Παρακλινική ιατρική

Ανέκαθεν η ιατρική βασιζόταν σε δυο ‘πόδια’, το ιστορικό και την κλινική εξέταση του αρρώστου. Για πολλούς αιώνες οι δυο αυτές κρηπίδες αποτελούσαν τα μόνα βοηθήματα του ιατρού, μια και δεν υπήρχαν οι πάμπολλες εργαστηριακές εξετάσεις που έχουμε στη διάθεσή μας σήμερα. Η ανάπτυξη όλων αυτών των τεχνικών βοηθημάτων έλυσε πολλά προβλήματα, ανέδειξε παθήσεις που αποτελούσαν άλυτα μυστήρια στο παρελθόν, και βέβαια συνέβαλε ουσιαστικά και στην αντιμετώπιση των αντιστοίχων νόσων. Κανείς δεν μπορεί πλέον να διανοηθεί την ιατρική χωρίς το σύγχρονο βιοπαθολογικό εργαστήριο και τις ποικίλες απεικονιστικές μεθόδους. Αν επιτρέπεται η παρομοίωση, η παραδοσιακή ιατρική βάδιζε πάνω σε δύο πόδια, ενώ η σύγχρονη κινείται με τέσσερα, με μεγαλύτερη σταθερότητα και σιγουριά.

     Κάθε νόμισμα όμως έχει δυο όψεις, και η ιατρική δεν εξαιρείται. Η αθρόα εισαγωγή νέων εξετάσεων στην καθημερινή πράξη είχε δυο αρνητικές συνέπειες. Η μία, και κυριότερη, ήταν η παραμέληση και ατροφία των κλινικών δεξιοτήτων. Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο να υποβάλλεται ένας ασθενής σε ποικίλες παρακλινικές δοκιμασίες χωρίς να έχει εξετασθεί με τα μάτια, τα αυτιά και τα χέρια ενός κλινικού γιατρού. Αποτέλεσμα είναι να συσσωρεύονται εργαστηριακά ευρήματα που δεν έχουν τον συνδετικό κρίκο ενός προσεκτικού ιστορικού και μιας κλινικής εξέτασης, ώστε να ερμηνευθούν σωστά και να βοηθήσουν (αντί να συσκοτίζουν) στην ορθή διάγνωση. Και επειδή η πρακτική αυτή αρχίζει από τα νοσοκομεία και από τα χρόνια της ειδίκευσης, οι νεότεροι γιατροί δεν διδάσκονται πλέον επαρκώς τις βασικές τέχνες της επισκόπησης, ψηλάφησης, επίκρουσης και ακρόασης που μαθαίναμε κάποτε από το τρίτο έτος των σπουδών μας. Οι ακτινογραφίες και οι αξονικές έχουν πάρει τη θέση του αυτιού και του χεριού, χωρίς όμως πάντοτε να μας λένε ολόκληρη την ιστορία. Σε μια επόμενη γενεά οι φοιτητές μπορεί να μην ακούνε καν τις έννοιες αυτές, αφού δεν θα υπάρχουν οι έμπειροι κλινικοί δάσκαλοι που θα τις μεταδώσουν.

     Η δεύτερη συνέπεια είναι πιο χειροπιαστή και αφορά το κόστος. Όλες οι παρακλινικές εξετάσεις έχουν οικονομικό αντίκρισμα που αυξάνεται συνεχώς: όσο πιο σύγχρονη και εξειδικευμένη μια εξέταση, τόσο πιο δαπανηρή είναι. Και αν μεν προσφέρει κάτι ουσιαστικό που αποβαίνει προς όφελος του αρρώστου, μπορεί να δικαιολογήσει κανείς την αντίστοιχη δαπάνη. Αν όμως υποκαθιστά την κλινική εκτίμηση (ή την ανεπάρκεια του γιατρού) ή ικανοποιεί απλώς την – έστω επιστημονική – περιέργεια, τότε οδηγεί σε σπατάλη που επιβαρύνει τόσο τον ασθενή όσο και τον γενικό προϋπολογισμό της υγείας (που δεν είναι βέβαια ανεξάντλητος).

