Παράδοξα

• ‘Κλάδος ελαίας’. Αυτή είναι η κωδική ονομασία που δόθηκε (με αρκετή δόση κατάμαυρου χιούμορ, είναι αλήθεια) στην τρέχουσα επιχείρηση του τουρκικού στρατού εναντίον των Κούρδων στα προς την Τουρκία σύνορα της Συρίας, στην οποία μέχρι στιγμής έχουν σκοτωθεί και πολλοί άμαχοι. Τα άτιμα τα κλαδιά της ελιάς, φονικά όπλα έχουν καταντήσει! Λιγότερα θύματα θα υπήρχαν αν οι φορείς τους κράδαιναν τσεκούρια και δόρατα.
• Έληξε και για φέτος το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός της Ελβετίας. Όπως διάβασα, κάπου χίλια ιδιωτικά τζετ χρησιμοποιήθηκαν για τη μεταφορά των υψηλών συνέδρων (κάποιες εφημερίδες σχολίασαν δηκτικά και το οικολογικό ‘αποτύπωμα’ τόσων πτήσεων), που η συλλογική καρδούλα τους καίγεται πιο πολύ για τα γράδα της σαμπάνιας τους παρά για το μέλλον του πλανήτη ή των κατοίκων του. Όπως διάβασα γύρω στα Χριστούγεννα, μέσα στο έτος που μας πέρασε οι 500 πλουσιώτεροι του κόσμου αύξησαν την περιουσία τους συνολικά κατά 1 τρισεκατομμύριο δολάρια. Έγιναν άραγε ευτυχέστεροι; Πιο άνθρωποι;
• Για να μην αφήσουμε και την ‘επέτειο’ να περάσει, κλείσαμε τρία χρόνια σήμερα με την πρώτη φορά αριστερά. Ας ελπίσουμε ότι δεν θα υπάρξει άλλη τέτοια επέτειος στο μέλλον. Στο χέρι μας είναι. Κι ακόμη, διαβάζω ότι ο γνωστός Γιάνης θα αναγγείλει την ίδρυση νέου κόμματος. Προφανώς θέλει μια δεύτερη ευκαιρία να δοκιμάσει τις οικονομικές του θεωρίες, ή δεν κατάλαβε τι ακριβώς πέτυχε το 2015. Οψόμεθα.

Πολιτική ευήθεια

Διάβασα με κατάπληξη τη δήλωση κάποιου βουλευτή του κυβερνώντος κόμματος (Καθημερινή 23/1) για το συλλαλητήριο της Θεσσαλονίκης, ότι «το να συμμετέχεις σε μια πορεία με τους ναζί σημαίνει ότι τους νομιμοποιείς, σημαίνει ότι μαζί με αυτούς μπορείς να πορευτείς». Αν την ‘πορεία’ την οργάνωναν οι ναζί και κάποιοι άλλοι πήγαιναν μαζί τους, θα κατανοούσα τη δήλωση. Αν όμως σε μια συγκέντρωση χιλιάδων ατόμων, οργανωμένη από ανεξάρτητο, μη κομματικό φορέα, πηγαίνουν απρόσκλητοι (για δικούς τους λόγους και σκοπιμότητες) και κάποιοι ναζί, τότε το να κατηγορείς τους οργανωτές για νομιμοποίηση και συμπόρευση με τους ναζί δείχνει πολιτική ευήθεια, αν όχι κάτι χειρότερο. Κάτι τέτοιες δηλώσεις «ανεβάζουν τις μετοχές» των ακραίων στοιχείων.

[Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή]

Απόηχος

Λες και έπεσε γραμμή. Οι ‘πρωτοκλασάτοι’ αρθρογράφοι της Καθημερινής συναγωνίζονται σήμερα (και όχι μόνο) ποιος θα υποβαθμίσει περισσότερο το προχθεσινό συλλαλητήριο για το όνομα της Μακεδονίας και την υφαρπαγή του από τους βορείους γείτονες. Άλλοι, λίγο πιο μετριοπαθείς, προσπαθούν να σταθμίσουν με ψυχραιμία τα πράγματα, αφήνοντας ωστόσο κι αυτοί τις σχετικές αιχμές. Τι να περιμένει λοιπόν κανείς από άλλες πλευρές του δημοσιογραφικού φάσματος;
     Κακά τα ψέματα. Όπου συρρέει κόσμος ετερόκλητος, ανάμεσα στο σιτάρι φυτρώνουν και ζιζάνια κάθε είδους. Έτσι το όριο ανάμεσα στην ευπρέπεια και τη χυδαιότητα, το ορθό και το ακραίο, το αυθόρμητο και το λαϊκίστικο, πολύ εύκολα γίνεται δυσδιάκριτο. Κι αυτό παρασύρει όχι μόνο το πλήθος, αλλά και τους ομιλητές, που προσπαθούν να ανταποκριθούν στα αισθήματα του κοινού ανεβάζοντας τους τόνους και προβάλλοντας συνθήματα ή αιτήματα που ξεφεύγουν ίσως από την κεντρική ιδέα και τον βασικό πυρήνα της εκδήλωσης. Αυτό δεν μπορεί να αναιρέσει την ουσία, αλλοιώνει όμως την εμφάνιση και δίνει αφορμές σ’ αυτούς που τις ψάχνουν για να καταδικάσουν ολόκληρη την εκδήλωση.
     Λέγεται συχνά ότι η μεγαλύτερη πονηριά του Διαβόλου είναι να μας πείσει ότι δεν υπάρχει. Έτσι και η όποια διεκδίκηση των Σκοπιανών και των πατρώνων τους μπορεί να προβάλλεται ως μικρή, ελάχιστη, «ένα όνομα μόνο», αλλά, όπως λέμε συνήθως, ο Διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες: στα αλυτρωτικά άρθρα του συντάγματος της ΠΓΔΜ, στην ατέλειωτη προπαγάνδα της ψευδοϊστορίας τους (με το λέγε-λέγε έχουν πλάσει ένα παραμύθι που έφτασαν να το πιστεύουν και οι ίδιοι και πολλοί άλλοι), στην υποστήριξη από τρίτους που προωθούν τα δικά τους ευρύτερα συμφέροντα. Και βέβαια να μη ξεχνούμε τους ασκούς του Αιόλου και την Κερκόπορτα: δώσε στον αντίπαλο μια χαραμάδα, και σύντομα θ' ανοίξει διάπλατα την πόρτα, κι άντε να τη συμμαζέψεις μετά. Αντί λοιπόν να οικτείρουμε τους σύγχρονους Έλληνες για την απόστασή τους από την ελληνικότητά τους, ας διδάξουμε αυτή τη σχέση, ας σπείρουμε γνώση και όχι καταγγελίες, ας θυμίσουμε την κληρονομιά μας σε όσους από μας την έχουμε ξεχάσει. Ας ξαναπιάσουμε τον ‘Γεροστάθη’ και τον ‘Μικρό Πλούταρχο’, για να γνωρίσουμε κάποιες απόμακρες φυσιογνωμίες της ιστορίας μας που φτάσαμε να τις ξέρουμε μόνο από τους κινηματογραφικούς «300» του Όλιβερ Στόουν.
     Ένα παράπλευρο όφελος, κρινόμενο εκ του τελικού αποτελέσματος και όχι από την πρόθεση, είναι ότι κάηκε εκείνο το έκτρωμα -- ντεμέκ διατηρητέο -- στη λεωφόρο Στρατού. Επιτέλους, ευκαιρία να το γκρεμίσουν: μόνο εστία βρωμιάς ήταν τόσον καιρό. Κι αν μέχρι τις επόμενες δημοτικές εκλογές δεν λησμονήσει ο κόσμος της Θεσσαλονίκης τη στάση του δημάρχου του πάνω στο θέμα του ονόματος (και όχι μόνο) και τον τιμήσει δια της αποπομπής, θα έχουμε ακόμη ένα θετικό αποτέλεσμα.

Δημοψήφισμα

Μερικές εικόνες από πρώτο χέρι. 

Δεν θα την πάρουνε ποτέ τη γη των Μακεδόνων,

γιατί 'ναι πάντα ελληνική, το θαύμα των αιώνων.

