Αναστάσιμος απολογισμός

Ανηφορίσαμε και φέτος λειτουργικά τη Μεγάλη Εβδομάδα, φθάσαμε στην κορυφή της, ψάλαμε όλα τα ιδιαίτερα μουσικά ‘μαθήματά’ της όπως τα διδαχθήκαμε από τον αείμνηστο πατέρα μας (κάθε άνοιγμα του βιβλίου ήταν κι ένα μνημόσυνο για κείνον). Θυμάμαι που έλεγε όταν τελείωνε η μοναδική πρωινή Λειτουργία του Μεγάλου Σαββάτου: «Τώρα είμαι έτοιμος να ξαναρχίσω», και ελπίζω πλέον να «κροτεί Πάσχα αιώνιον». Εορτάσαμε την Ανάσταση κατά το έθος, μετά από τον τηλεοπτικό ‘εορτασμό’ του πρώτου lockdown το 2020 και το ετεροχρονισμένο ‘Χριστός ανέστη’ του 2021. Πόσο μακρινά μας φαίνονται τώρα εκείνα τα γεγονότα… Μας έκαναν άραγε λίγο σοφότερους; Εκτιμήσαμε, μέσω της εμπειρίας της στέρησης, την αξία και τον πλούτο της λειτουργικής παράδοσης και ζωής; Ευχαριστήσαμε τον Θεό που μας επανέφερε στη φετινή κανονικότητα; Αν δεν το κάναμε ακόμη, ας μη το αναβάλουμε. Με τα λόγια του αγίου Χρυσοστόμου, «Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ὁ λύσας τὸν χειμώνα καὶ ποιήσας γαλήνην… Κακά συνέβη; Εὐλόγησον τόν Θεόν, καὶ λύεται τὰ κακά». Και λύθηκαν, όπως θα λυθούν και τα τρέχοντα δεινά που δημιούργησαν οι άνθρωποι σε άλλα μέρη του κόσμου. Και του χρόνου λοιπόν. Χριστός ανέστη!

[Η εις Άδου κάθοδος. Ψηφιδωτό Αγ. Αποστόλων Θεσσαλονίκης, 14ος αιώνας]

 

Επίκαιρα

 Αντιγράφω από το βιβλίο του σεβαστού π. Βασιλείου Γοντικάκη ‘Ο βασιλεύς της δόξης’ [έκδοση Ι. Μ. Ιβήρων 2018, σελ. 27]:

     ‘Οι σφαγείς των άλλων ανθρώπων καταδικάζουν τον εαυτό τους. Και όταν είναι ελεύθεροι, παραμένουν σκλάβοι.

     Οι λαοί που ζουν με τις γενοκτονίες των αδυνάτων γειτόνων τους, για να λεηλατούν τα ιερά και τα όσια της ζωής των εσφαγμένων, παραμένουν ως φανέρωση της διαστροφής της αμαρτίας.

     Η Εκκλησία βλέπει ότι όλοι – τα θύματα και οι σφαγείς – είμαστε άνθρωποι. Όλοι μετέχουμε στην ευθύνη των εγκλημάτων και όλοι είμαστε θύματα εκτροπής. «Πάντες ἐξέκλιναν, ἅμα ἠχρειώθησαν, οὐκ ἔστι ποιῶν χρηστότητα, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός».

     Όλοι έχουμε ανάγκη μετανοίας και στοργής, όχι ανθρώπινης σκληρότητος και οργής. Αυτό βρίσκουμε μέσα στην Εκκλησία του Εσταυρωμένου και Αναστημένου Χριστού’.

     Επίκαιρο το βιβλίο, επίκαιροι και οι λόγοι του.

