Ψηφιακή ψυχική υγεία

 Διάβασα πριν μερικές μέρες ένα άρθρο της Γιούλης Επτακοίλη στην Καθημερινή (Έφηβοι πουδεν κατανοούν τη ζωή, 11/9). Περιγράφει έναν δεκατετράχρονο μαθητή που δεν τα πάει καλά στο σχολείο, δεν καταλαβαίνει κείμενα, δεν μπορεί να κάνει εύκολες αριθμητικές πράξεις. Είναι όμως πολύ χαρούμενος με τη τέλεια σχέση που έχει με μια πολύ καλή, όμορφη, ευγενική, γλυκομίλητη κοπέλα. Μόνο που αυτή δεν είναι φυσικό πρόσωπο αλλά ένα ψηφιακό κατασκεύασμα που ο μαθητής έχει δημιουργήσει με εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης, προγραμματισμένο σύμφωνα με τα δικά του γούστα και προτιμήσεις, και που δεν πρόκειται ποτέ να διαφωνήσει μαζί του. Όλα καλά και ρόδινα. Η αρθρογράφος μας λέει ότι σύμφωνα με μια μελέτη το 72% των εφήβων στις ΗΠΑ έχουν δημιουργήσει τέτοιους ιδανικούς ‘συντρόφους’. Δεν ξέρω τι μπορεί να συμβαίνει στην Ελλάδα, αλλά είναι γνωστό ότι τέτοιες τάσεις και μόδες διαδίδονται με την ταχύτητα του κορωνοϊού.

     Το άρθρο κάνει τη συσχέτιση με τα πτωχά αποτελέσματα πολλών μαθητών σε εξετάσεις όπως η PISA, και συμπεραίνει ότι τα προβλήματά τους δεν είναι μόνο γνωστικά αλλά και κοινωνικά. Ο περιορισμός των σχέσεων με άλλα πρόσωπα οδηγεί σε απώλεια βασικών δεξιοτήτων όπως ο διάλογος, η αντιπαράθεση, η διαχείριση της απόρριψης και της αποτυχίας, η διαπραγμάτευση και η εύρεση κοινών θέσεων και τόπων, μ’ ένα λόγο το χτίσιμο μιας προσωπικότητας που θα μπορεί να σταθεί στα πόδια της και να αντιμετωπίσει την πραγματική ζωή. Με τις προϋποθέσεις αυτές, αν περιμένει κάποιος να συναντήσει ανθρώπους και συμπεριφορές όπως αυτές του ιδανικού ‘προσώπου’ που σχεδίασε στον υπολογιστή του, σίγουρα θα απογοητευθεί πολύ γρήγορα.

     Διαβάζοντας το κείμενο αυτό και άλλα παρόμοια, έκανα συνειρμικά και μια ακόμη προέκταση. Μήπως άραγε τα φαινόμενα βίας μεταξύ ανηλίκων ή κατά των γυναικών ή άλλων ευπαθών ατόμων ή ομάδων συνδέονται και με αυτή την ανωριμότητα που περιγράψαμε παραπάνω; Αν δεν έχω μάθει να διαλέγομαι με υπαρκτά, φυσικά πρόσωπα, να δέχομαι αντιρρήσεις, να ακούω και την άλλη άποψη, να αναθεωρώ τη δική μου και να υποχωρώ, είναι πολύ εύκολο να αντιδράσω βίαια όταν κάποιος πάει κόντρα στο θέλημά μου. Μια ματιά στα σχόλια που αναγράφονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τις φραστικές αψιμαχίες που διαδραματίζονται αρκεί για να μας δώσει μια ιδέα για την ψυχολογία των ανθρώπων που κρύβονται πίσω από αυτά. Οι ψυχίατροι και ψυχολόγοι του πολύ εγγύς μέλλοντος ασφαλώς θα έχουν πολλή δουλειά στον τομέα αυτό. Άραγε δεν είναι καλύτερα να ασχοληθούμε εγκαίρως με την πρόληψη; Ή μήπως είναι ήδη αργά; 

Εκτροπές

 Ο απροσδόκητος θάνατος ενός ανθρώπου της δημοσιότητας, του τραγουδιστή Γιώργου Μαζωνάκη, σε ηλικία 54 ετών ανέδειξε κάποιες πλευρές της ‘ιατρικής’ (αναγκαία τα εισαγωγικά) όχι και τόσο φωτεινές.

     Τι μπορεί να σκεφθεί κάποιος όταν διαβάζει ότι ένα ιατρείο προσφέρει «κβαντική βιοανάδραση, ταυτοποίηση τοξικότητας, οζονοθεραπεία, υδροθεραπεία παχέος εντέρου, μικροσκοπία σκοτεινού πεδίου, προσδιορισμό θεραπευτικών αιθέριων ελαίων, επιγενετική εξέταση μαλλιών, ενδοφλέβιες φυσικές θεραπείες, αποτοξίνωση με INUSpheresis, θεραπείες πεπτιδίων, PRP προσώπου και μαλλιών, και αυτόλογη θεραπεία με βλαστοκύτταρα»; Οι περισσότεροι από τους παραπάνω όρους είναι άγνωστοι στην ορθόδοξη ιατρική, δεν διδάσκονται σε καμιά επίσημη σχολή και εμπίπτουν στη σφαίρα του τσαρλατανισμού. Και όμως, όπως φαίνεται, κόσμος και κοσμάκης καταφεύγει σε τέτοιες μεθόδους, είτε στην απελπισία του μπροστά σε μια δύσκολη πάθηση είτε για να αποτρέψει ή να μετριάσει τις συνέπειες της προϊούσης ηλικίας (π.χ. αντιγήρανση), πληρώνοντας αδρά για τις λίαν αμφίβολες αυτές τεχνικές. Κάποτε ακούγαμε για το δηλητήριο του γαλάζιου σκορπιού από την Κούβα ή για το νερό του Καματερού: με τον καιρό τα ονόματα αλλάζουν, οι ετικέτες αναβαθμίζονται, η παραεπιστήμη προοδεύει, και οι τσέπες κάποιων επιτηδείων γεμίζουν.

     Ο απόστολος Παύλος προειδοποιούσε τον Τιμόθεο ότι «ἔσται καιρὸς ὅτε… ἀπὸ μὲν τῆς ἀληθείας τὴν ἀκοὴν ἀποστρέψουσιν, ἐπὶ δὲ τοὺς μύθους ἐκτραπήσονται» [Β’ Τιμ. 4:3-4]. Αυτή η τάση προς τη μυθολογία δεν ισχύει μόνο για τα θεολογικά ζητήματα, αλλά φαίνεται ότι έχει γενικότερη εφαρμογή. Έτσι, δεν είναι καθόλου παράδοξο που οι κάθε είδους απατεώνες βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για δράση, όπως γράφαμε προ ημερών.

Λεφτά υπάρχουν...

Φαίνεται ότι τα λεφτόδεντρα ευδοκιμούν σε πολλές περιοχές του κόσμου και δεν αποτελούν εγχώρια επινόηση (εκτός κι αν κάνουμε εξαγωγές και δεν το γνωρίζουμε). Μάλιστα η αμερικανική ποικιλία (προτεινόμενη επιστημονική ονομασία: Arbor pecuniarum americana) φαίνεται να είναι ιδιαίτερα καρποφόρα. Δεν εξηγείται αλλιώς το πώς ο πρόεδρος Τραμπ έταξε στους συμπολίτες του από 5000 δολάρια κατά κεφαλήν αν το κόμμα του κερδίσει τις ενδιάμεσες εκλογές σε δυο μήνες. Η σχετική ειδησεογραφία μας πληροφορεί ότι η υπόσχεση αυτή θα κοστίσει πάνω από ένα τρισεκατομμύριο δολάρια, σε μια εποχή που το ετήσιο δημοσιονομικό έλλειμμα των ΗΠΑ είναι 1,8 τρισεκατομμύρια και το δημόσιο χρέος της χώρας έχει ξεπεράσει τα 40 τρισεκατομμύρια. Ο αντιπρόεδρος έσπευσε να διευκρινίσει ότι το λεγόμενο ‘μέρισμα Τραμπ’ δεν θα αφορά στους πολύ πλούσιους. Σε κάθε περίπτωση, δεν παύει να αποτελεί μια ευρείας κλίμακος απόπειρα δωροδοκίας για εξαγορά ψήφων με θεσμικό μανδύα, μια ακόμη ευρηματική πρωτοτυπία του προέδρου που δεν βλέπει με πολλή αισιοδοξία τις επερχόμενες κάλπες. Απομένει να δούμε αν το Κογκρέσο θα εγκρίνει την γενναιοδωρία αυτή.