 

 

 

 

 

Ονομάτων επίσκεψις

Με αφορμή τις τρέχουσες συζητήσεις για το ‘όνομα’, θα μπορούσε κανείς να ανατρέξει στους ποιητές με πρώτο τον Σαίξπηρ, που βάζει στο στόμα της Ιουλιέτας εκείνο το πασίγνωστο: «Τι είναι ένα όνομα; Αυτό που λέμε ρόδο, και με όποιο άλλο όνομα το ίδιο γλυκά θα μύριζε». Είναι, αλήθεια, έτσι; Ίσως ναι, για τον κάθε Ρωμαίο και την Ιουλιέτα του. Για το δικό μας θέμα όμως ας πάμε στον Καβάφη.
    Λοιπόν, ‘τιμή σ’ εκείνους όπου στην ζωή των’ προσπαθούν -- έστω και για την τιμή των όπλων -- ‘να φυλάττουν Θερμοπύλες’.
     Να διαδηλώνουν και να συλλαλούν για ένα όνομα.
     Να γράφουν... έστω και με κίνδυνο να δείχνουν γραφικοί.
     Έστω κι αν προβλέπουν -- ‘και πολλοί προβλέπουν’ -- τον έντιμο συμβιβασμό,  στο όνομα της γεωπολιτικής ισορροπίας.
     Κάτι σαν έναν συμβατικό γάμο, όπου κάποιοι συμφωνούν, ή εξαναγκάζονται, παρ’ όλες τις διαφωνίες και διαφορές τους, να συνυπάρχουν για χάρη παιδιών, γονιών, συμφερόντων.
     Έτσι κι εδώ, τα ποικίλα συμφέροντα βλέπουν τον ‘έντιμο συμβιβασμό’ ως ‘μια κάποια λύση’. Μόνο που τους ‘βαρβάρους’ δεν τους περιμένουμε μάταια στην αγορά, όπως ο ποιητής. Έχουμε ‘Λαιστρυγόνας και Κύκλωπας και θυμωμένον Ποσειδώνα’ ανάμεσά μας, γύρω μας, κοντά αλλά και πιο μακριά, έτοιμους να μας προσφέρουν λύσεις σε όλα τα προβλήματα.
     Με το ανάλογο τίμημα (άλλωστε, παίρνει κανείς τίποτε τζάμπα στον κόσμο;).
     Και τι μας ζητούν, βρε αδερφέ;
     Κάτι τόσο δα: να εκχωρήσουμε ένα όνομα, που θα το χρησιμοποιούν οι γείτονές μας erga omnes (αφού θυμηθήκαμε και την... κλασική μας παιδεία).   
     ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ.
     ‘Τι είναι ένα όνομα’, αλήθεια;
     Εννιά γράμματα, μερικές χιλιάδες χρόνια ιστορία.
     Πόσο κοστίζουν άραγε στο παγκόσμιο χρηματιστήριο αξιών;

Κόμματα κι ονόματα

Αφορμή για τις παρακάτω σκέψεις μου δίνουν οι ποικίλες γνώμες που διατυπώνονται από αρθρογράφους (π.χ. ΕΔΩ) τις μέρες αυτές για το ποια θέση θα κρατήσει κάθε κόμμα (κυρίως η Νέα Δημοκρατία) στο θέμα του ονόματος της ΠΓΔΜ. Λοιπόν, τελικά τα πολιτικά κόμματα είναι κάπως σαν τα φάρμακα. Αν διαβάσει κανείς όλα τα ψιλά γράμματα στα ένθετα των φαρμάκων και τα πάρει κατά γράμμα (και όχι σαν πιθανότητες), θα δυσκολευτεί πολύ να αποφασίσει να χρησιμοποιήσει οτιδήποτε. Κατά παρόμοιο τρόπο, αν διαβάζει κανείς τις εις βάθος, πλάτος, ύψος και μήκος δημοσιογραφικές αναλύσεις για την πολιτική, τις ιδέες, τα κίνητρα, τις συνιστώσες, το παρασκήνιο και τα αθέατα ρεύματα που διαπνέουν και διατρέχουν το κάθε κόμμα, θα πρέπει να ξύσει πολύ το κεφάλι του πριν καταλήξει ότι μπορεί να το ψηφίσει με το χέρι στην καρδιά. Όπως και στα φάρμακα, η μετρημένη ενημέρωση κάνει καλό. Μια εκτενής ανάλυση είναι η καλύτερη συνταγή για ολική σύγχυση. Διαλέγετε και παίρνετε.

[Δημοσίευση στην ηλεκτρονική Καθημερινή]

ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ

 

Σακούλες

Με το άνοιγμα της καινούργιας χρονιάς κάτι νέο μπήκε στη ζωή μας, ή καλύτερα κάτι παλιό και γνώριμο προσπαθεί να βγει. Ή, ακόμη καλύτερα, προσπαθούν να μας το βγάλουν, δεν ξέρω με πόση επιτυχία. Ας μη σας παιδεύω άλλο. Πρόκειται για τις νάιλον σακούλες. Πανταχού παρούσες ως τώρα, κατά χιλιάδες και εκατομμύρια περνούν καθημερινά από τα χέρια μας, φιλοξενώντας οτιδήποτε, από το ελάχιστο ‘κάτι’ που αγοράζουμε σε οποιοδήποτε κατάστημα μέχρι τα κυβικά μέτρα των απορριμμάτων που αθροίζουμε με τον τρόπο της ζωής μας. Βιβλίο παίρνεις; Σακούλα. Γλυκά παίρνεις; Σακούλα. Ένα κουτί Ντεπόν από το φαρμακείο; Σακουλάκι. Τα ψώνια της εβδομάδος από το σούπερ μάρκετ; Σακούλες (και δυο-τρεις ακόμη για περίσσευμα). Και πάει λέγοντας. Κι αυτά ως προς τα εισερχόμενα. Το ίδιο όμως ισχύει και για τα εξερχόμενα: μπορεί να βγάζουμε πολλές σακούλες με λίγα ή περισσότερα σκουπίδια, ακόμη και δυο και τρεις φορές τη μέρα.
     Αυτά μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου. Με την πάροδο του χρόνου μάθαμε ότι οι αθώες κατά το φαινόμενο σακούλες μόνο αθώες και ακίνδυνες δεν είναι. Δεν ανακυκλώνονται, μένουν στο περιβάλλον, μολύνουν τους ωκεανούς ακόμη και σε απίθανες περιοχές (π.χ. το νησί Χέντερσον), καταπίνονται και θανατώνουν ζώα και ψάρια και πουλιά. Κι επειδή ο αριθμός τους σε παγκόσμια κλίμακα ανέρχεται σε δισεκατομμύρια (μήπως λίγα λέω;), γίνονται προσπάθειες να περιορισθεί η χρήση τους, ή μάλλον η κατάχρησή τους. Κι έτσι εφαρμόζεται από την Πρωτοχρονιά η χρέωση της κάθε σακούλας.
     Θεωρητικά αυτό σημαίνει ότι θα σκεφτόμαστε αν με κάθε αγορά μας χρειάζεται και σακούλα. Κάποιοι θυμήθηκαν τις πάνινες τσάντες και τα δίχτυα με τα οποία πηγαίναμε για ψώνια στην παιδική μας ηλικία. Δεν πέρασαν όμως πολλές μέρες και άρχισαν να ακούγονται διάφορα, όπως: «Δεν θέλετε σακούλα; Εγώ πάντως σας τη χρέωσα». Κάποιοι έμποροι χρεώνουν μεν τη σακούλα, αλλά δεν επιφορτίζουν τον πελάτη με το κόστος της, ιδίως όταν το εμπόρευμα είναι κάποιας αξίας (π.χ. ρούχα ή παπούτσια). Και βέβαια, κοιτάζοντας την παρακάτω εικόνα, αναρωτιέται κανείς: Καλά οι σακούλες. Τι γίνεται με όλες τις άλλες πλαστικές συσκευασίες που αντικρύζουμε σε κάθε γωνιά του μικροκόσμου μας; Κουτιά, μπουκάλια, βάζα, σωληνάρια κάθε σχήματος και μεγέθους και για οποιοδήποτε προϊόν, όλα αυτά δεν είναι πλαστικά και δεν προσθέτουν ανάλογη επιβάρυνση στο περιβάλλον μας; 

[από ΕΔΩ]

     Υπάρχει άραγε λύση στο πρόβλημα; Τι θα πρέπει να κάνουμε; Να παίρνουμε μαζί μας γυάλινα μπουκάλια για κέτσαπ, λάδι, απορρυπαντικό πιάτων, Κόκα Κόλα;... Κάποτε γινόταν κι αυτό, σε περιορισμένη κλίμακα (θυμούμαι την εποχή που μας ζύγιζαν άδειο το βάζο και στη συνέχεια μας το γέμιζαν π.χ. με μέλι, μαρμελάδα ή ταχίνι). Πρακτικά βέβαια μια τέτοια τακτική είναι ανέφικτη, αφού τα περισσότερα είδη που καταναλώνουμε δεν διατίθενται χύμα. Ίσως πιο ουσιαστικό θα ήταν να αρχίσουμε να εξετάζουμε προσεκτικά την κατανάλωση που κάνουμε και να σκεφτούμε: υπάρχει κάτι περιττό σε όλα αυτά που θέλω να ψωνίσω; Ίσως μακροπρόθεσμα, και με ανάλογη εκπαίδευση σε σχολεία και στα μέσα ενημέρωσης, κάπου να φτάσουμε. Ωστόσο, ας έχουμε στο νου μας και το περίφημο δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα που λέει με απλά λόγια ότι κάθε ανθρώπινη ενέργεια αυξάνει την εντροπία, δηλαδή τα σκουπίδια στο περιβάλλον. Με τα όποια μέτρα ο μεταπτωτικός κόσμος μπορεί να αναβάλλει για λίγο την αυτοκαταστροφή του, αλλά οι δείκτες του οικολογικού ρολογιού κινούνται αδυσώπητα προς την ώρα μηδέν.   

