Νότες παρηγοριάς

Η ηλικιωμένη γυναίκα έχει μια μεγάλη ποσότητα υγρού γύρω από τον ένα πνεύμονα. Χρειάζεται μια ανακουφιστική παρακέντηση. Της εξηγώ τι πρόκειται να κάνουμε, οι αδελφές την τοποθετούν στη κατάλληλη θέση. «Να της βάλω λίγη μουσική;» ρωτάει ευγενικά η κόρη της, σε μια προσπάθεια να την κρατήσει ήρεμη στη διάρκεια της μικροεπέμβασης. Καμία αντίρρηση. Ρυθμίζει το κινητό της και μας αφήνει να κάνουμε την απαραίτητη εργασία υπό τους ήχους του ‘Peer Gynt’, της μοναδικής αυτής ορχηστρικής σουίτας του Νορβηγού συνθέτη Edvard Grieg. Δεν θυμούμαι να έκανα άλλη τέτοια επέμβαση με μουσική υπόκρουση, και μάλιστα τόσο ευχάριστη. Ούτε η άρρωστη ούτε εγώ είχαμε την παραμικρή δυσκολία, και το αποτέλεσμα ήταν απόλυτα ικανοποιητικό.

     Ο Abraham Verghese, καθηγητής της Παθολογίας στο πανεπιστήμιο Stanford, γράφει στο μυθιστόρημά του ‘Cutting for stone’ για έναν διευθυντή χειρουργό που ρωτούσε τους βοηθούς του: «Σε μια επείγουσα κατάσταση, ποιο θεραπευτικό μέσο χορηγείται από το αυτί;» Όλοι τον κοίταζαν άφωνοι, αλλά ένας εύστροφος βοηθός απάντησε: «Λόγια παρηγοριάς, κύριε», εισπράττοντας έτσι τον έπαινο του δασκάλου. Το ίδιο ισχύει και για την καλή μουσική.  

Παύσατε πυρ!

 Μετά από δυο ακριβώς χρόνια από την τραγική εκείνη ημέρα που η Χαμάς, η τρομοκρατική αυτή παλαιστινιακή οργάνωση, διέπραξε την σφαγή 1200 Ισραηλινών και την ομηρία άλλων 250, τα όπλα φαίνεται να σιγούν. Η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός υπογράφηκε· δεν απομένει παρά να ευχηθούμε να έχει ισχύ και διάρκεια, και να είναι η τελευταία που θα χρειασθεί για να επικρατήσει ειρήνη στην πολύπαθη αυτή περιοχή του κόσμου. Έστω κι αν βραβευθεί γι’ αυτήν ο πρόεδρος των ΗΠΑ (ελπίζω όχι μαζί με τον Μπίμπι…).

     Ο απολογισμός της τραγωδίας αυτής αφήνει μια κατάπικρη γεύση στο στόμα κάθε πολιτισμένου ανθρώπου. Ο ψαλμωδός Δαβίδ γράφει σ’ έναν στίχο του: «ἄνθρωπος ἐν τιμῇ ὢν οὐ συνῆκε, παρασυνεβλήθη τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις καὶ ὡμοιώθη αὐτοῖς» [Ψ. 48:13]. Ο άνθρωπος μετατράπηκε σε άγριο κτήνος απέναντι στον συνάνθρωπό του. Και στην κτηνωδία αυτή, ένα οργανωμένο κράτος ξεπέρασε σε βαρβαρότητα τους τρομοκράτες. Οι αριθμοί είναι αμείλικτοι: εξήντα πέντε χιλιάδες οι νεκροί, εκ των οποίων κάπου δεκαοκτώ χιλιάδες παιδιά. Ας μην επεκταθούμε στην καταστροφή οικισμών και υποδομών και τη λιμοκτονία και την προσφυγιά των επιζώντων.

     Εκτός των άλλων, όλη αυτή η ιστορία ανέδειξε και τα αισθήματα των παρατηρητών, όλου του υπολοίπου κόσμου. Πολλοί έπιασαν το ένα άκρο: γι' αυτούς η άμυνα του Ισραήλ δικαιολογούσε οποιαδήποτε ενέργεια, για την οποία την ενοχή έφεραν αποκλειστικά οι Παλαιστίνιοι. Άλλοι πήραν την πλευρά του αδυνάτου, αυτού που υπέστη τις περισσότερες καταστροφές και πλήρωσε μεγαλύτερο φόρο αίματος. Η στοιχειώδης έννοια της ανθρωπιάς (κοινής ιδιότητας όλων) παραμερίστηκε και συσκοτίσθηκε από την τοξική γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε εκατέρωθεν. Κανείς δεν σκέφθηκε πώς θα ένιωθε αν δεχόταν ανάλογα πλήγματα.