Γρίφος

Είναι γνωστός ο μύθος του Αισώπου για τον πατέρα με τις δυο κόρες, που η μία είχε σύζυγο κηπουρό και η άλλη κεραμοπλάστη. Η μία του ζητούσε να παρακαλάει τους θεούς για βροχή, η άλλη ήθελε λιακάδα για να στεγνώνουν τα κεραμικά, κι εκείνος έμενε με την απορία πώς να τις ικανοποιήσει.

     Θυμήθηκα την ιστορία αυτή ακούγοντας από τη μία τις καθιερωμένες εξαγγελίες του πρωθυπουργού στη ΔΕΘ και από την άλλη τα (επίσης καθιερωμένα) σχόλια και κρίσεις των κομμάτων. Η μία πλευρά προτάσσει την δημοσιονομική πειθαρχία, η άλλη τις ανάγκες των πολιτών. Δεν είμαι συνήγορος κανενός κόμματος ή υπουργού, αλλά φαντάζομαι ότι η θέση του καθενός υπευθύνου για τα δημόσια οικονομικά μοιάζει με εκείνον του πατέρα. Λογικά θα πρέπει να είναι συνεπής στις υποχρεώσεις του κράτους και στα όρια των δυνατοτήτων του, αλλά ασφαλώς θα θέλει να δώσει και κάτι παραπάνω στον κόσμο. Ακόμη κι αυτοί που κατηγορούν και διαμαρτύρονται ξέρουν – κι ας μην το ομολογούν – ότι το ίδιο θα έκαναν κι εκείνοι αν βρίσκονταν σε ανάλογη θέση. Δυστυχώς η λύση στο πανάρχαιο πρόβλημα που θέλει «και σκύλο χορτάτο και πίτα ολάκερη» δεν έχει βρεθεί ακόμη.

Αδέκαστη κρίση

Έχουν περάσει τριάντα χρόνια από τον πόλεμο Σερβίας και Βοσνίας που ακολούθησε την διάλυση της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Ολόκληρες γενιές σημερινών ανθρώπων δεν έζησαν τις τραγικές εκείνες μέρες που σημαδεύτηκαν από την μακρά πολιορκία του Σεράγεβο, τη σφαγή 8.000 ανδρών και αγοριών στη Σρεμπρένιτσα από τους Σέρβους και τους βομβαρδισμούς της Σερβίας από το ΝΑΤΟ που αποσκοπούσαν στον τερματισμό του χειρότερου πολέμου στην Ευρώπη μετά τη λήξη του 2ου Παγκοσμίου. Κι ενώ τα δραματικά γεγονότα και οι θηριωδίες της εποχής εκείνης έχουν ξεθωριάσει στη μνήμη, ήρθε ο θάνατος ενός κεντρικού πρωταγωνιστή της ιστορίας εκείνης, του Σέρβου στρατηγού Ράτκο Μλάντιτς, για να τα ξαναφέρει στο προσκήνιο. Καταδικασμένος σε ισόβια για τον ηγετικό ρόλο του στη σφαγή της Σρεμπρένιτσα, ο ‘χασάπης της Βοσνίας’ πέθανε στη φυλακή, ακολουθώντας την φυσική πορεία όλων των ανθρώπων. Δυστυχώς όμως ηρωοποιήθηκε από μεγάλη μερίδα του σερβικού λαού, με επικεφαλής την πολιτική του ηγεσία, και κηδεύθηκε με στρατιωτικές τιμές και με προεξάρχοντα τον πατριάρχη Πορφύριο. Έστω και μόνο για να τηρήσει τα προσχήματα και να σεβαστεί τα θύματα της περιόδου εκείνης σε όλες τις πλευρές, το σερβικό κράτος θα έπρεπε να αποφύγει αυτή την εκδήλωση, που του προσάπτει ένα μεγάλο μελανό στίγμα στα μάτια του κόσμου. Το μόνο που θα χρειαζόταν ο εκλιπών θα ήταν ταπεινά μνημόσυνα και δεήσεις για τη συγχώρηση των εγκλημάτων του. Τώρα πλέον κι εκείνος, όπως και τα θύματά του, αναμένει την κρίση του Θεού, η οποία δεν επηρεάζεται ούτε από την ποιότητα της κατά κόσμον κηδείας ούτε από το πλήθος και τα αξιώματα των παρισταμένων.

Απάτες παλιές και νέες

Καινούργιος μήνας εδώ και μέρες, με παλιές και καινούργιες ειδήσεις. Ανάμεσα στη ‘μαυρίλα’ από πολέμους και εγκλήματα και δυστυχήματα ξεχωρίζει μια φωτεινή ακτίνα. Δυο άνθρωποι διασώθηκαν εννιά μέρες μετά την κατάχωσή τους από την φοβερή κατολίσθηση στο Νεπάλ που έχει στοιχίσει πάνω από χίλιες ζωές ως τώρα, καθώς και πολλαπλάσιους αγνοούμενους. Οι υλικές καταστροφές στην φτωχή αυτή χώρα είναι ανυπολόγιστες.

     Από την άλλη όμως, πληροφορούμαστε ότι οι τηλεαπατεώνες που μέχρι τώρα υποδύονταν λογιστές, υπαλλήλους του ΔΕΔΔΗΕ και άλλα κοινωφελή επαγγέλματα, τώρα προσποιούνται και τους αστυνομικούς που θέλουν δήθεν να παγιδεύσουν τους προηγούμενους απατεώνες. Η προφύλαξη γίνεται όλο και πιο δύσκολη απέναντι στα παράσιτα που ευδοκιμούν στη χώρα μας και βάζουν στο μάτι κυρίως ηλικιωμένους και ευάλωτους ανθρώπους, χωρίς να σημαίνει αυτό ότι όλοι οι υπόλοιποι είναι άτρωτοι. Τα μάτια και τα αυτιά μας δεκατέσσερα.

     Τέλος, καθημερινά μαθαίνουμε για νέους τρόπους με τους οποίους η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζει τη ζωή μας. Έτσι, ένας καθηγητής στο Μαθηματικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Πατρών απαγόρευσε τη χρήση γυαλιών από τους φοιτητές στις εξετάσεις αν αυτά δεν συνοδεύονται από ιατρική βεβαίωση για την αναγκαιότητά τους. Αιτία: η εισβολή γυαλιών με μικροσκοπικές κάμερες που συνδέονται με πηγές ΤΝ και αποτελούν τα ‘σκονάκια’ του 21^ου αιώνα. Κι εδώ απάτη, σε άλλο επίπεδο.

Επισφαλής ευγένεια

Το ότι διάφοροι λαοί και πολιτισμοί έχουν διαφορετικά ήθη και έθιμα και κοινωνικές νόρμες είναι φυσικά πασίγνωστο. Πολλά από αυτά μπορεί να φαίνονται παράδοξα, γελοία, ακόμη και αποκρουστικά, στον ξένο επισκέπτη, είναι όμως εντελώς φυσιολογικά και αποδεκτά για τον άνθρωπο που έχει ζήσει και ανατραφεί μ’ αυτά. Και βέβαια η σημασία ή η χρησιμότητά τους μπορεί να αλλάζει με τον καιρό και με τις μεταβαλλόμενες κοινωνικές και ευρύτερες συνθήκες.