Παιδεία και νομοσχέδια

Ξέρετε γιατί η μάθηση στα ελληνικά σχολεία στηρίζεται παραδοσιακά στην απομνημόνευση της όποιας (κατά μάθημα) ‘ύλης‘; Για να προετοιμάζει μελλοντικά πολιτικά πρόσωπα (βουλευτές) που θα πρέπει να διαβάζουν νομοσχέδια εκατοντάδων σελίδων πάνω σε πολυποίκιλα θέματα και να είναι σε θέση να απαντούν σε ερωτήματα πάνω σ’ αυτά. Επειδή όμως αυτό δεν είναι πρακτικά δυνατό, συνήθως η ‘ύλη’ περιορίζεται σε μερικές δεκάδες θέματα (τα λεγόμενα SOS) που αποστηθίζουν οι μαθητές για να μπορούν να ανταποκριθούν ικανοποιητικά στις απαιτήσεις των εξεταστών.
     Κάπως έτσι και με το ζέον πολυνομοσχέδιο με τον γενικό τίτλο «Ρυθμίσεις για την εφαρμογή των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων του προγράμματος οικονομικής προσαρμογής και άλλες διατάξεις». Διαβάζω ότι περιέχει 400 άρθρα για κάθε θέμα της ζωής του τόπου (από το ωράριο των φαρμακείων μέχρι τον τρόπο κήρυξης απεργιών και από την κατάργηση των υποθηκοφυλακείων μέχρι τις άδειες λειτουργίας καζίνο, κι ένα σωρό άλλα που ούτε να διανοηθεί κανείς δεν μπορεί), συνολικής έκτασης 1531 σελίδων. Επιπλέον η εισηγητική του έκθεση  καλύπτει 331 σελίδες. Όλη αυτή η ‘ύλη’ -- υποτίθεται ότι -- θα πρέπει να αναγνωσθεί από 300 άτομα ποικίλης νοητικής επάρκειας, να κατανοηθεί, να υποβληθεί σε κριτική σκέψη (αν οι δυο αυτές λέξεις στα πλαίσια του κοινοβουλίου δεν αποτελούν οξύμωρο σχήμα) και στη συνέχεια να ψηφισθεί κατ’ άρθρον και στο σύνολό της μέσα σε μία εβδομάδα. Επειδή δεν είναι ανθρωπίνως δυνατό να γίνει κάτι τέτοιο, οι υπεύθυνοι (με την κύρια σημασία της λέξης) περιορίζουν το ενδιαφέρον τους σε κάποια θέματα SOS, που αποτελούν κόκκινο πανί για διάφορες τάξεις πολιτών ή ελκύουν θορυβώδεις αντιδράσεις, και προετοιμάζουν τις στρογγυλεμένες απαντήσεις και δικαιολογίες τους για τα θέματα αυτά προς τους εξεταστές-ψηφοφόρους τους. Αυτό δεν έμαθαν τόσα χρόνια στο σχολείο;
     Κι αν βρεθεί κανείς αφελής και ρωτήσει κάτι για τα σιωπηρά υπόλοιπα, που ενδεχομένως να αποτελούν ένα είδος ‘γύψου’ για ολόκληρη την ελληνική κοινωνία και για πολλά χρόνια, θα απαντήσουν, με απόλυτα δικαιολογημένη αγανάκτηση, ότι αυτό είναι εκτός εξεταστέας ύλης. 

Η αριστεία του τίποτα

Δεν γνώριζα τη Μαρία Ευθυμίου, αλλά τη συνάντησα μέσα από πρόσφατη συνέντευξή της στην Καθημερινή. Είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και, όπως φαίνεται, ανήκει στους ανθρώπους εκείνους που έχουν το θάρρος της γνώμης και λένε τα πράγματα με το όνομά τους και όχι μασκαρεμένα με διάφορους ευφημισμούς και εύπεπτες πολιτικές ορθότητες. Λέει, ανάμεσα σε άλλα εύστοχα: «Ως προς το θέμα της παιδείας, στην κοινωνία έχει δημιουργηθεί ένα κλίμα χαμηλής απαιτητικότητας. Στα σχολεία όλοι οι μαθητές, έτσι κι αλλιώς, παίρνουν Α στο δημοτικό και 19 ή 20 στο γυμνάσιο, δουλέψουν δεν δουλέψουν, μάθουν δεν μάθουν. Έχουμε ένα απίθανο ποσοστό αριστούχων παγκοσμίως. Καμία σύγκριση με παλαιότερα. Ο απόφοιτος δημοτικού του σχολείου της γειτονιάς πριν από 40 χρόνια ήξερε πολύ περισσότερα από πολλούς αποφοίτους λυκείου σήμερα. Μετά το 1980 αποφασίσθηκε το κλίμα αυτό προκειμένου «να μην επιβαρυνθεί η ψυχή των παιδιών». Είναι κι αυτό άλλη μία έκφανση της δήθεν ‘αριστερής’ πλευράς μας. Δηλαδή, του τίποτα».

     Και θυμούμαι μια φιλόλογό μας (στην Γ' και Δ' Γυμνασίου), που τότε τη θεωρούσαμε ‘στρίγγλα’ και τώρα λέμε ‘καλή της ώρα’ για όσα μας έμαθε, που όταν μου έβαλε 17 στο πρώτο τρίμηνο στα αρχαία, μου είπε: «Αν συνεχίσεις έτσι μέχρι το τέλος της χρονιάς, θα πάρεις άριστα». Η παιδεία πρέπει να είναι ανήφορος, όχι ίσιωμα και σίγουρα όχι κατρακύλα.