     Αρχίσαμε με την ευχή η συμφωνία που υπογράφηκε να οδηγήσει σε ειρήνη διαρκείας. Η ιστορία βέβαια μας διδάσκει ότι δύσκολα παραδειγματιζόμαστε, και συνήθως ‘μετ’ οὐ πολύ’ κάποιος δίνει το έναυσμα για μια ακόμη αιματοχυσία, αγνοώντας τον λόγο του Χριστού ότι ‘πάντες οἱ λαβόντες μάχαιραν ἐν μαχαίρᾳ ἀποθανοῦνται’ [Ματθ. 26:52]. Ανεξαρτήτως εθνικότητος. Μακάρι η τραγική αυτή εμπειρία να είναι εξαίρεση, και να αποτελέσει παράδειγμα προς αποφυγή όχι μόνο για τη Μέση Ανατολή, αλλά και για ολόκληρο τον κόσμο. Γένοιτο!

Απεργία πείνας

Την έχουμε ακούσει κατά καιρούς, σε διάφορες χώρες και για διάφορους λόγους. Ουσιαστικά είναι η εκούσια ασιτία ενός ή περισσοτέρων ατόμων (με ή χωρίς λήψη υγρών) προκειμένου να ικανοποιηθεί από τις αρχές ένα αίτημα, προσωπικό ή κοινωνικό. Στις μέρες μας ήρθε πάλι στο προσκήνιο στο πρόσωπο ενός πατέρα που αιτείται την εκταφή του γιου του, θύματος του σιδηροδρομικού δυστυχήματος των Τεμπών, για να διαπιστωθεί αν πράγματι είναι ο γιος του και πώς πέθανε. Σέβομαι το πένθος του καθενός ανθρώπου, αλλά δεν μπορώ να συμφωνήσω με τον τρόπο με τον οποίο αυτό εκφράζεται.

     Γενικά, και ανεξάρτητα από το συγκεκριμένο περιστατικό, η απεργία πείνας είναι μια μορφή εκβιασμού. Η μόνη διαφορά είναι ότι ο κοινός εκβιαστής επιδιώκει να αποκομίσει όφελος απειλώντας κάποιον άλλο, ενώ ο απεργός πείνας απειλεί να βλάψει τη δική του υγεία και ζωή, φέρνοντας έτσι τον αντίδικό του αντιμέτωπο αφενός με τη συνείδησή του και αφετέρου με την κατακραυγή (δικαιολογημένη ή αδικαιολόγητη) εκείνων που παίρνουν το μέρος του απεργού. «Θα κάνεις αυτό που σου ζητώ, αλλιώς για ό,τι πάθω το κρίμα θα είναι στο λαιμό σου», λέει ο τελευταίος. Και επειδή σχεδόν πάντα ο αντίδικος είναι το κράτος, είναι πολύ εύκολο να πάρει ο απεργός με το μέρος του μια μερίδα κόσμου, που κάνει έτσι αντιπολίτευση δι’ αντιπροσώπου. Υπό την πίεση αυτής της κατακραυγής το κράτος συχνά προχωρεί σε παραχωρήσεις και ενέργειες που είναι αντίθετες με την κοινή λογική, αλλά και με τη νομοθεσία.

     Κάτι τέτοιο γίνεται και στην παρούσα περίπτωση, που σχετίζεται με την σιδηροδρομική τραγωδία των Τεμπών. Η απεργία πείνας του χαροκαμένου πατέρα δυστυχώς έγινε αντικείμενο κομματικής υποκίνησης και εργαλείο αντιπολιτευτικής σκοπιμότητας, κάτι που φυσικά δεν έχει καμία σχέση με την απονομή δικαιοσύνης, την οποία παρακωλύει και καθυστερεί. Πέρα από την ταυτοποίηση του συγκεκριμένου θύματος (που κι αυτή μπορεί να δώσει λανθασμένα αποτελέσματα από τη στιγμή που υπήρξαν τόσα θύματα), η εκταφή της σορού δεν πρόκειται να προσφέρει τίποτε απολύτως. Αντίθετα, όπως έχω γράψει και άλλη φορά, ευνοεί μια κατάσταση παθολογικού πένθους για τον πατέρα. Δεν είμαι συνήγορος της κυβέρνησης, αλλά στο θέμα αυτό θα προέτασσα τον σεβασμό προς τους νεκρούς, που ανήκουν πλέον σε άλλη, ανώτερη δικαιοδοσία.