     Η αγάπη των Γιαπωνέζων για την εθιμοτυπία, τους καλούς τρόπους και τον σεβασμό προς τους άλλους είναι γνωστή. Ένα παράδειγμα είδα πρόσφατα σε σχετικό δημοσίευμα. Όταν μπαίνει κάποιος σε ένα σπίτι, βγάζει τα παπούτσια του. Οι άνθρωποι του σπιτιού τοποθετούν τα παπούτσια του επισκέπτη με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορεί να τα φορέσει εύκολα όταν θα βγαίνει. Έτσι έκαναν πάντα, και με όλους. Αυτό όμως δημιουργεί ένα απροσδόκητο πρόβλημα με ανθρώπους που δεν έρχονται για επίσκεψη αλλά για επείγουσα εργασία. Έτσι π.χ., οι τραυματιοφορείς που έρχονται να παραλάβουν έναν ασθενή βγάζουν τα παπούτσια τους και τα αφήνουν όπως τα έβγαλαν, ώστε να τα ξαναβάλουν εύκολα βγαίνοντας. Αυτός που τους κάλεσε όμως τα στρέφει προς τα έξω και τα ευθυγραμμίζει, όπως θα έκανε με οποιονδήποτε επισκέπτη. Κατά την έξοδο οι τραυματιοφορείς πρέπει να κάνουν πρόσθετες και ασυνήθιστες κινήσεις για να φορέσουν ο καθένας τα παπούτσια του, χωρίς να δυσκολέψουν τον ασθενή που κουβαλούν, κάτι που δεν είναι εύκολο και παίρνει και περισσότερο χρόνο (σε τριάντα δευτερόλεπτα τον υπολόγισαν). Έτσι, η παραδοσιακή ευγένεια γίνεται εμπόδιο στην αποτελεσματικότητα σε μια κατάσταση όπου η καθυστέρηση μπορεί να είναι επιβαρυντική για τον πάσχοντα.

     Κατόπιν τούτου, η πυροσβεστική υπηρεσία της πόλης Καναζάγουα, στην κεντρική Ιαπωνία, απηύθυνε έκκληση στους πολίτες να μην τακτοποιούν τα παπούτσια που έχουν βγάλει τα πληρώματα των διασωστών, ώστε να μην τους δημιουργούν πρόσθετα προβλήματα, καθησυχάζοντάς τους ότι αυτό δεν αποτελεί παράβαση του εθιμικού δικαίου. Κάποιος σχολιαστής το πήγε ένα βήμα παραπέρα, γράφοντας: «Είναι έκτακτη ανάγκη. Θα τους έλεγα απλά: “Παρακαλώ, μπείτε μέσα με τα παπούτσια σας!”». Αυτονόητο; Ίσως όχι για όλους.

 

Ονοματολογικά Τραμπ...αλίσματα

Ένα μυθιστόρημα του Ιουλίου Βερν έχει τον τίτλο ‘Ο κοσμοκράτωρ’ (Le maitre du monde στο πρωτότυπο). Μάλλον δεν το διάβασε ποτέ ο νυν πλανητάρχης, αλλιώς θα έσπευδε να οικειοποιηθεί τον τίτλο. Πάντως φροντίζει να διατηρεί το όνομά του στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητος, και μάλιστα με υπογραφή. Έτσι μαθαίνουμε ότι υπέγραψε διάταγμα με άμεση ισχύ, με το οποίο μετονομάζει τη λίμνη Οντάριο (μια από τις πέντε μεγάλες λίμνες μεταξύ Καναδά και Ηνωμένων Πολιτειών) σε Λίμνη Αμέρικα. Με την ευκαιρία δήλωσε επίσης ότι μετά τον Κόλπο του Μεξικού (που είχε μετονομάσει σε Αμερικής πέρυσι) και τη λίμνη, του χρειάζεται κι ένας ωκεανός και προσπαθεί να αποφασίσει αν αυτός θα είναι ο Ειρηνικός ή ο Ατλαντικός. Σε απάντηση ο πρωθυπουργός του Καναδά δήλωσε ότι η λίμνη έχει το όνομά της (που προέρχεται από τη γλώσσα των αυτοχθόνων κατοίκων της περιοχής) εδώ και τετρακόσια χρόνια, πολύ περισσότερα από την ηλικία των δύο κρατών τους, και φυσικά δεν πρόκειται να αναγνωρίσει την έμπνευση του προέδρου, ο οποίος την κοινοποίησε ήδη στο Σύστημα Πληροφοριών Γεωγραφικών Ονομάτων, την κρατική υπηρεσία που ρυθμίζει τις ονοματοδοσίες αυτές.

     Παιδιαρίσματα, θα έλεγε κανείς. Και όμως, εδώ και χρόνια όλος ο κόσμος (με πρωτεργάτη τις ΗΠΑ) κάκιζε και κατηγορούσε την Ελλάδα διότι επέμενε να διεκδικεί την αποκλειστικότητα του ονόματος Μακεδονία, μέχρι που μας εξώθησε στη διαβόητη συμφωνία των Πρεσπών. Κι εκεί ο λόγος ήταν ‘για ένα όνομα μόνο’, αλλά όνομα με ιστορικό και πολιτισμικό βάρος πολύ μεγαλύτερο από εκείνο μιας λίμνης. Δυο μέτρα και δυο σταθμά, συνηθισμένος διπλωματικός κανόνας.

Ανθρώπινες σχέσεις

 Ο κόσμος των ανθρώπων αποτελεί ένα ευρύτατο δίκτυο σχέσεων κάθε είδους, από τις πιο αγνές και ανιδιοτελείς μέχρι τις πιο συμφεροντολογικές, ακόμη και καταπιεστικές και ανοικτά εχθρικές. Έτσι ήταν πάντα, και συνεχίζει να είναι, όσο κι αν – υποτίθεται – έχουμε σε μεγάλο βαθμό εκπολιτισθεί και θέσαμε ποικίλους κανόνες και νόμους αμοιβαίας προσέγγισης και επικοινωνίας, σε ατομικό, οικογενειακό, εμπορικό ή διεθνές επίπεδο. Αυτοί τηρούνται ή παραβλέπονται κατά περίπτωση, ανάλογα με τις διαθέσεις και τη δύναμη των μερών που εμπλέκονται σε κάθε σχέση. Ειδικά στις σχέσεις κρατών, ο όρος ‘διεθνές δίκαιο’ έχει φθάσει να θεωρείται οξύμωρο σχήμα ή σύντομο ανέκδοτο, καθώς συχνά στην πράξη μεταφράζεται σε δίκαιο του ισχυροτέρου. Τα παραδείγματα αφθονούν στις μέρες μας. Το θέμα είναι πολύ μεγάλο. Ας δούμε με συντομία μια μόνο πτυχή του, όσο πιο απλά γίνεται.

     Έστω ότι ένα ισχυρό κράτος σχετίζεται με ένα αδύναμο. Η σχέση μπορεί να είναι πλήρης υποτέλεια (ο ισχυρός επιβάλλει τις απόψεις και το συμφέρον του σε κάθε περίπτωση και εκμεταλλεύεται τον αδύναμο, ενώ το αντίστροφο είναι πρακτικά αδύνατο) ή αμοιβαίος σεβασμός κάποιου βαθμού (ο αδύναμος έχει το δικαίωμα της γνώμης, και αυτό γίνεται σεβαστό και αποδεκτό από τον ισχυρό). Ο βαθμός αποδοχής του άλλου έχει μεγάλη σημασία. Αν ο ισχυρός σέβεται τις ανάγκες του αδυνάμου και προσφέρεται να τις καλύψει με καλή πρόθεση, χωρίς έκνομο συμφέρον, η συμβίωση είναι αρμονική. Αν ο αδύναμος πρέπει να ικετεύει τον ισχυρό για την κάθε ανάγκη του, η σχέση μοιάζει με επαιτεία. Εδώ παίζουν σημαντικό ρόλο τα πρόσωπα που εκπροσωπούν το κάθε μέρος. Αν ο ισχυρός έχει έναν ηγέτη φιλόδοξο, αυταρχικό και με αρπακτικές διαθέσεις, η σχέση σύντομα μπορεί να προχωρήσει σε επικυριαρχία και εκβιασμό του αδυνάμου και να μετατραπεί σε υποδούλωση. Και αν ο αδύναμος αντιδράσει στις ‘παρενοχλήσεις’ του ισχυρού, οδηγούμαστε σε εξεγέρσεις και ένοπλες συγκρούσεις, όπως μας δείχνει η καθημερινή πραγματικότητα.