Χαρτοπόλεμος

Εδώ και μέρες – περιορίζομαι στην πιο πρόσφατη φάση – διεξάγω έναν άνισο, σκληρό αλλά και παράδοξο αγώνα. Αντίπαλός μου το χαρτί, στην κάθε μορφή του: τυπωμένο, χειρόγραφο και άγραφο, δεμένο και άδετο, παλιό και καινούργιο, πρόχειρο σημείωμα ή γυαλιστερό περιοδικό, διαφημιστικό, ενημερωτικό, ό,τι άλλο. Δυστυχώς ο εχθρός επικρατεί και ολοένα κερδίζει έδαφος, με αποτέλεσμα να με έχει εγκλωβίσει σε μια επιφάνεια που ίσα-ίσα χωράει το πληκτρολόγιο του υπολογιστή. Και όχι μόνο έδαφος, αλλά και ύψος, μια και οι στοίβες γύρω μου συναγωνίζονται το ύψος της οθόνης. Και αυξάνονται.
     Το παράδοξο του πράγματος είναι ότι ο ‘εχθρός’ είναι ταυτόχρονα και αντικειμενικός στόχος. Χαρτί ψάχνω κι εγώ, ένα ή περισσότερα συγκεκριμένα χαρτιά μέσα στο αναρίθμητο πλήθος των αντιπάλων. Κάποιες παλιές δημοσιεύσεις μου σε τόμους πρακτικών από συνέδρια που νόμιζα ότι είχα αποθησαυρισμένα και αρχειοθετημένα κάπου, και που μου τα ζητούν για κάποια διδακτική υποχρέωση. Μάταιος ο κόπος, άκαρπη η αναζήτηση. Θα είχα καλύτερες πιθανότητες να τα καταφέρω με τον ψύλλο και τα άχυρα.
     Όταν οι προσωπικοί υπολογιστές άρχισαν να διαδίδονται, να φυτρώνουν πάνω σε κάθε τραπέζι και να γίνονται εργαλεία καθημερινής χρήσης, ένα από τα κυρίαρχα σλόγκαν ήταν ότι έφτασε το ‘γραφείο χωρίς χαρτί’ (paperless office). Δεν χρειάσθηκαν παρά μερικοί μήνες για να διαπιστωθεί ότι στην πράξη αυτό που συνέβη ήταν ο πολλαπλασιασμός των φύλλων χαρτιού που έβγαινε από τους κάθε είδους εκτυπωτές, αρχικά με κροταλίσματα δίκην παρατεταμένων ριπών πολυβόλου και όσο περνούσε ο καιρός με πιο αθόρυβα μηχανήματα τύπου ‘ψιθύρου’. Εκεί που αγοράζαμε π.χ. 10-20 κόλλες αναφοράς για να γράφουμε τα πιο επίσημα κείμενά μας, τώρα παίρνουμε 500άρια πακέτα χαρτί των 80 γραμμαρίων και δαπανούμε ένα φύλλο για 2-3 σειρές κείμενο, κι αν έχει λάθος το ξανατυπώνουμε χωρίς πολλή σκέψη.
     Οι αρχαίοι Λατίνοι μας κληροδότησαν εκτός άλλων και την ρήση για τα λόγια που πετούν και τα γραπτά που μένουν (verba volant, scripta manent). Δεν μπορούσαν βέβαια να διανοηθούν ότι κάποτε θα υπήρχαν γραπτά που δεν θα είναι ούτε ιπτάμενα ούτε ιστάμενα, αλλά κάτι ενδιάμεσο. Τα ηλεκτρονικά/ψηφιακά κείμενα είναι άυλα, σχεδόν ανύπαρκτα, άλλοτε τα βλέπεις κι άλλοτε δεν τα βλέπεις. Μπορούν να παραποιηθούν και να αλλοιωθούν και να εμφανίζονται κατά βούληση. Κάτι σαν το άυλο χρήμα: υπάρχει και δεν υπάρχει, μην το είδατε. Οι ειδικοί βέβαια επινοούν κάθε τόσο συστήματα ασφαλείας και προστασίας των κειμένων, αλλά χρειάζεται πολύς χρόνος για να οικοδομηθεί η αντίστοιχη εμπιστοσύνη των χρηστών στον άυλο κόσμο. Κι έτσι συνεχίζει να υπάρχει το καθεστώς του χαρτοβασιλείου που ζούμε γύρω μας, και δεν αρκεί να υποβάλεις ηλεκτρονικά τα όποια δικαιολογητικά σου, αλλά σου ζητούν και την υλοποίησή τους ‘δια χάρτου και μέλανος’.
     Δεν είναι όμως μόνο τα κάθε είδους ‘χαρτιά’ (πιστοποιητικά, γνωματεύσεις, συνταγές, παραπεμπτικά, πρόχειρα και επίσημα, αλλά και οι ‘συλλογικότητές’ τους, βιβλία και περιοδικά και κάθε είδους άθροισμα τυπωμένου χάρτου, σε ποικίλα μεγέθη και σχήματα, που κι αυτά πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα. Κι εδώ υπάρχει μια σχέση αγάπης-μίσους: όσο τα αποστρεφόμαστε σαν στοίβες που μας πνίγουν (αφενός με τον όγκο τους και αφετέρου με τις ενοχές που μας δημιουργούν γιατί δεν τα διαβάζουμε), τόσο επιδιώκουμε να τα αποκτήσουμε. Αγοράζουμε εμείς, μας τα φέρνουν δώρα άλλοι, κρατούμε τα παλιά για την ανάμνηση, αλλά σπεύδουμε κάθε τόσο να προσθέσουμε καινούργια στο σωρό των ανοικτών αναγνωστικών εκκρεμοτήτων. Κάποιοι δεν αρκούνται στο να αποκτούν, αλλά επιδιώκουν και να γράφουν και να παράγουν βιβλία – προχωρημένη κατάσταση! Ακόμη, τα έντυπα όσο πάνε και μεγαλώνουν σε μέγεθος. Την αρχή βέβαια την έκανε ο Όμηρος με τις δεκαπέντε χιλιάδες στίχους της Ιλιάδας και τις δώδεκα χιλιάδες της Οδύσσειας, αλλά έργα τέτοιου μεγέθους αποτελούσαν εξαιρέσεις μέχρι πρόσφατα. Σήμερα τόσο τα λογοτεχνικά βιβλία όσο και τα επιστημονικά περιοδικά αυξάνονται σε έκταση και αντίστοιχα μικραίνουν το μέγεθος των γραμμάτων τους, δημιουργώντας και πρόβλημα όρασης στους αναγνώστες. Και χρειάζεται ιδιαίτερο θάρρος και αποφασιστικότητα για ν’ αρχίσει κανείς να τα ξεφορτώνεται, είτε δωρίζοντας, είτε καταστρέφοντας.
     Εδώ που τα λέμε, σε πολλούς από μας υπάρχει και ο προσωπικός εγωισμός: άλλο είναι να βλέπεις το όνομά σου σε ηλεκτρονικό κείμενο μέσα στον λαβύρινθο του διαδικτύου και τελείως άλλο να το πιάνεις με φυσική υπόσταση, να το θαυμάζεις, να μυρίζεις το φρεσκοτυπωμένο χαρτί, να το δείχνεις αυτάρεσκα και να το κάνεις δώρο. Ήδη ενώ γράφω την κριτική αυτή δημηγορία ετοιμάζω για έκδοση τα κείμενα του παρελθόντος έτους, εν γνώσει μου ότι θα προσθέσω μερικές ακόμη εκατοντάδες σελίδες στο υπάρχον χαρτοχάος (δάσκαλε που δίδασκες…, αλλά από την άλλη, γιατί ο Τάδε γνωστός φιλόσοφος και τακτικός επιφυλλιδογράφος και όχι κι εγώ;).
     Άφησα τελευταία την περιβαλλοντική διάσταση, που δεν είναι καθόλου ασήμαντη: το χαρτί που τυπώνουμε προέρχεται από δένδρα και δάση. Δεν είναι ανακυκλωμένο: αυτό το αφήνουμε για πιο ευτελείς και ταπεινές χρήσεις, για κει που κάποτε χρησιμοποιούσαμε παλιές εφημερίδες κομμένες σε μικρά ορθογώνια τεμάχια. Καθαρό χαρτί, νέα δένδρα και δάση ολοκαύτωμα στον βωμό του εθισμού μας με το κάθε είδους έντυπο. Η ποσότητα που καταναλώνουμε αυξάνεται γεωμετρικά, χωρίς να διαφαίνεται ελπίδα να αναστραφεί το ρεύμα.
     Θα μπορούσαμε βέβαια να βάλουμε ως σύνθημα σε κάθε γραφείο και πάνω από κάθε εκτυπωτή, κατ’ αναλογίαν με παλιό διαφημιστικό ρητό, τη φράση «Σκέψου πριν το τυπώσεις». Κάποιοι το κάνουν, ιδίως εκτός συνόρων, στην… άγρια Δύση. Εμείς επιμένουμε ελληνικά.  Κι έτσι θα συνεχίσουμε να παλεύουμε με το χαρτί, έστω κι αν η μάχη είναι χαμένη σαν τις Θερμοπύλες. Η παροιμιακή έκφραση «τον τύλιξε σε μια κόλλα χαρτί», πέρα από την αναφορά της στην πανταχού παρούσα γραφειοκρατία και τυπολατρία, αποδίδει άριστα την περιρρέουσα πραγματικότητα.
     Όσο για τα βιβλία, θα δανεισθώ τη ρήση του Francis Bacon (1561 - 1626): «Μερικά βιβλία είναι για να τα δοκιμάζεις, άλλα για να τα καταπίνεις, και κάποια λίγα για να τα μασάς και να τα χωνεύεις». Με δεδομένο τον εκδοτικό πληθωρισμό της εποχής μας, θα πρόσθετα ότι πάρα πολλά βιβλία μπορούμε να τα προσπερνούμε χωρίς να τα αγγίξουμε. 

Αναμνηστικό

Ο τηλεοπτικός σταθμός 4Ε μας πρόσφερε σήμερα ένα ιδιαίτερο εόρτιο δώρο. Μετέδωσε για άλλη μια φορά μια μαγνητοσκοπημένη ομιλία του αειμνήστου πατέρα μας για την εορτή των Θεοφανείων και τον Μεγάλο Αγιασμό και τη σημασία του. Είχαμε έτσι την ευκαιρία να ξαναζήσουμε για λίγο τη μορφή του, τον λόγο του αρθρωμένο σωστά, «γλυκείαις προσρήσεσιν», και με λογική σειρά και ιστορική τεκμηρίωση, την παράθεση αγαπημένων του ύμνων από τη μεγάλη εορτή και αποσπασμάτων από τη μοναδική ευχή του πατριάρχου Σωφρονίου, και να θυμηθούμε πώς απήγγελλε κάθε χρόνο σε παλιότερες εποχές εκείνα τα μεγαλόπρεπα: «Σήμερον ἡ Σελήνη λαμπραῖς ταῖς ἀκτῖσι τῷ κόσμῳ συνεκλαμπρύνεται... Σήμερον ὁ Προφήτης καὶ Πρόδρομος τῷ Δεσπότῃ προσέρχεται, ἀλλὰ τρόμῳ παρίσταται... Σήμερον λαμπαδοφεγγεῖ πᾶσα ἡ κτίσις ἄνωθεν... Σήμερον τὰ ἄνω τοῖς κάτω συνεορτάζει, καὶ τὰ κάτω τοῖς ἄνω συνομιλεῖ... Μέγας εἶ, Κύριε, καὶ θαυμαστὰ τὰ ἔργα σου, καὶ οὐδεὶς λόγος ἐξαρκέσει πρὸς ὕμνον τῶν θαυμασίων σου». 
     Ευχαριστούμε για την προσφορά αυτή. Κρίμα που δεν έχουμε στη διάθεσή μας περισσότερα τέτοια αναμνηστικά.

Αγάπη ή συμβόλαιο;

Συχνά οι ηλικιωμένοι γονείς δεν τυγχάνουν της πρέπουσας φροντίδας από τα παιδιά τους. Φαίνεται όμως ότι σε κάποιες περιπτώσεις το φαινόμενο φτάνει στα άκρα. Έτσι διαβάζω στη Guardian ότι το ανώτατο δικαστήριο της Ταϊβάν έβγαλε απόφαση με την οποία καλεί έναν οδοντίατρο να καταβάλει πάνω από 550 χιλιάδες δολάρια στη μητέρα του ως αποζημίωση για το κόστος της ανατροφής και της εκπαίδευσής του. Όπως αναφέρει η είδηση, πριν είκοσι χρόνια η μητέρα, που ήταν χωρισμένη και είχε μεγαλώσει τους δυο γιούς της μόνη της, επειδή φοβόταν ότι κανείς δεν θα την φροντίσει στα γεράματά της, υπέγραψε μαζί τους ένα συμβόλαιο με το οποίο εκείνοι υποχρεώνονταν να της αποδίδουν το 60% των καθαρών κερδών τους. Όταν τα παιδιά κάποια στιγμή αρνήθηκαν να της δίνουν τα συμφωνημένα, τους πήγε στο δικαστήριο. Τελικά ο ένας γιός πλήρωσε το δικό του μερίδιο, ενώ ο άλλος υποστήριξε ότι η ανατροφή των παιδιών δεν μπορεί να μετριέται με οικονομικούς όρους και έκανε κι εκείνος αγωγή στη μητέρα του. Μετά από οκτώ χρόνια δικαστηρίων, η απόφαση ήταν αυτή που προαναφέρθηκε. Η είδηση δεν μας λέει πόσα κόστισαν οι δικανικές αυτές διαμάχες. Όταν λείψει το συνδετικό στοιχείο της αγάπης σε μια οικογένεια (δεν μιλάμε για ξένους ανθρώπους), τα πάντα είναι δυνατά με ένα κατάλληλο συμβόλαιο. 