     Αφορμή για να (ξανα)κάνω τις σκέψεις αυτές αποτέλεσε ένα πρόσφατο άρθρο στην Καθημερινή (ΕΟΠΥΥ: Φρένο σε περιττές, δαπανηρές εξετάσεις, 17/10) που παραθέτει ενδεικτικές δαπάνες για εν πολλοίς άχρηστες εξετάσεις. Διαβάζουμε π.χ. ότι τα παραπεμπτικά για βιταμίνες Β12 και D3 που εκτελέστηκαν τους πρώτους επτά μήνες του 2022 κόστισαν 35,4 εκατ. ευρώ στον ΕΟΠΥΥ (δηλαδή σε όλους μας). Μέχρι πριν κάποια χρόνια κανείς δεν ζητούσε τιμές βιταμίνης D στα πλαίσια των εξετάσεων ‘ρουτίνας’. Τώρα την βλέπω να φιγουράρει σχεδόν σε κάθε φάκελο που μου φέρνουν ασθενείς με ενοχλήματα που δεν δικαιολογούν τον έλεγχό της (και μάλιστα πολλές φορές το χρόνο): έχει γίνει ένα είδος μόδας. Το ίδιο γίνεται και με τις εξετάσεις του θυρεοειδούς κάθε τρεις και λίγο σε ανθρώπους που δεν έχουν πρόβλημα. Χωρίς να επεκταθούμε σε πιο δαπανηρές εξετάσεις (αξονικές, μαγνητικές κτλ.), βλέπει κανείς ότι ακόμη και οι πιο φθηνές εργαστηριακές δοκιμασίες, όταν γίνονται σωρηδόν, επισωρεύουν ένα πολύ μεγάλο κόστος. Επόμενη συνέπεια του γεγονότος αυτού είναι οι διάφοροι περιορισμοί που επιβάλλονται άνωθεν, και που μπορεί να αδικούν εκείνους τους ασθενείς που όντως χρειάζονται τις εξετάσεις αυτές.

     Θα κλείσω με μια προσωπική εμπειρία. Όταν ειδικευόμουν στην Παθολογία, πριν μερικές δεκαετίες, ρώτησα συνάδελφο ειδικευόμενο γιατί ζητούσε για έναν ασθενή κάποια εξέταση άσχετη με το πρόβλημά του. «Δικός μου είναι ο άρρωστος, ό,τι θέλω θα ζητήσω», ήταν η… τεκμηριωμένη απάντηση, με ύφος που δεν σήκωνε συζήτηση. Ελπίζω η εκπαίδευση των συγχρόνων γιατρών να αποθαρρύνει τέτοιου είδους αντιλήψεις και νοοτροπίες.

Αόρατοι πόλεμοι

 Μια ματιά στον ημερήσιο τύπο μας θυμίζει ότι συμπληρώθηκαν σήμερα εξακόσιες (αριθμός: 600) ημέρες από την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία. Ακόμη και τραγικά γεγονότα  και καταστάσεις, με τον χρόνο και την καθημερινή τριβή γίνονται περίπου συνηθισμένα και ‘δεδομένα’, δηλαδή αόρατα (‘ἐξίτηλα’ κατά τον Ηρόδοτο). Οι παρ’ ημίν εκλογικές και κομματικές διαδικασίες και η πρόσφατη πολύνεκρη τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ με τις μετά δέους και φόβου αναμενόμενες συγκρουσιακές εξελίξεις της έχουν επισκιάσει τον ‘μπαγιάτικο’ πλέον πόλεμο στην κεντρική Ευρώπη, που βέβαια δεν έχει λήξει, ενώ δεν διαφαίνεται κάποια σοβαρή κίνηση αποκλιμάκωσης. Δυστυχώς η ανθρωπότητα έχει πάντα απλωμένο το ζωνάρι της για καυγά, και με κάθε ευκαιρία επαληθεύει εκείνον τον παλιό παροιμιώδη διάλογο: «Μαλώνουμε, γειτόνισσα;» «Στα νύχια στέκομαι». Συνηθισμένα πράγματα.