     Λέγεται ότι κάποτε ένας βασιλιάς πολιορκούσε μια πόλη, όμως η καλή οχύρωση της πόλης δεν τον άφηνε να την κυριεύσει. Με τον καιρό η πολιορκημένη πόλη άρχισε να βλέπει το φάσμα της πείνας: τα τρόφιμα τελείωναν, με άμεσες συνέπειες για τους πολίτες της. Τότε ο βασιλιάς διέταξε να εκτοξεύσουν με τους καταπέλτες χιλιάδες ψωμιά μέσα στην πόλη, η οποία είδε τα φαγώσιμα ‘βλήματα’ ως θεόσταλτο δώρο, άνοιξε τις πύλες και υποδέχθηκε τον πολιορκητή βασιλιά όχι ως κατακτητή και καταστροφέα αλλά ως ευεργέτη.

     Την πιο πρόσφατη αφορμή για τις παραπάνω σκέψεις αποτέλεσε το δημοσίευμα της Καθημερινής για τις δραματικές συνέπειες που έχει ο μακροχρόνιος οικονομικός αποκλεισμός της Κούβας από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Πόσο διαφορετικά θα μπορούσαν να είναι τα πράγματα στον κόσμο με μια προσέγγιση σαν αυτή που προτείνει ο απόστολος Παύλος: «Ἐὰν πεινᾷ ὁ ἐχθρός σου, ψώμιζε αὐτόν, ἐὰν διψᾷ, πότιζε αὐτόν» [Ρωμ. 12:20]... Αν ο ισχυρός έχει την καλώς νοούμενη αρχοντιά και βοηθεί τον αδύναμο όχι απλώς δίνοντάς του συγκαταβατικά μια ελεημοσύνη αλλά με το να τον αποδέχεται και να του αναγνωρίζει το δικαίωμα της ισόνομης ύπαρξης, τον κερδίζει πολύ πιο εύκολα παρά με την απειλή της βίας και την στέρηση των αναγκαίων. Όπως λέει η παροιμία, οι μύγες δεν πιάνονται με το ξύδι αλλά με το μέλι. Άραγε ξέρουν από παροιμίες οι ισχυροί του κόσμου μας;  

Αφροσύνη ολίγων

 Το ειδησεογραφικό ‘μενού’ της εποχής μας περιλαμβάνει καταστροφικές πυρκαγιές, πρωτοφανή ξηρασία, απανωτούς σεισμούς και άλλες θεομηνίες, ηχηρές υπενθυμίσεις για το τι μπορεί να συμβεί ανά πάσα στιγμή σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου. Οι τραγωδίες αυτές έχουν και μια θετική πλευρά: κάνουν τους ανθρώπους να λησμονούν για λίγο εθνικές, φυλετικές, ιδεολογικές και θρησκευτικές διαφορές και να απλώνουν πρόθυμα χέρια βοηθείας πέρα και πάνω από σύνορα.

     Τούτων δοθέντων, είναι ή δεν είναι απόλυτη αφροσύνη να επιδίδονται καθημερινά άνθρωποι διαφόρων εθνών ή φυλών σε πολέμους και αλληλοσφαγές; Όταν οδυρόμαστε και εκφράζουμε αμέριστη συμπαράσταση για τα θύματα των διαφόρων φυσικών καταστροφών, δεν είναι εγκληματική ανοησία να προκαλούμε εσκεμμένα θανάτους και τραυματισμούς και καταστροφές σε άλλους ανθρώπους; Γιατί περιμένουμε φονικούς σεισμούς και τσουνάμι για να θυμηθούμε (συνήθως για μερικές μέρες μόνο) ότι «σήμερα εκείνοι, αύριο ίσως εμείς»; Και γιατί δεν το φωνάζουμε συνεχώς στους λίγους υπερφίαλους παράφρονες που νομίζουν ότι θα ηγεμονεύουν για πάντα;   

[Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή] 

Εσχατολογικά

Η ιστορία του κόσμου είναι μια σειρά από περιόδους επικράτησης διαφόρων κρατών και κυβερνήσεων, με διαδοχές άλλοτε ειρηνικές και άλλοτε, πολύ συχνότερα, βίαιες και καταστροφικές. Τέτοια γεγονότα διαδραματίζονται και στις ημέρες μας, και γεννούν ανησυχία και άγχος για το ενδεχόμενο γενικευμένων συρράξεων και των επιπτώσεών τους. Διαφορετική είναι όμως η εικόνα από την οπτική γωνία του Θεού, όπως αυτή εκφράζεται πολύ παραστατικά στο βιβλίο της Αποκαλύψεως. Παραθέτω ένα σχετικό απόσπασμα από τις πατρικές ‘Ομιλίες στην Αποκάλυψι του Ιωάννου’ (εκδόσεις Λυδία 2008, σελ. 260):

     «Οι βασιλείες της γης διαδέχονται η μία την άλλη. Κράτη μεγάλα και πανίσχυρα, που κυριάρχησαν στον κόσμο και φαίνονταν ανίκητα, διαλύθηκαν και εξαφανίσθηκαν. Πού είναι τα αρχαία κράτη των Βαβυλωνίων και των Περσών; Πού είναι η αχανής αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η πανίσχυρη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία και η ένδοξη Βυζαντινή; Πού είναι η σκληρή Οθωμανική αυτοκρατορία και η εντυπωσιακή του Μ. Ναπολέοντος; Πού είναι ακόμη τα εκτεταμένα, αλλά τόσο εφήμερα κράτη των μεγάλων δικτατόρων των ημερών μας; Διαδέχθηκαν το ένα το άλλο και, αφού έλαμψαν σαν εντυπωσιακά πυροτεχνήματα, έσβησαν και σχεδόν λησμονήθηκαν, και οι δημιουργοί τους σαν απλοί άνθρωποι, ‘γυμνοί και τετραχηλισμένοι’, βρίσκονται τώρα υπόδικοι μπροστά στον Θεό για όσα εγκλήματα διέπραξαν εις βάρος των συνανθρώπων τους. Η βασιλεία όμως του Θεού μένει ασάλευτη και καμία άλλη δεν πρόκειται να την καταλύσει και να τη διαδεχθεί, γιατί και ο Θεός είναι αιώνιος. Μη μας τρομάζουν λοιπόν και οι σημερινές ‘υπερδυνάμεις’ με τον όγκο τους, τα ποικίλα τεχνικά μέσα, τους φοβερούς εξοπλισμούς των και την τεράστια επιρροή τους. Θα περάσουν κι αυτές με τη σειρά τους· θα παραχωρήσουν τη θέση τους σε άλλες, δεν ξέρουμε πόσες. Η βασιλεία του Θεού όμως μένει στον αιώνα, και μαζί μ’ αυτήν και ‘ο ποιών το θέλημα του Θεού’ [Α Ιω. 2:17]».

     Ο προφήτης Δανιήλ, ερμηνεύοντας το όραμα του Ναβουχοδονόσορ με το άγαλμα (που διαβάζεται στον Εσπερινό των Χριστουγέννων), λέει για τις διάφορες βασιλείες που εκείνο συμβολίζει ότι ‘εγένοντο ωσεί κονιορτός από άλωνος θερινής’, σαν τη σκόνη που σκορπίζει ο άνεμος από τα αλώνια το καλοκαίρι [Δαν. 2:35]. Αυτό που τις συνοδεύει αιώνια είναι η σφραγίδα που έβαλαν στην ιστορία, και που θα αποτελεί την αθωωτική ή καταδικαστική εισήγηση στην τελική Κρίση. Οι διάφοροι ‘πλανητάρχες’ μπορεί να μην αναγνωρίζουν διεθνή δικαστήρια και άλλους ανθρώπινους θεσμούς, δεν θα μπορούν όμως να αμφισβητήσουν εκείνο το Ανώτατο Δικαστήριο, όπου δεν πιάνουν ούτε δικανικά τεχνάσματα ούτε η κάθε είδους ανθρώπινη ‘μαγκιά’.

 

Αναπαραγωγή

Προ ημερών άκουσα μια ραδιοφωνική συνέντευξη για την τεχνητή γονιμοποίηση, όπου εκτός των άλλων έμαθα ότι στην Ελλάδα υπάρχουν 72 κλινικές που ασχολούνται με την αναπαραγωγική ιατρική – προφανώς πρόκειται για μια ανθούσα βιομηχανία. Την ίδια μέρα διάβασα σε εφημερίδα ένα άρθρο που παρουσίαζε την κατάψυξη ωαρίων για μέλλουσα χρήση, κι αυτή με το αζημίωτο βέβαια. Και τα δυο αποτελούν εκφράσεις των προσπαθειών του ανθρώπου να χαλιναγωγήσει την φυσική λειτουργία της αναπαραγωγής από βιολογική και κοινωνική πλευρά. Με την αφορμή αυτή καταγράφω κάποιες σκέψεις για το θέμα αυτό.