Αρχιχρονιά

Ανοίγω τα μάτια: είμαι γερός, δόξα τω Θεώ. Ανοίγω το φως: μεγάλη ευκολία, δόξα τω Θεώ. Ανοίγω τη βρύση: έχουμε καθαρό νερό στο σπίτι μας, δόξα τω Θεώ. Ανοίγω το παράθυρο: ο ήλιος λάμπει, δόξα τω Θεώ. Ανοίγω το ψυγείο: όλα τα αγαθά του Θεού. Δόξα τω Θεώ. «Ἐν παντὶ εὐχαριστεῖτε», μας θυμίζει ο απόστολος Παύλος. Ανοίγω και το Ψαλτήρι, εντελώς τυχαία, και διαβάζω:
     «Αἴνει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον· αἰνέσω Κύριον ἐν τῇ ζωῇ μου, ψαλῶ τῷ Θεῷ μου ἕως ὑπάρχω. Μὴ πεποίθατε ἐπ᾿ ἄρχοντας, ἐπὶ υἱοὺς ἀνθρώπων, οἷς οὐκ ἔστι σωτηρία. Ἐξελεύσεται τὸ πνεῦμα αὐτοῦ καὶ ἐπιστρέψει εἰς τὴν γῆν αὐτοῦ· ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ ἀπολοῦνται πάντες οἱ διαλογισμοὶ αὐτοῦ. Μακάριος οὗ ὁ Θεὸς Ἰακὼβ βοηθὸς αὐτοῦ, ἡ ἐλπὶς αὐτοῦ ἐπὶ Κύριον τὸν Θεὸν αὐτοῦ τὸν ποιήσαντα τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, τὴν θάλασσαν καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς· τὸν φυλάσσοντα ἀλήθειαν εἰς τὸν αἰῶνα, ποιοῦντα κρῖμα τοῖς ἀδικουμένοις, διδόντα τροφὴν τοῖς πεινῶσι. Κύριος λύει πεπεδημένους, Κύριος σοφοῖ τυφλούς, Κύριος ἀνορθοῖ κατεῤῥαγμένους, Κύριος ἀγαπᾷ δικαίους, Κύριος φυλάσσει τοὺς προσηλύτους· ὀρφανὸν καὶ χήραν ἀναλήψεται καὶ ὁδὸν ἁμαρτωλῶν ἀφανιεῖ. Βασιλεύσει Κύριος εἰς τὸν αἰῶνα, ὁ Θεός σου, Σιών, εἰς γενεὰν καὶ γενεάν».
     Υπάρχει καλύτερο άνοιγμα για την καινούργια χρονιά;

Κλείνοντας

Το τέλος του χρόνου μας επεφύλασσε έναν μποναμά... αγιοβασιλιάτικο: μια τριήμερη εκδρομή με εκλεκτή συντροφιά στην Εύβοια, που περιλάμβανε προσκυνηματικές επισκέψεις σε μοναστήρια γνωστά και άγνωστα, όπως την Παναγία Ξενιά, τη Μονή Δαμάστας, τον Άγιο Χαραλάμπη Αυλωναρίου, τον Άγιο Γεώργιο Αρμά, την Παναγία της Μακρυμάλλης. Τόποι δύσβατοι, άνθρωποι λίγοι αλλά ιδιαίτεροι, που αγωνίζονται μέσα σε συνθήκες αντίξοες χωρίς να υπολογίζουν κόπους και θυσίες, για να διατηρούν τα καντήλια και τις μνήμες των αγίων αναμμένες και ζωντανές για παραδειγματισμό και ενίσχυση όλων ημών. Ακούσαμε θαύματα, προσκυνήσαμε εικόνες και λείψανα που διηγούνται τη δική τους ιστορία, με κοινό νήμα την πίστη που ξεπερνά την λογική και παραμερίζει τα ανθρώπινα εμπόδια. Τελικός προορισμός και αποκορύφωμα η προσκύνηση του σκηνώματος του Αγ. Ιωάννη του Ρώσου στο Προκόπι (όπου λειτουργηθήκαμε χθες το πρωί) και του τάφου του Αγ. Ιακώβου (Τσαλίκη) και της κάρας του Οσίου Δαβίδ του Γέροντος στην ομώνυμη μονή στις Ροβιές. Ο καιρός εξαιρετικός για την εποχή, δεν μας δημιούργησε προβλήματα, αλλά πιάσαμε και χιόνια στα ψηλότερα μέρη! Πολλά τα συναισθήματα, ας σημειώσω μια σκέψη μόνο, με το κλείσιμο του 2017: Είναι δυνατόν ένας τόπος που κρύβει τόσους αγίους, και που γεννά ακόμη και στις μέρες μας καινούργιους, να παραμείνει επ’ αόριστον σε κρίση και αδιέξοδο σαν αυτό που βιώνουμε τόσα χρόνια; Μήπως αναζητούμε βοήθεια και λύσεις σε λαθεμένα μονοπάτια;

     Με τα λόγια του Αγ. Αδελφοθέου Ιακώβου, του οποίου τη μνήμη εορτάζουμε σήμερα, Κυριακή μετά την Χριστού Γέννηση, «ἐὰν ὁ Κύριος θελήσῃ, καὶ ζήσομεν καὶ ποιήσομεν τοῦτο ἢ ἐκεῖνο» και τον νέο ενιαυτό. Καλή χρονιά λοιπόν!

Κρίση της κρίσης

Διάβασα με προσοχή το ενδιαφέρον άρθρο του Γ. Προβόπουλου με τίτλο 'Το στίγμα της δεκαετίας της κρίσης' (Καθημερινή 26/12/2017) για την κρίση και την εξέλιξή της. Τολμώ να πω, χωρίς να είμαι ειδικός οικονομολόγος ή πολιτικός, ότι πολλές από τις επισημάνσεις του έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς  στο παρόν ιστολόγιο. Οι διαπιστώσεις του ως προς τα αίτια της κρίσης αθροίζονται συνοπτικά ως εξής: Δεν ελήφθησαν εγκαίρως τα μέτρα που έπρεπε, διότι κάθε φορά η αντιπολίτευση (μείζων και ελάσσων, συνήθως αριστεράς απόχρωσης) στύλωνε τα πόδια, για να αναγκασθεί να τα λάβει (σκληρότερα και πιο επώδυνα) με καθυστέρηση μηνών και ετών. Πουθενά δεν υπήρξε συνεννόηση και κοινή γραμμή για την αντιμετώπιση μιας εθνικής κατάστασης εκτάκτου ανάγκης (μια κυβέρνηση ειδικού σκοπού, χωρίς κομματική σημαία). Το τελικό αποτέλεσμα το ζούμε σήμερα, και θα συνεχίσουμε να το ζούμε για χρόνια.
     Θα παραλληλίσω την κατάσταση με τον καρκίνο. Η σύγχρονη πρακτική στην Ογκολογία είναι να εξετάζεται κάθε ασθενής από ογκολογικό συμβούλιο, που αποφασίζει από κοινού για την ενδεδειγμένη θεραπεία (επέμβαση, χημειοθεραπεία, ακτινοβολία κτλ.), και με ποια σειρά θα πρέπει να γίνει αυτή για να επιτευχθεί το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα. Η συνδιάσκεψη και η συναινετική προσέγγιση μπορεί να μην προσφέρει κατηγορηματικές εγγυήσεις επιτυχίας, αλλά τουλάχιστον δίνει τις καλύτερες προοπτικές και δεν αντιβαίνει στην κοινή ιατρική λογική. Αν κάθε μέλος του συμβουλίου επιμένει εγωιστικά σε προσωπικές απόψεις αγνοώντας όλους τους άλλους, το μόνο που επιτυγχάνεται είναι η συνεχιζόμενη ταλαιπωρία του αρρώστου χωρίς θεραπευτικό όφελος.
     Κατ' αναλογία με τα παραπάνω, φοβούμαι ότι οι εκάστοτε φιλοδοξίες και ιδεοληψίες του πολιτικού προσωπικού της χώρας δεν επέτρεψαν και συνεχίζουν να μην επιτρέπουν μια τέτοια προσέγγιση στο πολιτικό πρόβλημα της χώρας μας. Τις συνέπειες τις υφιστάμεθα όλοι μας. Καλή χρονιά λοιπόν!

[Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή]

Εόρτιος κοίμησις

Κλείνοντας μια χρονιά που μας στέρησε -- ’κατά άνθρωπον λέγω’ -- μια σειρά από άξιους, σεβάσμιους και προσφιλείς κληρικούς, προπέμψαμε σήμερα με το ‘Χριστός ανέστη’ και τον π. Γεώργιο Κέλπη, πραγματική ψυχή του Αγίου Μηνά επί τόσα έτη. Ευχόμαστε να εορτάσει αλλιώτικα Χριστούγεννα, και να εύχεται για τα πάμπολλα πνευματικά παιδιά που αφήνει πίσω του.

«Ἤκουσαν oἱ ποιμένες, τῶν Ἀγγέλων ὑμνούντων, τὴν ἔνσαρκον Χριστοῦ παρουσίαν· 

καὶ δραμόντες ὡς πρὸς ποιμένα, θεωροῦσι τοῦτον ὡς ἀμνὸν ἄμωμον, ἐν γαστρὶ τῆς Μαρίας βοσκηθέντα» 

     Ας δράμουμε όπως οι ποιμένες, να ακούσουμε τους αγγέλους να υμνούν και πάλι την ένσαρκο παρουσία του Χριστού, κι ας είναι Αυτός για όλους μας οδηγός και προστάτης και στον καινούργιο χρόνο που πλησιάζει!