Τρίμηνο

 Κλείνουν σήμερα τρεις μήνες χωρίς τη φυσική παρουσία του Δημήτρη δίπλα μας, χωρίς τις συχνές εκείνες τηλεφωνικές επικοινωνίες, στις οποίες μαζεύαμε το υλικό για την επόμενη ζωντανή συνάντηση και τον σωκρατικό διάλογο που εκείνος κατεύθυνε πάντα σε θέματα ακανθώδη, που σε ανάγκαζαν να σκεφθείς, να προβληματισθείς πάνω στα προκλητικά ερωτήματα που έθετε (είναι έτσι άραγε; αυτό πιστεύει;), για να καταλήξει στο τέλος στην πιο συμβατική, παραδοσιακή άποψη, έχοντας διεξέλθει και ακυρώσει όλα τα αντίθετα επιχειρήματα. Ωστόσο δεν απουσιάζει. Η φωτογραφία του πάνω στο γραφείο μου, δίπλα στην οθόνη του υπολογιστή, μου τον δείχνει συνεχώς, έτοιμο θαρρείς να ανοίξει μια καινούργια συζήτηση. Τι εμπειρίες να έχει άραγε στον αόρατο κόσμο όπου βρίσκεται, και όπου σήμερα πορεύθηκε προς συνάντησή του και ο λίαν προσφιλής του π. Ευσέβιος;

     Ανασκαλεύοντας το αρχείο βρίσκω ένα κείμενο του δημοσιογράφου Μ. Κοττάκη από την ‘Εστία’, γραμμένο πριν τέσσερα χρόνια, με αφορμή τον θάνατο της Φώφης Γεννηματά. Ο τίτλος του ένα ερώτημα: ‘Τι κάνεις με την επαφή που έχεις στο κινητό σου, όταν χάνεται ένας αγαπημένος σου φίλος;’ Καταλήγει με τις φράσεις: ‘Δεν διαγράφονται οι άνθρωποι. Ούτε αντικαθίστανται. Είναι μοναδικοί. Πώς να πατήσεις delete πάνω στο όνομά τους; Δεν μπορώ. Τα λεφτά δεν έχουν καμία σημασία μπροστά στο κεφάλαιο των ανθρώπων. Το μόνο που μένει μέσα μας και τοκίζεται διά βίου’.

     Στη μνήμη του κινητού και στις επαφές του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου συναντώ κάθε τόσο το όνομα του Δημήτρη. Δεν διαγράφονται τέτοιοι άνθρωποι.

Καινά δαιμόνια

 Ο Θ. Γεωργακόπουλος παρουσιάζει στην Καθημερινή (Bots και μαύροι Φινλανδοί ναζί, 4/10/2025) ένα άκρως ανησυχητικό θέμα: περιπτώσεις διαδικτυακών μηνυμάτων που ωθούσαν σε επεισόδια συγκρούσεων και βίας με ρατσιστικά κίνητρα και σε άλλες εγκληματικές ενέργειες. Καθόλου περίεργο στην εποχή μας, θα πει κανείς. Το πιο ανησυχητικό είναι ότι τα μηνύματα δεν είχαν ανθρώπινη προέλευση, αλλά ήταν δημιουργήματα bots, δηλαδή ψεύτικων ψηφιακών λογαριασμών ανάρτησης αυτοματοποιημένου περιεχομένου, που είναι προγραμματισμένοι να ανακυκλώνουν την ‘είδηση’ και να εξάπτουν τη φαντασία και τα πνεύματα των ανυποψίαστων αναγνωστών, που ‘τσιμπούν’ το δόλωμα και συνεχίζουν το γαϊτανάκι της παραπληροφόρησης ή κατεβαίνουν στους δρόμους με άγριες διαθέσεις.