     Η επιθυμία της αναπαραγωγής είναι έμφυτη στον άνθρωπο, και συνδέεται με την ιδιαίτερη ευλογία του Θεού «αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε», γι’ αυτό και ανέκαθεν θεωρούσαμε τα παιδιά ως δώρα του Θεού, όπως και είναι. Ωστόσο, η καθημερινή πείρα δείχνει ότι υπάρχουν πολλά βιολογικά προβλήματα που παρεμποδίζουν ή και ακυρώνουν την αναπαραγωγική λειτουργία τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες. Η γονιμότητα δεν είναι δεδομένη και εγγυημένη σε όλες τις περιπτώσεις. Σε πολλές από αυτές διαπιστώνονται παθολογικά αίτια, για τα οποία υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπείες, ενώ σε πολλές άλλες αυτό είναι αδύνατο. Εδώ έρχεται η σύγχρονη ειδικότητα της αναπαραγωγικής ιατρικής και υπόσχεται ποικίλες λύσεις, από την φαρμακευτική διέγερση των ωοθηκών για παραγωγή ωαρίων μέχρι την εξωσωματική γονιμοποίηση με σπέρμα δότη και εμφύτευση των γονιμοποιημένων ωαρίων στη μήτρα.   

     Εκτός όμως από τα βιολογικά κωλύματα της αναπαραγωγής υπεισέρχεται και η ανθρώπινη βούληση και οι αλλαγές στην παραδοσιακή μορφή της οικογένειας. Έτσι σήμερα έχουμε εν πολλοίς μετατρέψει το παιδί σε ένα είδος προϊόντος που το αποκτούμε και το χρησιμοποιούμε (ή και το καταστρέφουμε) όταν και όπως θέλουμε. Όπως λέμε π.χ. «Θέλω ένα καινούργιο τηλέφωνο» ή «Σήμερα προτιμώ το τάδε φαγητό» και κάνουμε τις απαραίτητες ενέργειες και δαπάνες για να ικανοποιήσουμε την επιθυμία μας, κάπως έτσι και με τα παιδιά. «Θέλω να αποκτήσω παιδί πάση θυσία» (έστω και αν αυτό βιολογικά είναι αδύνατο, λόγω ηλικίας ή ιατρικών προβλημάτων κλπ.) Ή: «Θέλω ένα παιδί όταν θα έχω τακτοποιήσει όλη την υπόλοιπη ζωή μου». Ή ακόμη, «Θέλω ένα παιδί χωρίς σύζυγο και πατέρα», όπως θα ήθελα ένα κατοικίδιο ζωάκι. Η αναπαραγωγική ιατρική προσφέρει λύσεις για την κάθε επιθυμία, με το ανάλογο τίμημα.

     Το γεγονός ότι πολλές από τις λύσεις αυτές είναι αντιδεοντολογικές και ανήθικες δεν φαίνεται να απασχολεί ούτε τους ανθρώπους που τις επιδιώκουν ούτε αυτούς που τις παρέχουν. Έτσι π.χ. η ορμονική διέγερση των ωοθηκών συχνά έχει ως αποτέλεσμα την δημιουργία πολλών εμβρύων και στη συνέχεια καταστροφή των περισσοτέρων, ώστε να μείνουν ένα ή δύο βιώσιμα. Εξάλλου, σήμερα ακούμε κάθε τόσο για παρένθετες μητέρες που κυοφορούν βρέφη ξένα προς τον δικό τους οργανισμό και τα εκχωρούν (= πωλούν) στους ‘εκμισθωτές’ τους. Προφανώς η πρακτική αυτή καταργεί κάθε έννοια γονεϊκότητας.

     Η επιθυμία της τεκνογονίας είναι ιερή και ευλογημένη, όταν επιδιώκεται σύμφωνα με τους όρους της βιολογίας και με σεβασμό στη ζωή και τα δικαιώματα του παιδιού που πρόκειται να έρθει στον κόσμο: να έχει δικούς του αφοσιωμένους γονείς, πατέρα και μητέρα (όχι 1 και 2, ούτε βέβαια άτομα του ιδίου φύλου), που θα έχουν την κοινή ευθύνη για την φροντίδα, ανατροφή και αγωγή του. Ωστόσο, ισχύει και εδώ η ρήση του Παύλου, ότι «οὐ τοῦ θέλοντος οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος Θεοῦ» [Ρωμ. 9:16], όπως και το ψαλμικό «ἐὰν μὴ Κύριος οἰκοδομήσῃ οἶκον (ή οικογένεια), εἰς μάτην ἐκοπίασαν οἱ οἰκοδομοῦντες» [Ψ. 126:1]. Αν αυτό έχει εφαρμογή σε κάθε υλική επιδίωξη του ανθρώπου, κατά μείζονα λόγο ισχύει για τη δημιουργία νέων ανθρώπων: αυτή μπορεί να αποτύχει ακόμη και όταν εφαρμοσθούν όλες οι υπάρχουσες τεχνικές δυνατότητες, αθέμιτες ή και θεμιτές. Και αντίστροφα βέβαια, έχουμε ακούσει τόσες και τόσες περιπτώσεις απόκτησης τέκνων «τοῦ Κυρίου συνεργήσαντος», με θαυματουργική επέμβαση, εκεί που ιατρικά αυτό είχε αποκλεισθεί.

Βλήματα και 'βλήματα'

Εκεί που νομίζουμε ότι τα έχουμε ακούσει όλα από τον πρόεδρο Τραμπ, εκείνος μας ξαφνιάζει κάθε τόσο με κάτι νέο. Φαίνεται ότι εκτός από το γκολφ το χόμπι του είναι και η ναυπήγηση… αεροπλανοφόρων, γιατί έδωσε εντολή να αλλάξουν τον ηλεκτρομαγνητικό καταπέλτη ενός τέτοιου πλοίου που βρίσκεται ήδη σε προχωρημένο στάδιο κατασκευής με παλαιότερο υδραυλικό τύπο. Δεν ξέρω τι σημαίνει αυτό, αλλά η σχετική είδηση μας λέει ότι μια τέτοια αλλαγή έχει κόστος εκατοντάδων εκατομμυρίων, διότι πρέπει να γίνουν πολλές αλλαγές στην όλη δομή του πλοίου. Χώρια που αυτό θα σημάνει νέα καθυστέρηση στην ολοκλήρωσή του (προβλέπεται για το 2034), ενώ βρίσκεται ήδη δυο χρόνια πίσω από το αρχικό χρονοδιάγραμμα. Δεν έχω ιδιαίτερη στενοχώρια ούτε για τη δαπάνη ούτε για την καθυστέρηση· ωστόσο αυτά είναι ενδεικτικά στοιχεία για τις συνέπειες που μπορεί να έχουν οι αυθαίρετες εντολές του πρώτου πολίτη των ΗΠΑ που προφανώς έχει το μυαλό πάνω από το κεφάλι του. Λέγεται ότι μεταξύ άλλων δήλωσε ότι θα κάνει τα στενά του Ορμούζ αμερικανικό έδαφος. Όπως είπαμε, ανεξάντλητες οι εμπνεύσεις του.

     Μια και μιλούμε για εξοπλισμούς, ακούσαμε τις τελευταίες μέρες ότι τελειώνουν τα υπάρχοντα αποθέματα αντιαεροπορικών πυραύλων Patriot, σε μια χρονική συγκυρία που υπάρχει μεγάλη ζήτηση σε πολλά μέτωπα. Κάνω τη σκέψη ότι ένας τρόπος να τερματισθεί ένας πόλεμος είναι να εξαντληθούν τα πυρομαχικά. Μάλλον δεν πρέπει να υπάρχει άλλη βιομηχανία που να παράγει προϊόντα προορισμένα για την καταστροφή, όχι μόνο των στόχων αλλά και των ιδίων. Κάθε πύραυλος ή άλλο βλήμα που εκτοξεύεται είναι καταδικασμένο να… πεθάνει. Και δεν πρόκειται για φτηνά πράγματα. Ρωτάω την Τεχνητή Νοημοσύνη (εξομολογημένη αμαρτία!) και με πληροφορεί ότι ένα βλήμα Patriot – αυστηρά μιας χρήσεως, όπως είπαμε – έχει κόστος από 4 έως και 10 εκατομμύρια δολάρια, ανάλογα με τον οπλισμό του. Μια πλήρης μονάδα Patriot (που περιλαμβάνει ραντάρ, σταθμούς ελέγχου και εκτοξευτές) ξεπερνά συνολικά το 1 δισεκατομμύριο δολάρια, με μεγάλο μέρος του προϋπολογισμού να αφορά το αρχικό απόθεμα πυραύλων. Βέβαια η θεωρία λέει ότι με το κόστος αυτό αποσοβείται μια πυραυλική επίθεση που θα προκαλούσε πολλαπλάσιες ζημίες και πιθανώτατα και ανθρώπινα θύματα.