Ανάμνηση

Μνήμη της Αγ. Αναστασίας της Φαρμακολυτρίας χθες, και δεν μπορούμε να μη θυμηθούμε ότι πέρυσι τέτοια μέρα πολλοί, γνωστοί και άγνωστοι, συνόδευαν με τις προσευχές τους τον μικρό Κωνσταντίνο στο δύσκολο χειρουργείο για την αποκατάσταση της ελαττωματικής νεογνικής καρδούλας του. Και το θαύμα έγινε, και ο Κωνσταντίνος επέστρεψε στο σπίτι υγιής, ξεπέρασε όλα τα προβλήματα και αναπτύχθηκε κανονικά, σαν να μη συνέβη τίποτε. Είθε έτσι να συνεχίσει, για να κινεί όλους μας σε ευγνωμοσύνη και ευχαριστία στον Θεό και τους αγίους Του, και να μας θυμίζει τον ψαλμικό στίχο: «ἐμεγάλυνε Κύριος τοῦ ποιῆσαι μεθ᾿ ἡμῶν, ἐγενήθημεν εὐφραινόμενοι». Δόξα τω Θεώ!

Δυο σταθμά

Ο ΣΥΡΙΖΑ, όπως διαβάζω, «καταδικάζει απερίφραστα τη βίαιη επίθεση» στα γραφεία της ΕΣΗΕΜΘ (Ένωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Μακεδονίας-Θράκης) καθώς και την έφοδο το βράδυ της Τετάρτης στα γραφεία της Δημοτικής Τηλεόρασης και του Δημοτικού Ραδιοφώνου Θεσσαλονίκης και σχολιάζει ότι αυτή «βάλλει ευθέως κατά των συνδικαλιστικών ελευθεριών, της ελευθεροτυπίας και του δικαιώματος των πολιτών στην ενημέρωση. Καλούμε τις αρμόδιες αρχές να προχωρήσουν άμεσα στον εντοπισμό και τη σύλληψη των δραστών», καταλήγει η ανακοίνωση.
     Περίμενα να δω ανάλογη καταδικαστική ανακοίνωση και για τις πρόσφατες καταδρομικές επιδρομές και λεηλασίες στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, αλλά εις μάτην. Εκεί, βλέπετε, βασιλεύει το άσυλο (γνωστή ‘θερμοκοιτίδα’ των κυβερνώντων και των δικών τους παιδιών) και, όπως έλεγαν για το παλιό Φαρ Ουέστ, εκεί δεν υπάρχει νόμος. Πρόταση: να κοστολογήσει το ΠΑΜΑΚ τις ζημιές και να στείλει το λογαριασμό στους συναρμόδιους υπουργούς Παιδείας και Προστασίας του Πολίτη (αν και δεν επανορθώνεται ο κάθε είδους ‘βιασμός’ με μια χρηματική αποζημίωση). Και να βάλει λουκέτο για 10-15 μέρες (εργάσιμες, όχι στις γιορτές) σε ένδειξη διαμαρτυρίας.

Αντιθέσεις

Είναι μερικοί άνθρωποι που σε σκλαβώνουν με τον τρόπο της. Έχω ξαναγράψει για την κυρα-Βούλα, που εδώ και χρόνια (βλ. ΕΔΩ) συνεχίζει να έρχεται κάθε χρόνο παραμονές Χριστουγέννων από μία ώρα μακριά, βρέξει-χιονίσει, για να φέρει τα δώρα της: λικέρ και γλυκό (χειροποίητα) και ρόδι, και να ανταλλάξουμε ευχές. Έστω κι αν δεν είμαι πλέον ο βασικός της θεράπων. Κυρα-Βούλα, να είσαι πάντα καλά, και καλή δύναμη στα βάσανά σου!
     Η μέρα επεφύλασσε κι άλλη έκπληξη. Οι ευχές από τον παλιό μου δάσκαλο στην Ουαλία ήταν αναμενόμενες και ευπρόσδεκτες. Αυτό που με ξάφνιασε ήταν η παχιά μαύρη γραμμή που έσβηνε λες το εορταστικό γραμματόσημο με την παράσταση της Παναγίας με το Θείο Βρέφος. Δεν μοιάζει για ταχυδρομική σφραγίδα: πιο πολύ θυμίζει έναν μαρκαδόρο που μουντζουρώνει οργισμένα ή περιφρονητικά μια εικόνα που δεν του αρέσει. Άθεος; Μουσουλμάνος; Κάτι άλλο; Δεν γνωρίζω, και μπορεί να πέφτω κι έξω. Ωστόσο, σκέφτομαι να γράψω στα Βασιλικά Ταχυδρομεία της Αλβιόνος και να θέσω υπόψη τους το θέμα, που δεν προκαλεί απλώς φιλοτελική αγανάκτηση. Μάλλον επαληθεύει εκείνο το «οὐκ ἦν αὐτοῖς τόπος» που λέγαμε προχθές.

Προεόρτια

Προ καιρού διάβασα στη Guardian ότι εν όψει των εορταστικών εκδηλώσεων των Χριστουγέννων υπάρχει τεράστια ζήτηση για καινούργια ‘κάλαντα’ και συναφή άσματα (carols). Όπως το έθεσε κάποιος, πρόκειται για μια «ακμάζουσα βιομηχανία» και ανέφερε ότι τα τελευταία χρόνια έχουν παρουσιασθεί κάπου 300 τέτοια τραγούδια. Μαζί και με όλα τα άλλα στολίδια και σχετικά διακοσμητικά και πανηγυρικά είδη, που έκαναν κι εδώ την εμφάνισή τους από τον Σεπτέμβριο, είναι κι αυτό ένα δείγμα της εμπορευματοποίησης των Χριστουγέννων, που μόνο Χριστό δεν θυμίζουν. Οτιδήποτε πουλάει είναι ευπρόσδεκτο με ανοικτές αγκάλες, ενώ για τον «Μεγάλο Αναμενόμενο του δύστυχου χαμένου ανθρώπου» (κατά τον Γ. Βερίτη) δεν φαίνεται να υπάρχει «τόπος εν τω καταλύματι». 

     Μια και σήμερα αρχίζει επίσημα η εκκλησιαστική προεόρτια περίοδος, ας την τιμήσουμε με τη φωνή και τους λόγους του Αγ. Ρωμανού του Μελωδού:

«Δεῦτε οἱ πιστοί ὑπαντήσωμεν τῷ Κτίστῃ,
ἥκοντι εἰς γῆν ἐκ Παρθένου ἀνατεῖλαι· 
ἁγνείᾳ λαμπρυνθῶμεν, ἀρεταῖς ἀπαστράψωμεν, 
τρόμῳ καὶ χαρᾷ ἑτοιμασθῶμεν, 
Χριστόν ἰδέσθαι βρεφωθέντα νοὸς ὄμμασιν, 
ἡμᾶς θεοῦντα τοὺς βροτούς ἄκρᾳ ἀγαθότητι».

Εξαγγελίες

Αυτές τις μέρες πήρε το αυτί μου στο ραδιόφωνο κάτι για συνεδρίαση αγροτικών επιτροπών και εξαγγελία κινητοποιήσεων και αποκλεισμών εθνικών δρόμων για τον επόμενο μήνα. Θα μου πείτε: «τι δη καινόν ή ξένον;» (για να θυμηθούμε τον Λογιώτατο της ‘Βαβυλωνίας’). Θα απαντούσα ότι και μόνη η πρόδρομη ανακοίνωση αποτελεί κάτι νέο. Τρέφω κάθε σεβασμό προς τον μόχθο των αγροτών και το ψωμί που με τη φροντίδα τους έχουμε στο τραπέζι μας. Αυτό που δεν μπορώ να σεβασθώ είναι ο αυταρχισμός των συνδικαλιστών που βάσει προγράμματος καταλύουν κάθε έννοια νομιμότητος γράφοντας στα παλαιότερα των υποδημάτων τους τα δικαιώματα και τις ανάγκες όλων των υπολοίπων συμπολιτών τους. Αναρωτιέμαι πώς σκοπεύει να αντιδράσει το επίσημο κράτος σ’ αυτή τη ‘διαφήμιση’, ωστόσο δέχομαι με απόλυτη κατανόηση τα ειρωνικά χαμόγελα που μπορεί να προκαλέσει η απορία μου αυτή.
     Κάνοντας λόγο για πρόδρομη ανακοίνωση θυμήθηκα τα συνέδριά μας, που συνήθως εξαγγέλλονται πολλούς μήνες πριν, ώστε να υποβληθούν εγκαίρως οι εργασίες που θα παρουσιασθούν. Συνειρμικά σκέφθηκα ότι οι κάθε είδους ‘κινητοποιήσεις’ για τους επαγγελματίες συνδικαλιστές είναι ‘ακαδημαϊκά προσόντα’ που καταγράφονται στο βιογραφικό τους, όπως οι διοργανώσεις συνεδρίων και άλλων επιστημονικών εκδηλώσεων από τους πανεπιστημιακούς. Κάτι πρέπει να έχουν και οι αγροτοπατέρες να προβάλουν. Πού ξέρεις; Μια μέρα μπορεί να χρειασθεί να περάσουν από αξιολόγηση.