Γεράκια και περιστέρια

Με τους όρους αυτούς περιγράφουμε συνήθως, αντίστοιχα, τους άγριους και επιθετικούς στη συμπεριφορά ανθρώπους και τους αθώους και υποχωρητικούς. Σε κάθε κοινωνία συναντούμε και τους δυο τύπους, συχνότερα ευτυχώς τους δεύτερους, σπανιότερα τους πρώτους. Δυστυχώς τα ‘γεράκια’ συνήθως παίρνουν αυθαίρετα το πάνω χέρι και εκμεταλλεύονται την επιθετικότητά τους είτε για να επιβάλλονται στα ‘περιστέρια’ της δικής τους ομάδας είτε για να αναμετρούνται με τα ‘γεράκια’ κάποιας απέναντι ομάδας, που αντιδρούν με ανάλογο τρόπο. Σε τέτοιες συγκρούσεις τα μεν ‘γεράκια’ (και στις δυο πλευρές) υφίστανται τις συνέπειες της συμπεριφοράς τους (κατά το κοινώς λεγόμενο, πηγαίνουν γυρεύοντας). Και πάλι δυστυχώς όμως, δυστυχέστατα, τέτοιες ενέργειες έχουν δυσανάλογο ανθρώπινο κόστος στα ‘περιστέρια’ και των δύο πλευρών, τους αθώους αμάχους που ξέρουν ότι μεταξύ τους είναι όμοιοι, ότι μπορούν να συνυπάρξουν και να κοινωνούν αμοιβαία, και δεν επιδιώκουν την κυριαρχία, την καταδυνάστευση ή την καταστροφή των γειτόνων τους.

     Αυτές τις μέρες γινόμαστε μάρτυρες ενός ακόμη επεισοδίου αυτού του είδους, ανάμεσα στο κράτος του Ισραήλ και την τρομοκρατική οργάνωση Χαμάς. Σε αντίθεση με τα μικρής κλίμακας συμβάντα του παρελθόντος, εδώ έχουμε εκατόμβες νεκρών ‘περιστεριών’ εκατέρωθεν, από μια εντελώς απρόκλητη επίθεση της Χαμάς, αλλά και από τα αντίποινα της άμυνας του Ισραήλ. Όπως γίνεται συνήθως, η κάθε πλευρά θα επικαλεσθεί το δικό της δίκαιο: την αυτοάμυνα του κράτους του Ισραήλ από τη μία, την αντίδραση στη μακρόχρονη καταπίεση και τον περιορισμό των Παλαιστινίων από την άλλη. Δεν ωφελεί η ποσόστωση ευθυνών: το κακό, άπαξ και ξεκινήσει, έχει την τάση να διαιωνίζεται και να πολλαπλασιάζεται, ιδίως όταν τρίτες χώρες παίρνουν το μέρος του ενός ή του άλλου. Το τελικό αποτέλεσμα είναι καταστροφικό και για τους δύο, με θύματα κυρίως αμάχους, και με τον φόβο μιας επέκτασης και γενίκευσης της βίας και σε άλλες περιοχές. Κι όταν κάποια στιγμή – ελπίζουμε σύντομα – η έκρηξη θα έχει κοπάσει, θα μείνουν ανάμεσα στους επιζώντες και των δύο πλευρών οι νεοσσοί νέων ‘γερακιών’ (που μπορεί να έχασαν τις οικογένειές τους από τα όπλα των απέναντι) που κάποια μέρα θα επιχειρήσουν να ‘πάρουν το αίμα τους πίσω’. Για να συνεχίζεται στο διηνεκές η τραμπάλα του τρόμου.

Υπεύθυνη ψήφος

 Χωρίς κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον για νικητές και ηττημένους στις σημερινές αυτοδιοικητικές εκλογές, διαβάζω πολιτικά σχόλια των ημερών και παραινέσεις προς τους πολίτες να ψηφίσουν όχι αυτούς που προβάλλονται καλά επικοινωνιακά αλλά αυτούς που έχουν να προσφέρουν ουσιαστικά στους δήμους και τις περιφέρειες της χώρας. Αφελώς ερωτώ: Πώς ακριβώς θα αναγνωρίσουμε τους τελευταίους; Καταρχήν ο μεγάλος αριθμός των υποψηφίων σε κάθε δήμο ή περιφέρεια καθιστά πρακτικά αδύνατη την γνώση των βιογραφικών σημειωμάτων όλων αυτών των προσώπων. Κάποιους λίγους μπορεί να τους γνωρίζουμε προσωπικά, για άλλους μπορεί να έχουμε αξιόπιστες (?) πληροφορίες, αλλά για τους υπόλοιπους; Ίσως να ξέρουμε κάτι παραπάνω (θετικό ή αρνητικό) για όσους έχουν ήδη θητεύσει στο αξίωμα ή έχουν κάποια άλλη αναγνωρίσιμη δημόσια παρουσία· για τους άλλους, ακόμη και τους γνωστούς μας, μπορούμε να μαντέψουμε πώς θα πολιτευθούν σε περίπτωση εκλογής τους; Μπορεί κανείς να σκεφθεί πολλές παραλλαγές και διακλαδώσεις των ερωτημάτων αυτών. Για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι αυτό που θα ονομάζαμε ‘υπεύθυνη ψήφο’ είναι κάτι πολύ σχετικό και μάλλον ασαφές και εν πολλοίς ανέφικτο.

