν θέλει ο Θεός.

Τέλη ανεπαίσχυντα

Ομολογώ ότι με συγκίνησαν αυτά που είπε ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος στην κηδεία του εκλιπόντος Μανώλη Γλέζου:

     «Ο Μανώλης Γλέζος υπήρξε το σύμβολο της Εθνικής Αντίστασης σε ώρες συμφοράς της πατρίδος μας... Μου έκανε την τιμή να γνωριστούμε και να συζητήσουμε πολλές φορές. Υπόδειγμά του πάντοτε ήταν ο αδελφός του και η θυσία του. Σαν άνθρωποι μιλήσαμε πολλές φορές και για τις υπαρξιακές αγωνίες μας, για τα εσωτερικά μας προβλήματα και τις ανθρώπινες αδυναμίες και αναζητήσεις μας. Μου ζήτησε όταν έρθει η ώρα εκείνη που σφραγίζει την γήινη ζωή να προστώ της νεκρώσιμης ακολουθίας και να διαβάσω «τα γράμματα της εκκλησίας», όπως είπε. Η εκπλήρωση αυτής της επιθυμίας του, οδήγησε τα βήματα μου σε τούτο τον χώρο για να ψάλλουμε όλοι μαζί: Αιωνία η Μνήμη του». [EΔΩ]

     Ένας άνθρωπος που αψήφησε τον θάνατο και αντιμετώπισε ηρωικά την απειλή του σε πολλές στιγμές της ζωής του, αλλά και έζησε με σεμνότητα χωρίς να ‘εμπορευθεί’ τον ηρωικό του βίο, έφθασε σε βαθύ γήρας και σε τέλη ανώδυνα, ανεπαίσχυντα, ειρηνικά, και του διάβασαν και τα γράμματα της εκκλησίας. Να ευχηθούμε να έχει και καλόν Παράδεισο. 

     Υστερόγραφο. Αξίζει να διαβάσει κανείς το επεισόδιο του Γλέζου με την κατάθεση στεφάνου από τον Γερμανό πρέσβυ στο Δίστομο το 2017 [ΕΔΩ], για να γνωρίσει κι αυτή την πλευρά του εκλιπόντος.