«Μωραίνει Κύριος»

Αν δεν πληροφορηθήκατε το τελευταίο επινόημα του σεβαστού υπουργείου παιδείας (χωρίς κεφαλαία, παρακαλώ, να μη δημιουργούμε ψευδαισθήσεις), διαβάστε το παρακάτω απόσπασμα της πρόσφατης εγκυκλίου που αφορά την δράση ‘Η τσάντα στο σχολείο’:

«Με τη συγκεκριμένη δράση καθιερώνεται η παραμονή της σχολικής τσάντας των μαθητών/τριών του Δημοτικού Σχολείου για τουλάχιστον ένα Σαββατοκύριακο το μήνα, στο σχολείο. Η τσάντα των μαθητών/τριών παραμένει στο σχολείο την Παρασκευή, πριν από το Σαββατοκύριακο που έχει αποφασιστεί από τον Σύλλογο Διδασκόντων του σχολείου, έως την Δευτέρα. Επισημαίνεται, ότι η παραμονή της τσάντας στο σχολείο δεν αποτελεί μια συμβολική παρέμβαση, αλλά επιδιώκεται οι μαθητές και οι μαθήτριες να μην ασχολούνται με την προετοιμασία μαθημάτων κατά τη διάρκεια αυτού του Σαββατοκύριακου».

Αυτό ήταν! Βρήκαμε επιτέλους ποιο ήταν το βασικό πρόβλημα της παιδείας μας και χωρίς καθυστέρηση βρήκαμε και τον τρόπο να το λύσουμε! Τέτοια υψηλή παιδαγωγική καιρό είχαμε να δούμε και να θαυμάσουμε. Μόνο πρακτικό συμπέρασμα: «Μωραίνει Κύριος ον βούλεται απολέσαι». Και μη χειρότερα.

Κοινωνία

Οι Πράξεις των Αποστόλων περιγράφοντας την πρώτη εκκλησία υπογραμμίζουν ότι η ζωή της ήταν η διδαχή των Αποστόλων, η κοινωνία, η κλάση του άρτου (Ευχαριστία) και οι προσευχές. Από τις εκδηλώσεις αυτές οι τρεις μπορούν να χαρακτηρισθούν ως καθαρά λειτουργικές. Η κοινωνία έχει την έννοια της συντροφικότητας, της κοινής ζωής στις διάφορες εκφάνσεις της. Πώς και τη θυμήθηκα τώρα; Την αφορμή μου έδωσε μια πρόσφατη εόρτια σύναξη στο σπίτι παλιού φίλου. Όλοι έχουμε κάνει φιλίες και φίλους στη ζωή μας, σε διάφορες φάσεις, σε ποικίλους χώρους και υπό άλλες συνθήκες και περιστάσεις. Ωστόσο οι ‘παλιοί’ τείνουν να μένουν: η αναστροφή μαζί τους μας κινεί ιδιαίτερα συναισθήματα, αναμνήσεις, συνδέσμους, που οδηγούν σε ιστορίες, ανέκδοτα, περιπέτειες και ‘κατορθώματα’, στιγμές νοσταλγικές, εμπειρίες από εκδρομές, συναυλίες, κατασκηνώσεις, κοινές εκδηλώσεις κάθε είδους. Η παλιά παρέα ανταλλάσσει τα νέα της, δίνει πληροφορίες για συνομηλίκους που πάσχουν, θυμάται κάποιους που αναχώρησαν από τον κόσμο αυτό. Τι κάνει ο καθένας μας σήμερα; Οι περισσότεροι εν ενεργεία, κάποιοι έχουν περάσει στη σύνταξη. Οι μνήμες έρχονται φυσικά και αβίαστα με τη συζήτηση. Πώς ήμασταν και πώς είμαστε; Τότε μας απασχολούσε κυρίως το άμεσο μέλλον και η οικογενειακή αποκατάστασή μας: πολλοί (οι περισσότεροι;) δέθηκαν ισόβια με μέλη της ίδιας συντροφιάς, κάποιοι έκαναν ‘εισαγωγές’ νέων μελών, πλουτίζοντας έτσι τον κύκλο. Τώρα μας απασχολεί περισσότερο το μέλλον των παιδιών, των ανιψιών, των εγγονών, αλλά και το δικό μας στην επερχόμενη τρίτη ηλικία και μέσα στην αβεβαιότητα της γενικής κρίσης. Τι επιφυλάσσει η επιούσα για όλους μας; Διαπιστώνουμε με ικανοποίηση ότι σε γενικές γραμμές δεν έχουμε αλλάξει. Μπορεί κάπου να στρογγυλέψαμε τους νεανικούς μας τρόπους, να αποκτήσαμε έναν φλοιό ωριμότητας μαζί με τα γκρίζα μαλλιά, ωστόσο τα ιδιώματα του καθενός, εκείνα που καθόριζαν το προσωπικό του στίγμα, μένουν στη θέση τους, συμβάλλοντας έτσι στον σύνδεσμο που διατηρούμε μετά από σαράντα και πλέον χρόνια. Χωρίζουμε μετά από δυο ώρες, με τη σκέψη ότι πρέπει να δίνουμε περισσότερο χρόνο – και ψυχική διάθεση – σ’ αυτή την κοινωνία που τόσο μας ‘γεμίζει’ και μας αναπαύει όλους. Εις το επανιδείν. «Να μας έχει ο Θεός γερούς, πάντα ν’ ανταμώνουμε».

Φοροανέκδοτα

Διαβάζοντας προχθές τις προβλεπόμενες φορολογικές επιβαρύνσεις για τον επόμενο χρόνο έφερα στο νου μου τις τιμές κατανάλωσης καυσίμου των αυτοκινήτων. Άσχετο, ε; Ας το κάνω λιανά. Διαβάζεις στις διαφημίσεις και τις παρουσιάσεις νέων μοντέλων για την εκπληκτική οικονομία που έχει το Τάδε Τουτού: με 4,5 λίτρα βενζίνη κάνεις 100 χιλιόμετρα, με ένα γέμισμα πας και γυρίζεις Θεσσαλονίκη-Αθήνα. Εντυπωσιάζεσαι, το συγκρίνεις με το δικό σου που καίει 10-12 λίτρα στα 100, τρέχεις να το πάρεις. Και διαπιστώνεις ότι σε συνθήκες πραγματικής οδήγησης σου καίει 7-8 λίτρα, ενώ τα 4,5 ήταν απλώς ένα θεωρητικό κατασκεύασμα σε υπολογιστή, που διατυμπανίζεται «διαφημιστικῇ ἀδείᾳ» (πολύ πιο χαλαρή της ποιητικής…).
     Και περνούμε στο φορολογικό πεδίο. Διαβάζουμε ότι το προσεχές έτος οι εκτιμώμενοι άμεσοι φόροι (για τους έμμεσους ας μη μιλήσουμε, μην πάθουμε και τίποτε, γιορτές που έρχονται) μαζί με τις ασφαλιστικές εισφορές θα αποτελούν το 40-45% του εισοδήματος των ελευθέρων επαγγελματιών, στους οποίους ως γνωστόν δεν αναγνωρίζεται αφορολόγητο όριο. Αν αυτό δεν αποτελεί το πλέον σύντομο και μαύρο ανέκδοτο, τότε κάτι έχω χάσει. Διότι αθροίζοντας τις άμεσες φορολογικές και ασφαλιστικές υποχρεώσεις που έχω πληρώσει μέσα στο τρέχον έτος, βρίσκω ότι αποτελούν το 63% του ακαθάριστου εισοδήματος που έχω καταγράψει μέσα στην ίδια χρονική περίοδο (δεν πιστεύω να θέλετε αναλυτικά στοιχεία). Αν αυτό ως δια μαγείας πέσει στο 45% τον επόμενο χρόνο, θα αποτελέσει ‘σημείον μέγα’, το οποίο δεν περιμένω, αφού ήδη έχουν εξαγγελθεί περικοπές ιατρικών δαπανών και άλλων ελαφρύνσεων και αύξηση της προείσπραξης φόρου. Κατά τα άλλα, τον Αύγουστο θα βγούμε από το μνημόνιο. Το άλλο με τον Τοτό το ξέρετε; 

«Ἐὰν μὴ Κύριος...»