Πουλιά συγκρουόμενα

To McCormick Place στο Σικάγο είναι το μεγαλύτερο συνεδριακό κέντρο της Βόρειας Αμερικής. Είναι στο μεγαλύτερο μέρος του καλυμμένο με γυαλί. Όσοι έχουμε κατά καιρούς πάει σε ανάλογα μέρη έχουμε μια ιδέα για το πόσο εντυπωσιακά για τα μάτια μας είναι – το βλέπουμε άλλωστε και σε σύγχρονα κτίρια μικρότερης κλίμακας στις πόλεις μας. Δεν ισχύει όμως το ίδιο και για τα πουλιά, που δεν εντυπωσιάζονται από τη φαντασμαγορική όψη αλλά χρειάζονται τον ουρανό ως ζωτικό χώρο. Το γυαλί είναι γι’ αυτά οπτικό εμπόδιο γιατί δεν το αντιλαμβάνονται. Έτσι διαβάζω ότι προχθές, 5 Οκτωβρίου, τουλάχιστον χίλια πουλιά σκοτώθηκαν σε μια μέρα πέφτοντας πάνω στη τζαμαρία του συνεδριακού κέντρου που αναφέραμε. Κανείς δεν γνωρίζει ακόμη τον ακριβή αριθμό των θυμάτων (σκοτωμένα και τραυματισμένα), ενώ νεκρά πουλιά περισυλλέγονται σε ακτίνα 1,5 μιλίου από το σημείο της πρόσκρουσης. Υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο χάνονται ένα δισεκατομμύριο πουλιά από τέτοιες συγκρούσεις.
     Όπως μαθαίνω, αυτές οι μαζικές καταστροφές συμβαίνουν κυρίως κατά τις εποχικές μεταναστεύσεις των πουλιών. Και δεν είναι μόνο το γυαλί που προκαλεί θύματα, αλλά και οι καιρικές συνθήκες (φυσικό φαινόμενο) και η φωτορύπανση πάνω από τις μεγάλες πόλεις (που θεωρείται μεγαλύτερη στο Σικάγο από όλες τις πόλεις των ΗΠΑ), που αποπροσανατολίζουν τους ιπτάμενους μετανάστες. Μάλιστα σύμφωνα με μια μελέτη του 2021 στην ίδια πόλη, αν σβήσουν τα μισά φώτα στα μεγάλα κτίρια θα μειωθούν οι συγκρούσεις πουλιών κατά 6 ως 11 φορές. Ακόμη ένα τραγικό δείγμα για το πόσο οι ανθρώπινες δραστηριότητες, ακόμη και οι πιο αθώες όπως τα φώτα, τελικά δεν είναι τόσο αθώες…

Άλλοτε και τώρα

Πρόσφατα η υφυπυργός Παιδείας Δόμνα Μιχαηλίδου απάντησε απαξιωτικά στην πρόταση του Δημήτρη Νατσιού να ψάλλεται ο εθνικός ύμνος και να επαίρεται η σημαία στα σχολεία κάθε Δευτέρα. Αναχρονισμός και οπισθοδρόμηση θεωρήθηκε κάτι που επί χρόνια κάναμε καθημερινά στα σχολεία μας (μήπως πάθαμε τίποτε και δεν το ξέρουμε;). Το επεισόδιο αυτό δυστυχώς δείχνει τί πνεύμα επικρατεί και επιβάλλεται στην εκπαίδευση.