     Τελικά η μόνη απάντηση στον κάθε πόλεμο είναι ότι απλώς δεν θα έπρεπε να γίνεται. Ωστόσο, με τέτοια ποσά που πηγαίνουν σε κάποιες τσέπες, όπως είπαμε σε προηγούμενο σημείωμα, και με τέτοια μυαλά που δίνουν τις εντολές, ούτε τα πυρομαχικά θα εξαντληθούν ούτε τα όπλα θα σιγάσουν.

 

Ιατρική άσκηση

 Μέσα στην πλημμύρα των δυσοίωνων ειδήσεων για παρατεταμένους καύσωνες, δασικές πυρκαγιές σε όλη την Ευρώπη και μεγάλους σεισμούς ανά τον κόσμο (για να περιορισθούμε στα ‘φυσικά’ φαινόμενα) υπάρχουν και ‘κεράκια’ αισιοδοξίας και ελπίδας. Μαθαίνω λοιπόν ότι υπάρχει πρόγραμμα με την ονομασία ‘Ιατρική Απόβαση’, στα πλαίσια του οποίου φοιτητές Ιατρικής πηγαίνουν το καλοκαίρι για ένα δεκαήμερο σε απομακρυσμένες μονάδες υγείας (νοσοκομεία και κέντρα υγείας) σε νησιά και άλλες περιοχές, συνδυάζοντας διακοπές με ιατρική εργασία και εμπειρία μακριά από το προστατευμένο περιβάλλον των εκπαιδευτικών χώρων. Το πρόγραμμα είναι εθελοντικό, διοργανώνεται από την Επιστημονική Εταιρεία Φοιτητών Ιατρικής Ελλάδας (ΕΕΦΙΕ) και συμπληρώνει φέτος 30 χρόνια επιτυχούς διεξαγωγής. Οπωσδήποτε πρόκειται για μια αξιόλογη και αξιέπαινη πρωτοβουλία, που έχει υποστηρικτές και χορηγούς και προσφέρει σημαντική βοήθεια τόσο στις τοπικές μονάδες όσο και στους φοιτητές που συμμετέχουν. Μακάρι να υπήρχε και στη δική μου φοιτητική εποχή. Τέτοια προγράμματα χρειάζονται ευρύτερη διάδοση και στήριξη, καθώς συμπληρώνουν την ακαδημαϊκή εκπαίδευση με πολύτιμη πρακτική εξάσκηση. Καλή συνέχεια!

Ξηρασία

Πριν αρκετά χρόνια βρέθηκα επισκέπτης στην Φραγκφούρτη. Η γερμανική αυτή μεγαλούπολη είναι χτισμένη πάνω στον ποταμό Μάιν, μεγάλο παραπόταμο του Ρήνου. Και οι δυο αυτοί ποταμοί, όπως και ο άλλος μεγάλος της Ευρώπης, ο Δούναβης, είναι πλωτοί. Θυμούμαι ότι εντυπωσιάσθηκα όταν είδα για πρώτη φορά τα τεράστια ποταμόπλοια των 100 μέτρων που εκτελούν μεταφορές ποικίλων εμπορευμάτων στις υδάτινες αυτές λεωφόρους που διασχίζουν πολλά κράτη της γηραιάς ηπείρου μας. Απόλαυσα και τουριστικές ποτάμιες εκδρομές στον Δούναβη τόσο στη Βουδαπέστη όσο και στο Νόβι Σαντ της Σερβίας, και αναλογίσθηκα πόσο μεγάλη σημασία για την οικονομία των χωρών αυτών έχουν αυτοί οι ανεξάντλητοι ποταμοί.

     Ανεξάντλητοι; Μάλλον όχι. Στο έτος που διανύουμε η Ευρώπη πλήττεται από την μακρότερη περίοδο ξηρασίας που έχει καταγραφεί στην ιστορία της. Ανομβρία μηνών, σε συνδυασμό με υψηλές θερμοκρασίες, ανήκουστες για τις βόρειες χώρες, έχουν μειώσει σε κρίσιμο βαθμό τη στάθμη των υδάτων. Τα ποταμόπλοια έχουν περιορίσει ή σταματήσει τελείως τα δρομολόγιά τους, ενώ μεγάλα εργοστάσια (ακόμη και πυρηνικοί σταθμοί) που χρησιμοποιούν τα νερά των ποταμών για την ψύξη των μηχανών τους έχουν αναστείλει τη λειτουργία τους. Διαβάζω στη Guardian ότι στα σύνορα Σερβίας και Ρουμανίας η υποχώρηση των υδάτων του Δούναβη αποκάλυψε ναυάγια γερμανικών πλοίων που είχαν βυθίσει οι Ναζί για να εμποδίσουν την ναυσιπλοΐα προς τα τέλη του πολέμου. Δεν θέλει πολλή σκέψη για να αντιληφθούμε τις περαιτέρω συνέπειες μιας τέτοιας κατάστασης, αν μάλιστα παραταθεί περισσότερο. Εκτός από τις μεταφορές, θα επηρεασθούν άμεσα και οι καλλιέργειες της γης, με επικίνδυνες επιπτώσεις στον πρωτογενή τομέα (γεωργία και κτηνοτροφία) και συνακόλουθες ελλείψεις τροφίμων. Ξαφνικά η ευημερία που θεωρούνταν δεδομένη στην ήπειρό μας αντιμετωπίζει προβλήματα που συνήθως συνδέουμε με την Αφρική.

     Όλα αυτά, που θυμίζουν εικόνες Αποκάλυψης, μας δείχνουν ολοφάνερα ότι η ‘αειφόρος ανάπτυξη’ που κάθε τόσο ακούμε ως φιλόδοξο στόχο των οικονομικών και άλλων πολιτικών επιδιώξεών μας μπορεί να ανασταλεί ή και να καταρρεύσει πλήρως από παράγοντες αστάθμητους, πάνω στους οποίους δεν έχουμε καμιά δυνατότητα παρέμβασης ή ελέγχου. Ίσως έτσι να συνειδητοποιήσουμε ότι όχι εμείς αλλά κάποιος άλλος είναι ο Κύριος του κόσμου, και ότι από Εκείνον εξαρτάται η συνεχιζόμενη ύπαρξή μας. Πριν μερικές χιλιάδες χρόνια ο Δαβίδ διατύπωνε παραστατικά την αλήθεια αυτή με τον γνωστό στίχο του Προοιμιακού ψαλμού: «Ἀνοίξαντός σου τὴν χεῖρα, τὰ σύμπαντα πλησθήσονται χρηστότητος, ἀποστρέψαντος δέ σου τὸ πρόσωπον ταραχθήσονται» [Ψ. 103:28-29]. Όταν δεν τον θυμόμαστε στις καλές μας μέρες, Εκείνος μας υπενθυμίζει την παρουσία Του με κάποιο σημείο. Αρκεί να το προσέξουμε.