Χρησιμοποίησα ξανά τον παραπάνω τίτλο προ μηνών, τότε για τους τυφώνες στη Φλόριντα. Τώρα εδώ και εβδομάδες, η Καλιφόρνια, η πιο πλούσια πολιτεία των ΗΠΑ, βρίσκεται στο έλεος τεράστιων δασικών πυρκαγιών που κινούνται με μεγάλες ταχύτητες και καταβροχθίζουν στο διάβα τους αμέτρητες εκτάσεις, τόσο δασικές όσο και κατοικημένες. Πολλοί οι λόγοι: κλιματική αλλαγή, υπερθέρμανση και μεγάλη και παρατεταμένη ξηρασία, με τη δημιουργία ενός φαύλου κύκλου (καύσεις--> αυξημένη παραγωγή διοξειδίου του άνθρακα--> μεγαλύτερη υπερθέρμανση) είναι οι κυριώτεροι. Πέρα από την φυσική συμπάθεια για κάθε ανθρώπινη τραγωδία, όπου και από όποια αιτία κι αν αυτή συμβαίνει, το γεγονός θα πρέπει να μας βάλει σε σκέψη για το τόσο άδηλο και άγνωστο μέλλον όλων μας. Το έχουμε ξαναγράψει, μας το διδάσκει ο Λόγος του Θεού: «ὅταν λέγωσιν, εἰρήνη καὶ ἀσφάλεια, τότε αἰφνίδιος αὐτοῖς ἐφίσταται ὄλεθρος, ὥσπερ ἡ ὠδὶν τῇ ἐν γαστρὶ ἐχούσῃ, καὶ οὐ μὴ ἐκφύγωσιν». Όχι διότι είναι κακός ή εκδικητικός ο Θεός, αλλά διότι αυτή είναι η πραγματικότητα στην οποία ζούμε. Το είδαμε και στις δικές μας πρόσφατες καταστροφικές πλημμύρες. Για να σκεφτόμαστε και το ψαλμικό: «ἐὰν μὴ Κύριος φυλάξῃ πόλιν, εἰς μάτην ἠγρύπνησεν ὁ φυλάσσων». Όσα μέτρα κι αν πάρουμε, όσα μέσα κι αν διαθέτουμε, θα είναι μηδενικά αν δεν βάλουμε μπροστά τον «Ἕνα οὗτινος ἐστι χρεία».

Κακοφωνία

Χθεσινές οι δυο ειδήσεις, αλλά θα απασχολήσουν τα Μέσα στο προσεχές διάστημα. Στη δική μας γειτονιά οι δηλώσεις του ‘σουλτάνου’ περί αναθεωρήσεως και επικαιροποιήσεως της Συνθήκης της Λωζάνης την παραμονή της άφιξής του στην Αθήνα δικαιώνουν με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο την επιφυλακτικότητα που πρέπει κανείς να διατηρεί απέναντι σε έναν τέτοιο επισκέπτη. Θυμίζουν κάτι από παλιά ελληνική ταινία: ο ιδιοκτήτης του σπιτιού επισκέπτεται τον νοικάρη του για να πιουν καφέ στα πλαίσια τάχα της καλής γειτονίας τους, αλλά σπεύδει να αναγγείλει ότι πρέπει να ξαναδούν το συμβόλαιο και να κάνουν αναδρομική αύξηση στο νοίκι. Από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού ο πρόεδρος ανακηρύσσει μονομερώς και χωρίς τη σύμφωνη γνώμη κανενός άλλου κράτους την Ιερουσαλήμ ως πρωτεύουσα του Ισραήλ, εν γνώσει του ότι κάτι τέτοιο μόνο ως σταθεροποιητική κίνηση δεν μπορεί να ερμηνευθεί. Δυστυχώς ζούμε σε μια εποχή που οι κλασικές απόψεις περί διπλωματίας, περί τηρήσεως κάποιων στοιχειωδών κανόνων συνομιλίας, έστω και προσχημάτων πολιτικής ευγενείας, έχουν κι αυτές αναθεωρηθεί ριζικά από sui generis προσωπικότητες, που επιμένουν να παίζουν το δικό τους βιολί μέσα στην παγκόσμια συναυλία, αδιαφορώντας για το πόσο φάλτσα μπορεί να ακούγονται. Το ζητούμενο βέβαια είναι να μην παρασύρουν ολόκληρη την ‘ορχήστρα’ στη δική τους κακόηχη χασμωδία, οδηγώντας έτσι τον κόσμο σε πανδαιμόνιο. Ο Θεός να μας φυλάξει.

Νταηλίκι

Ως γνωστόν δεν υπάρχουν πιο... δημοκράτες από τους κομμουνιστές. Μια ζωή φωνάζουν για «απλή ανόθευτη αναλογική» και άλλες τέτοιες γνήσιες εκλογικές διαδικασίες, που δεν παραποιούν τη λαϊκή βούληση και δεν υπόκεινται σε στρεβλώσεις με μπόνους και άλλου είδους ενισχύσεις που σκαρφίζονται τα αστικά κόμματα για να κρατούν για λογαριασμό τους την καρέκλα. Άλλωστε, όσες φορές και οπουδήποτε στον κόσμο οι κομμουνιστές πήραν εξουσία, φρόντιζαν να τη διατηρούν με εκλογικά ποσοστά που ξεπερνούσαν το 90% ή, ακόμη απλούστερα, καταργώντας τελείως τις εκλογές (με τέτοια θα ασχολούμαστε;). Έτσι, η κυβερνητική τροπολογία (κατά λογική προαπαίτηση των ‘θεσμών’) για αύξηση της απαιτούμενης απαρτίας κατά τις γενικές συνελεύσεις πρωτοβάθμιων συνδικαλιστικών οργανώσεων στο 50% συν 1 σε περίπτωση συζήτησης και λήψης απόφασης κήρυξης απεργίας, όπου μάλιστα θα απαιτείται η παρουσία τουλάχιστον του 1/2 των οικονομικά τακτοποιημένων μελών, έναντι του 1/3 ή ακόμη και του 1/5 που κατά περίπτωση προβλέπεται μέχρι τώρα, συνάντησε την προβλεπόμενη αντίδραση του ΚΚΕ, του ΠΑΜΕ και των λοιπών δημοκρατικών δυνάμεων, που θέλουν να ισχύει το προσφιλές τους δόγμα: πέντε-δέκα φωνακλάδες να επιβάλλουν με το «έτσι θέλω» τη γνώμη τους και να αποφασίζουν για λογαριασμό όλων των άλλων. Με το πληρεξούσιο του νταή και τη μεθοδολογία που οι ίδιοι καταδικάζουν στα «μορφώματα» της ακροδεξιάς. Βλέπετε, στο ιδεολογικό φάσμα όσο πηγαίνει κανείς προς τα αριστερά, κάποια στιγμή συναντά αυτούς που έρχονται από την εντελώς αντίθετη κατεύθυνση κραδαίνοντας διαφορετικού χρώματος μπαντιέρες.

Έπαινοι

"Μπράβο σας! Εύγε! Συγχαρητήρια που κάνατε όλα όσα σας παραγγείλαμε, δίκαια και άδικα, νόμιμα και παράνομα, λογικά και παράλογα. Εσείς που τα είχατε διαγράψει όλα, που είχατε σχίσει μνημόνια, που είχατε καταργήσει τα πάντα." Πλήθος τα εγκώμια των Ευρωπαίων στο χθεσινό Eurogroup. Καλώς ορίσατε, παιδιά της κυβέρνησης, στον υπαρκτό ρεαλισμό. Ελπίζουμε μόνο να θυμάστε τη βασική αυτή αρχή και όταν κάποτε θα κάθεστε στην άλλη μεριά του κοινοβουλευτικού φράχτη. Εκεί απ' όπου φωνασκούσατε τόσα χρόνια.

Τεμενάδες

Πολύς λόγος για την επικείμενη επίσκεψη Ερντογάν στην Ελλάδα, και δεν μπορούμε κι εμείς να την αγνοήσουμε. Σαφώς και θέλουμε την ειρηνική συνύπαρξη και την καλή γειτονία με όλους, ιδιαίτερα τους έγγιστα ημών. Ωστόσο, διατηρούμε ακόμη το δικαίωμα της γνώμης και της επιφυλακτικότητος. Λοιπόν, οι ιδιαιτερότητες της επίσκεψης αυτής είναι πολλές. Η χώρα που εκπροσωπεί και κυβερνά περιφρονεί και παραβιάζει μια σειρά από κανόνες και συμβάσεις του διεθνούς δικαίου στα πλαίσια των διεκδικήσεών της που αφορούν πρωτίστως και κυρίως μέρη της ελληνικής επικράτειας. Ο ίδιος έχει καταφέρει να αναδειχθεί σε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα πρόσωπα της παγκόσμιας πολιτικής σκηνής, με τις κάθε άλλο παρά δημοκρατικές πρακτικές του στο εσωτερικό (εκλεγμένος ων) και τις κάθε άλλο παρά συνετές εξωτερικές του κινήσεις. Έχει τσακωθεί πρακτικά με όλους, εκμεταλλεύεται όμως το στρατηγικό πλεονέκτημα της γεωγραφικής θέσης της χώρας του για να απαιτεί απ' όλους όσα τον συμφέρουν. Πονηρός; Σαν αλεπού, που βέβαια διατρέχει πάντα τον κίνδυνο να πιαστεί από τα τέσσερα, κατά την παροιμία. Με δεδομένη την διαρκή προκλητικότητά του, κάνουμε καλά που τον δεχόμαστε και τον προσκαλούμε; Ας το σκεφθούμε λίγο. Κι ακόμη, ας πούμε ότι μια επίσκεψη στην πρωτεύουσα είναι το μίνιμουμ που υπαγορεύει το πρωτόκολο. Στη Θράκη γιατί να τον πάμε; Επειδή το ζήτησε; Εκείνος μπορεί να ζητάει ό,τι θέλει, εμείς όμως δεν έχουμε υποχρέωση να του κάνουμε τα χατίρια (νάτο και το τούρκικό μου!). Γιατί να τον ενθαρρύνουμε να μιλάει για ‘τουρκική μειονότητα’; Μήπως κάποιος πρέπει να πει με τρόπο στον πολυχρονεμένο -- πάντα με διπλωματικό τρόπο! -- ότι υπάρχουν και μπλε γραμμές; Εκτός κι αν περιοριζόμαστε στις (ξεθωριασμένες) κόκκινες.