     Σε μια εποχή που μυξοθρηνούμε κάθε τόσο την φυγή τόσων χιλιάδων Ελλήνων στην αλλοδαπή, τί κάνουμε ως κράτος για να εμπνεύσουμε και να καλλιεργήσουμε στους νέους ανθρώπους την έννοια της πατρίδας; Κάποτε αποκαλούσαμε ‘χωνευτήρι’ (melting pot) την Αμερική, που αφομοίωνε τους κάθε λογής μετανάστες. Σήμερα τείνουμε να ομοιάσουμε κι εμείς μ’ αυτήν, αφαιρώντας από την καθημερινότητά μας καθετί που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως συνεκτικός κρίκος αφενός με τις ρίζες μας και αφετέρου με τους γύρω μας. Έτσι, θυμόμαστε τη σημαία και τον εθνικό ύμνο μας μόνο όταν κερδίζουμε κάποιο χρυσό μετάλλιο σε αθλητικούς αγώνες. Ξεθωριάζουμε την ιστορία και την πίστη μας σε σημείο που να γίνονται άχρωμες, άοσμες και άγευστες. Υιοθετούμε άκριτα οτιδήποτε εισαγόμενο, χωρίς να το εξετάζουμε στην ουσία του. Και με όλα αυτά, όπως στο γνωστό ανέκδοτο του Νασρεντίν Χότζα, πριονίζουμε το κλαδί πάνω στο οποίο καθόμαστε.

     Με αφορμή το γεγονός αυτό θυμήθηκα τα αθάνατα λόγια του Σωκράτη προς τον Κρίτωνα, που τον παρακινεί να δραπετεύσει από την φυλακή και να γλιτώσει την θανατική καταδίκη που του έχει επιδικάσει η πατρίδα του:

     «Μητρός τε καὶ πατρὸς καὶ τῶν ἄλλων προγόνων ἁπάντων τιμιώτερόν ἐστιν ἡ πατρὶς καὶ σεμνότερον καὶ ἁγιώτερον καὶ ἐν μείζονι μοίρᾳ καὶ παρὰ θεοῖς καὶ παρ᾽ ἀνθρώποις τοῖς νοῦν ἔχουσι».

     Αυτά και άλλα παρόμοια μας δίδασκαν τότε στα σχολεία.

Φαντασίες

 Ο κ. Αθαν. Έλλις, έμπειρος κατά τεκμήριο αρθρογράφος της Καθημερινής, αναφερόμενος στην εκλογή-έκπληξη του αμερικανόφερτου νέου προέδρου του ΣΥΡΙΖΑ και τις ‘θεωρίες συνωμοσίας’ που την περιβάλλουν (ότι δηλ. ήρθε με αποστολή να διασπάσει την Αριστερά ή, κατ’ άλλους, την Δεξιά), παραδόξως αναρωτιέται [Ένα πολύ περίεργο φυτό, 28/9/2023] αν μπορεί ένα είδος ‘φυτού’ να προκαλεί και να θεραπεύει την ίδια ασθένεια. Ακολουθώντας την παρομοίωση του ‘φυτού’ θα μπορούσα να τον παραπέμψω στην Ομοιοπαθητική. Ωστόσο, ας πλέξω κι εγώ ένα δικό μου σενάριο, εντελώς φανταστικό. Όσοι διαβάζουν μυθιστορήματα για πολιτικές ίντριγκες γνωρίζουν ότι υπάρχουν πράκτορες που χρησιμοποιούνται από τα αφεντικά τους κατά περίπτωση ως ‘μπαλαντέρ’, ανάλογα με τα συμφέροντα των τελευταίων. Όσο μια κυβέρνηση παίζει το επιθυμητό παιχνίδι, ο ‘πράκτορας’ μπορεί να την στηρίζει, έχοντας τεχνηέντως αδρανοποιήσει ή απομονώσει την ιδεολογική αντιπολίτευση. Αν κάποια στιγμή η κυβέρνηση ξεφύγει από την έξωθεν υπαγορευόμενη γραμμή πλεύσης, το ‘φυτό’ μπορεί να λειτουργήσει ως εναλλακτική λύση, με την κατάλληλη υποβοήθηση. Μια τέτοια τακτική εκ μέρους του ‘αφεντικού’ ονομάζεται contingency planning, δηλ. σχεδιασμός για όλα τα ενδεχόμενα. Στη γεωστρατηγική σκακιέρα το απροσδόκητο θεωρείται ως ανεξέλεγκτο, και συνεπώς απαράδεκτο. Όλα πρέπει να είναι προμελετημένα και προσχεδιασμένα

     Τι παθαίνουν όσοι διαβάζουν μυθιστορήματα…