Εξομολογήσεις

Όπως έγραφα τις προάλλες, ένα από τα βιβλία που ξαναδιαβάζω αυτές τις μέρες είναι το ‘Do No Harm’ του Άγγλου νευροχειρουργού Henry Marsh. Ένα βιβλίο πολύ ενδιαφέρον, πολύ καλογραμμένο, που δικαιολογημένα κέρδισε πολλές εγκωμιαστικές κριτικές για την ειλικρίνεια στην περιγραφή των δύσκολων καταστάσεων που αντιμετώπισε στην επαγγελματική του πορεία. Η ειλικρίνεια αυτή ασφαλώς θα ήταν πολύ επώδυνη για τον ίδιο, μια και δεν διστάζει να αναφέρει περιπτώσεις που δεν πήγαν καλά και που είχαν τραγικές συνέπειες για κάποιους ασθενείς του. Δυστυχώς η επαγγελματική πείρα στις δύσκολες ιατρικές ειδικότητες αποκτάται μεταξύ άλλων και με ανθρώπινο κόστος, και αυτό δεν αφήνει ανέγγιχτο τον χειρουργό ή τον κάθε κλινικό γιατρό που έχει την απαραίτητη ευαισθησία, αυτό που συνηθίσαμε να ονομάζουμε ενσυναίσθηση, απέναντι στους ασθενείς του. Η εξωτερίκευση των επώδυνων συναισθημάτων (το γράψιμο είναι ένας καλός τρόπος γι’ αυτήν) ενεργεί ψυχοθεραπευτικά για τον γιατρό, σαν ένα είδος δημόσιας εξομολόγησης. Ένα από τα παράπλευρα οφέλη της είναι ότι βάζει τον αναγνώστη στη θέση του γράφοντος, ώστε κι αυτός να αναλογίζεται τα προβλήματα και τα διλήμματα που αντιμετωπίζει ο θεράπων του.

     Ο Henry Marsh περιγράφει τα συναισθήματα αυτά και αγγίζει, έστω και ακροθιγώς, τα μεταφυσικά ερωτήματα που η αρρώστια και ο θάνατος γεννούν στον καθένα. Περιγράφοντας τα στερνά της μητέρας του (που έπασχε από καρκίνο), την θεωρεί τυχερή διότι εκκλησιάζεται και πιστεύει στη μετά τον θάνατο ζωή, ενώ ο ίδιος δεν έχει αυτή την πίστη. Ακούγεται κάπως παράδοξο: αν θεωρείς κάποιον τυχερό (ευτυχισμένο ή μακάριο θα ήταν καλύτερη διατύπωση) για κάτι, γιατί δεν το ασπάζεσαι κι εσύ, ιδίως όταν αυτό είναι ευπρόσιτο, δεν απαιτεί ιδιαίτερο κόπο ούτε έχει οικονομικό κόστος; Η πίστη στον Θεό είναι δωρεάν, ελεύθερη για όλους και ‘εγγύς’ κατά τον απόστολο Παύλο [Ρωμ. 10:8]: το μόνο που θέλει είναι να ανοίξει κανείς την καρδιά και τη διάθεσή του, παραμερίζοντας τον προσωπικό εγωισμό που, συνειδητά ή υποσυνείδητα, εμποδίζει το άνοιγμα αυτό. Η καθημερινή επαφή με την ανίατη αρρώστια και τον θάνατο (αυτά που συχνά θεωρούμε ως ιατρικές αποτυχίες) θα πρέπει να μας οδηγεί σε ‘επαγγελματική ταπείνωση’, αν επιτρέπεται η έκφραση, μπροστά στο μεγάλο μυστήριο. Μακάρι να μπορούμε να την κατορθώνουμε.

Στάχτες

 Οι καταστροφικές δασικές πυρκαγιές που με ημερολογιακή συνέπεια βιώνουμε και φέτος οπωσδήποτε αποτελούν κύριο και μεγάλο θέμα της επικαιρότητος. Ωστόσο, θα πρέπει να υπάρχει ένα όριο ανάμεσα στην επαρκή ενημέρωση και τον υπερκορεσμό σε λεπτομέρειες που δεν προσθέτουν τίποτε σ’ αυτήν. Μπορεί οι αναλυτικοί αριθμοί πυροσβεστών, οχημάτων, πεζοπόρων και εναερίων μέσων να δίνουν μια εικόνα του μεγέθους της φωτιάς, αλλά τι νόημα έχει να μας λένε κάθε φορά ότι ένα από τα ελικόπτερα έχει συντονιστικό ρόλο; Μήπως θα το κατηγορήσουμε επειδή δεν ρίχνει κι αυτό νερό; Τα δελτία, τακτικά και έκτακτα, παραγεμίζουν με επαναλήψεις των ιδίων πληροφοριών (πρώτα η είδηση από την τηλεπαρουσιάστρια, μετά το εκτενές ρεπορτάζ από διάφορα σημεία, έπειτα το εκτενέστερο οδοιπορικό στα ίδια ακριβώς σημεία), οι οποίες μπορεί να επαναλαμβάνονται πρωθύστερα ή την επόμενη μέρα, για εμπέδωση. Η ταυτόχρονη εκφώνηση από παρουσιάστρια και ρεπόρτερ δεν μας αφήνει να καταλάβουμε τα λεγόμενα, και (τουλάχιστον στην ΕΡΤ) εκείνοι οι αυτόματοι υπότιτλοι συχνά δεν έχουν καμία σχέση με όσα ακούμε και κάνουν την παρακολούθηση ενός τηλεοπτικού δελτίου ειδήσεων μια εντελώς αρνητική εμπειρία. Οι πολλές λεπτομέρειες (π.χ. στο τάδε σπίτι κάηκε το ψυγείο ή απόμεινε μόνο το τζάκι) δημιουργούν μια αίσθηση σαδομαζοχισμού. Μια πιο συνοπτική και μετρημένη παρουσίαση της πραγματικότητας θα ήταν πολύ πιο χρήσιμη και ουσιαστική.

Ιατρο…δικαστικά

Ξαναδιαβάζω αυτές τις μέρες το βιβλίο ‘Do No Harm’ του άγγλου νευροχειρουργού Henry Marsh [κυκλοφορεί στα ελληνικά με τον τίτλο ‘Ή μη βλάπτειν’ από τις εκδόσεις Οξύ]. Τέτοια αναγνώσματα θα πρέπει να είναι υποχρεωτικά για δικαστές που δικάζουν χειρουργούς, ώστε να βλέπουν και την άλλη πλευρά και τα διλήμματα και τα ρίσκα που αντιμετωπίζουν οι επαγγελματίες στους οποίους καθημερινά εμπιστευόμαστε την υγεία και τη σωματική μας ακεραιότητα. Είναι πρακτικά αναπόφευκτο κάθε τόσο να συμβαίνουν δυσάρεστα με τις τόσες χιλιάδες επεμβάσεις που γίνονται καθημερινά, για ποικίλες ενδείξεις· αυτό όμως δεν οφείλεται πάντα σε αμέλεια ή κακή τεχνική ή σφάλμα του χειρουργού (ίσως αυτή να είναι η πιο σπάνια αιτία). Δυστυχώς όμως, για τον άνθρωπο που χάνει ένα μέλος του σώματος ή και τη ζωή του από ένα τέτοιο συμβάν η απώλεια είναι 100%, έστω κι αν οι στατιστικές μας λένε ότι η συχνότητα μια επιπλοκής είναι π.χ. 1 τοις εκατό ή τοις χιλίοις.

     Οπωσδήποτε υπάρχει και πραγματικό ιατρικό λάθος ή αμέλεια, και αυτό είναι κολάσιμο. Πώς όμως να αποδεχθούμε ότι πολλές φορές το ανεπιθύμητο συμβάν ήταν τυχαίο, από αστάθμητους παράγοντες, ή και ότι οφειλόταν σε απροσεξία και μη τήρηση κάποιων κανόνων από τον ίδιο τον ασθενή ή τους οικείους του; Η επίρριψη της ευθύνης στο θύμα θεωρείται αδιανόητη, ακόμη κι όταν συνάγεται από τα γεγονότα. Η γενική πεποίθηση ότι ‘πάντα κάποιος φταίει και πρέπει να τιμωρηθεί’ στρέφει το κοινό εναντίον του εύκολου και προφανούς στόχου, του χειρουργού, με την βολική παρακίνηση και συνεπικουρία των δικηγόρων που έχουν τα δικά τους κίνητρα και συμφέροντα από μια καταδικαστική απόφαση. Το γεγονός ότι αυτή συχνά θα σημαίνει την επαγγελματική αχρήστευση ενός άξιου κατά τα άλλα επιστήμονα, που έχει επενδύσει πολλά χρόνια και ανάλογο κόπο στην εκπαίδευση και την εργασία του και έχει βοηθήσει πολύ περισσότερους ανθρώπους, περνάει συνήθως απαρατήρητο.