     Καταλαβαίνει κανείς ότι τέτοιοι μηχανισμοί αποτελούν το ιδανικό εργαλείο για την πρόκληση κοινωνικών αναστατώσεων από οποιονδήποτε θελήσει να τους χρησιμοποιήσει. Έχουν μεγάλη διείσδυση στο ευρύ κοινό, δεν υπόκεινται σχεδόν σε κανέναν περιορισμό και κρατούν στο παρασκήνιο τους υποκινητές τους. Ο αρθρογράφος αναφέρει ότι πίσω από μια πρόσκληση για αντιπαράθεση των οπαδών της ‘Λευκής Ανωτερότητας’ με αμερικανούς μουσουλμάνους στο Τέξας βρισκόταν «μία Ρωσική ‘βιοτεχνία bots’ στην Αγία Πετρούπολη, που αναπτύσσει γιγάντιο όγκο ιντερνετικού περιερχομένου με αποκλειστικό στόχο να θρέψει τη διχόνοια στις δυτικές κοινωνίες». Το ίδιο μπορεί να κάνει καθένας, ανατολικός ή δυτικός, βόρειος ή νότιος, για δικές του σκοπιμότητες, πολιτικές, θρησκευτικές, οικονομικές ή άλλες. Πρόκειται για την αναγωγή της προπαγάνδας σε πολύ ανώτερο επίπεδο, κάτι που αποτελεί δυνητικά θανάσιμο κίνδυνο για κάθε οργανωμένη κοινωνία.

     Υπάρχει άμυνα απέναντι σε τέτοιες ύπουλες απειλές; Όσο λιγότερο εμπιστεύεται κανείς τα λεγόμενα κοινωνικά δίκτυα (Facebook, Instagram, Twitter-X κλπ.), τόσο καλύτερα. Ο ευαγγελιστής Ιωάννης στην επιστολή του λέει εκείνο το χαρακτηριστικό: «Μὴ παντὶ πνεύματι πιστεύετε» [Α΄ Ιω. 4:1]. Ως ‘πνεύματα’ θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν και τα άυλα μηνύματα και συνθήματα που σπείρονται στο διαδίκτυο, «καὶ ὁ λόγος αὐτῶν ὡς γάγγραινα νομὴν ἔξει» [Β΄ Τιμ. 2:17], κατά τον απόστολο Παύλο. Ας δυσπιστούμε λοιπόν απέναντι στα πνεύματα αυτά, ας μην τα διαδίδουμε και τα αναπαράγουμε, ώστε να περιορίζεται η γάγγραινα. Και φυσικά ας μην υπακούμε στα κελεύσματά τους, ιδίως αν αυτά ωθούν σε βία και καταστροφή.

Ελληνομάθεια

Να και μια είδηση που θα έπρεπε να αποτελεί πρωτοσέλιδο σε όλα τα ελληνικά Μέσα. Στο Wilmington της πολιτείας Delaware στις ΗΠΑ λειτουργεί δημόσιο σχολείο όπου η ελληνική γλώσσα είναι υποχρεωτικό μάθημα για 2500 μαθητές, το 98% των οποίων δεν έχει ελληνική καταγωγή. Διδάσκεται επί δύο ώρες κάθε μέρα από ελληνόφωνους δασκάλους, που κάνουν μαθηματικά και φυσικές επιστήμες αποκλειστικά στα ελληνικά, ενώ τα υπόλοιπα μαθήματα γίνονται στα αγγλικά. Όπως μας λέει η σχετική είδηση, οι γονείς βλέπουν ότι τα παιδιά με τον τρόπο αυτό βελτιώνουν τις επιδόσεις τους στα αμερικανικά τεστ. Το σχολείο έχει πάρει σημαντικά βραβεία και οικονομικές επιδοτήσεις και οι μαθητές του εισάγονται με κλήρωση. Επίσης, οι εξετάσεις ελληνομάθειας αναγνωρίζονται στα αμερικανικά πανεπιστήμια και προσφέρουν απαλλαγή από το υποχρεωτικό μάθημα ξένης γλώσσας, εξοικονομώντας χιλιάδες δολάρια. Όπως λέει η αντιπρόεδρος του σχολείου Ιωάννα Λεκκάκου, «η εκπαίδευση στα ελληνικά στις ΗΠΑ είναι κάτι πολύ περισσότερο από σχολικό πείραμα. Είναι ήπια διπλωματία, από την οποία η Ελλάδα μπορεί να ωφεληθεί πραγματικά. Λειτουργούμε με χρήματα του αμερικανικού Δημοσίου, αλλά συνδυάζουμε την ελληνική γλώσσα, τον πολιτισμό και μια διαφορετική διδακτική μεθοδολογία».

     Να ελπίσουμε ότι θα προσέξουν την είδηση αυτή το ελληνικό κράτος, το υπουργείο Παιδείας, τα πανεπιστήμιά μας και όλη η εκπαιδευτική κοινότητα; Θα είναι ευχής έργο να αποτελέσει ένα πρότυπο και για τα δικά μας σχολεία.

     Η ιστοσελίδα του Odyssey Charter School είναι http://odysseycharterschooldel.com/ .