     Ο μεγάλος Γάλλος χειρουργός Rene Leriche πολύ εύστοχα έγραψε ότι «κάθε χειρουργός έχει μέσα του ένα μικρό κοιμητήριο, όπου κάθε τόσο πηγαίνει να προσευχηθεί – έναν τόπο πίκρας και μεταμέλειας, όπου θα πρέπει να αναζητεί μια εξήγηση για τις αποτυχίες του». Μετά από σαράντα και πλέον χρόνια άσκησης της ιατρικής αναλογίζομαι ότι δεν πρέπει να υπάρχει κλινικός γιατρός που να μην έχει βιώσει τραυματικά συμβάντα και θανάτους ασθενών του, για τα οποία να μην έχει έστω κάποια αμφιβολία για το αν έφερε κάποιο βαθμό ευθύνης. Οι μνήμες τέτοιων γεγονότων θα πρέπει να λειτουργούν όχι ως ενοχές, αλλά ως αφορμές για ταπείνωση, επίγνωση των ορίων και των δυνατοτήτων μας, περισσότερη προσοχή και επιμέλεια στην εργασία μας, και ελπίδα στο έλεος και τον φωτισμό του Θεού.

 

Αντιπολεμικά

 Πρόσφατα βρήκα στο Διαδίκτυο και διάβασα ένα αντιπολεμικό κείμενο με τίτλο ‘War is a racket’ (= ο πόλεμος είναι μια κομπίνα). Γραμμένο το 1935 από έναν Αμερικανό απόστρατο στρατηγό, τον Smedley Butler, περιγράφει με ρεαλιστικό τρόπο μια πραγματικότητα, κυρίως με βάση εμπειρίες από τον 1^ο Παγκόσμιο Πόλεμο και με πολλά οικονομικά δεδομένα: ότι ουσιαστικά κάποιοι αποκομίζουν τεράστια κέρδη από τις τρομακτικές σε αριθμό και βαρύτητα ανθρώπινες θυσίες των πολέμων. Τι θα έγραφε άραγε βλέποντας τη σημερινή κατάσταση; Δυστυχώς τα ίδια γίνονται πάντα: οι εποχές αλλάζουν, τα όπλα και τα μέσα αναβαθμίζονται, και τα οικονομικά μεγέθη αυξάνονται γεωμετρικά. Οι αφορμές δεν λείπουν, και όσο κι αν θέλει να είναι κανείς ‘εἰρηνικός μετὰ τῶν μισούντων τὴν εἰρήνην’, πάντα υπάρχουν εκείνοι που τον ‘πολεμοῦν δωρεάν’, δηλ. χωρίς να τους προκαλέσει [Ψ. 119:7]. Και πάντα υπάρχουν μεγάλα συμφέροντα που εκ του ασφαλούς χτίζουν περιουσίες εις βάρος των θυμάτων, που εκτός από τις ανθρωποθυσίες και ‘τὴν ἁρπαγὴν τῶν ὑπαρχόντων’ τους [Εβρ. 10:34] καλούνται εκ των υστέρων να πληρώνουν και τις τεράστιες ζημίες και την αποκατάστασή τους.

     Ο Butler υποστηρίζει την μη ανάμιξη των ΗΠΑ σε πολέμους μακριά από τα σύνορά τους, και μιλάει για όπλα της εποχής εκείνης. Ενενήντα χρόνια αργότερα, με την οικονομία και τα συμφέροντά της παγκοσμιοποιημένα και με όπλα που εκμηδενίζουν τις αποστάσεις (ασύλληπτα για την εποχή του), πόσο εφαρμόσιμα θα ήταν αυτά που προτείνει; Κάθε αντιπολεμική κριτική χαρακτηρίζεται ως αντιπατριωτική και αντεθνική. Ο φόβος της εξωτερικής απειλής ωθεί σε εξοπλισμούς, που με τη σειρά τους αποτελούν ερέθισμα για ανταγωνισμό από την άλλη πλευρά. Και βέβαια οι εξοπλισμοί αγοράζονται από συγκεκριμένους προμηθευτές, οι οποίοι, αν βλέπουν ότι μειώνεται η ζήτηση, δεν διστάζουν να προκαλούν από το ασφαλές παρασκήνιο συρράξεις, ώστε να καταναλώνουν τα θανατηφόρα προϊόντα τους, ανεβάζοντας παράλληλα και το κόστος. Φαύλος, φαυλότατος κύκλος.

      Ποια είναι η λύση; Με τα παραπάνω δεδομένα, είναι εντελώς ανεδαφικό να την περιμένει κανείς από ανθρώπους. Κανείς φυσικά δεν απορρίπτει το ‘ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης’, ούτε θέτει σε δημοψήφισμα το ερώτημα αν πρέπει να κηρύξει έναν πόλεμο, όπως προτείνει μεταξύ άλλων ο Butler· συνήθως τα γεγονότα πιέζουν και εξωθούν προς αυτή την κατεύθυνση, και ξέρουμε ότι αρκούν μια χούφτα ηλίθιοι εγκληματίες (που ποτέ δεν λείπουν) για να βάλουν σε τραγικές περιπέτειες εκατομμύρια άλλους. ‘Ἄρχων εἰρήνης’ μόνο ο Θεός είναι, εφόσον εμείς οι άνθρωποι θελήσουμε να αποδεχθούμε την απλή, απλούστατη προτροπή του: Μη κάνετε στους άλλους κάτι που δεν θέλετε να σας κάνουν εκείνοι. Τουλάχιστον ας μην είμαστε μεταξύ εκείνων που δίνουν τις αφορμές και ας κάνουμε ό,τι μπορούμε για να τις αποτρέπουμε, ‘καὶ ὁ Θεὸς τῆς ἀγάπης καὶ εἰρήνης ἔσται μεθ᾿ ὑμῶν’ [Β΄ Κορ. 13:11].

Εκλογομανία

Αι εκλογαί, των εκλογών… ώ εκλογαί! Άκουσα προ ημερών κάποιον δημοσιογράφο στο ραδιόφωνο να λέει ότι δυο είναι τα προσφιλή θέματα του συναφιού του, ανασχηματισμοί και εκλογές. Και τα δυο δίνουν τροφή για απέραντες και φλύαρες αναλύσεις, προγνωστικά, σενάρια, εικασίες, ερμηνείες, δεύτερες αναγνώσεις και δικαιολογίες γιατί προέκυψε (ή δεν προέκυψε) το Α ή το Β, ποιος κέρδισε και ποιος έχασε, τι ενδεχομένως θα σημαίνει αυτό για την επόμενη μέρα και τί αλλαγές θα δούμε στο πολιτικό σκηνικό. Με μια λέξη, κομματικό κουτσομπολιό. Και επειδή κάθε αγώνισμα θέλει και αντίπαλο ή συμπαίκτη, υπάρχουν πάντα οι πολιτικοί που συμπλέουν (και συμπνέουν) με τους δημοσιολόγους στην εκλογολαγνεία, εκλογολογία και εκλογομαντεία. Για να περνάει η ώρα, και να αναδεικνύουν τα φραστικά τους προσόντα.

     Φυσικά οι εκλογές είναι αναπόσπαστο κομμάτι του δημοκρατικού πολιτεύματος· είναι το μέσον για την ανάδειξη των προσώπων της νομοθετικής και της εκτελεστικής εξουσίας. Ωστόσο, για τα κόμματα – ιδίως τα αντιπολιτευόμενα –  έχουν γίνει ένα είδος αυτοσκοπού: οι εκλογές για τις εκλογές. Μ’ αυτές κοιμούνται, μ’ αυτές ξυπνούν. Η λαϊκή παροιμία λέει ότι όποιος δεν θέλει να ζυμώσει (να παραγάγει ουσιαστικό έργο) Χ μέρες κοσκινίζει (βάλτε το νούμερο της αρεσκείας σας, και αντί για μέρες προτιμήστε μήνες ή και χρόνια). Επειδή όμως το συγκεκριμένο ‘άθλημα’ το βλέπουμε κατά κόρον εδώ και καιρό, ας θυμηθούμε και την άλλη παροιμία που προειδοποιεί τον λαγό να μη σείει τη φτέρη, διότι πάει γυρεύοντας να φάει το κεφάλι του. Ισχύει και στα πολιτικά πράγματα.