Ζητείται

 Από καταβολής του ιστολογίου έχουμε γράψει πολλές φορές για τις περίπου εθιμικές αψιμαχίες των κομμάτων και των πολιτικών αρχηγών, εντός και εκτός Βουλής, που πάντα είναι ‘δριμείες’, ‘οξύτατες’, ‘σφοδρές’ και ό,τι άλλο επινοήσει η δημοσιογραφική φαντασία. Δυστυχώς η πολιτική παράδοση του τόπου μας (και των ανθρώπων του;) βλέπει την συνεννόηση, την συμφωνία, την συνεργασία ως ουτοπία, ως όνειρο θερινής νυκτός και χίμαιρα. Ο κόσμος να χαλάει (και αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα στις μέρες μας), εμείς το χαβά μας: ποιος είναι ο χειρότερος πρωθυπουργός, ποια είναι η πιο ανίκανη κυβέρνηση, και άλλα συναφή. Πουθενά κοινός τόπος, πουθενά διάθεση για από κοινού αντιμετώπιση των μειζόνων προβλημάτων και απειλών.
     Ο Γ. Μπουρδάρας θίγει σήμερα το ίδιο θέμα στην Καθημερινή. Φέρνει ως παράδειγμα τις επαφές και συνεννοήσεις του Ερντογάν με τον Γεν. Γραμματέα του ΟΗΕ Γκουτέρες για το Ουκρανικό ζήτημα, και αναλύει το πώς η Τουρκία, παρά το βεβαρυμένο διεθνές ποινικό μητρώο της, καταφέρνει να παρουσιάζεται ως ειρηνοποιός. Και θέτει το καίριο ερώτημα: «Ενώπιον των μεγάλων κινδύνων και κρίσεων που ήδη τρομοκρατούν ολόκληρο τον πλανήτη και πιέζουν ασφυκτικά χώρες και λαούς, η ανάγκη συνεννόησης, συγκλίσεων ή και συνεργειών είναι άμεση και σημαντικότερη των όποιων παραδοσιακών ιδεολογικών και άλλων διαφορών. Γκουτέρες και Ερντογάν μπορούν και συζητούν για συνεργασία τέτοιου επιπέδου, γιατί λόγου χάριν να μη μπορούν Μητσοτάκης και Τσίπρας, και οι άλλοι πολιτικοί αρχηγοί;»
     Ας πάμε αρκετούς αιώνες πίσω. Πριν από τη ναυμαχία της Σαλαμίνας ο εξόριστος Αριστείδης έσπευσε κολυμπώντας να ειδοποιήσει τον αντίπαλό του Θεμιστοκλή για τις κινήσεις του Περσικού στόλου. Όπως αναφέρει ο Λέων Μελάς στον κλασικό ‘Μικρό Πλούταρχο’, «προθύμως υπεστήριξε τα σχέδια του αντιπάλου του Θεμιστοκλέους ως ωφέλιμα εις την Ελλάδα, και εις την δόξαν του Θεμιστοκλέους μεγάλως συνετέλεσε, παρακαλέσας αυτόν ‘να λησμονήσουν την παλαιάν των έχθραν, όπως σώσουν την Ελλάδα, ο μεν Θεμιστοκλής άρχων και στρατηγών, αυτός δε υπακούων και συμβουλεύων’». Το όνομα του Αριστείδη όχι μόνο δεν μειώθηκε από τη βοήθεια που πρόσφερε στον Θεμιστοκλή, αλλά αντίθετα αυξήθηκε και πλουτίσθηκε και γράφτηκε με κεφαλαία γράμματα στην ιστορία του τόπου μας.
     Κατόπιν τούτων, ζητείται Αριστείδης.

Αιωνόβιοι

 Δεν το λες και συνηθισμένο φαινόμενο. Σε μια ηλικία που σχεδόν όλοι οι άνθρωποι όχι απλώς έχουν πάψει προ πολλού να εργάζονται αλλά έχουν αποδημήσει εις Κύριον, κάποιοι ολίγοι (μάλλον μετρημένοι στα δάχτυλα ενός χεριού) δείχνουν να συνεχίζουν ακάθεκτοι. Στην πρωτοπορία αυτής της μειοψηφίας βρίσκεται μια γιαγιά στον Καναδά, η Hazel McCallion [φωτογραφία], που στα 101 χρόνια της συνεχίζει να διευθύνει το μεγαλύτερο αεροδρόμιο της χώρας στο Τορόντο με τριετή παράταση του συμβολαίου της. Είχε παραιτηθεί από δήμαρχος της πόλης Mississauga το 2014, μετά από 36 χρόνια στη θέση αυτή, αλλά μάλλον δεν το είχε βάλει κάτω. Στον Καναδά θεωρείται εμβληματική προσωπικότητα (‘icon’) και το όνομά της έχει δοθεί σε ένα σχολείο, μια βιβλιοθήκη και μια ομάδα μπέιζμπολ. Όσοι βρέθηκαν απέναντί της σε διάφορες δημόσιες θέσεις λένε ότι τους τρομάζει το επιθετικό της στυλ στη διοίκηση, παρά το μικρόσωμο παρουσιαστικό της. Για την ιστορία, η ‘Hurricane Hazel’ (= τυφώνας Χέιζελ), όπως την ονομάζουν οι συμπατριώτες της, γεννήθηκε το 1921 και στα νειάτα της έπαιζε επαγγελματικό χόκεϊ, ένα από τα πιο δημοφιλή σπορ στον Καναδά, ιδιαίτερα απαιτητικό σε ταχύτητα, ευελιξία και σωματικές δυνάμεις.  
     Τι να σχολιάσει κανείς; Φαίνεται ότι εκτός από την πάλαι ποτέ ‘σιδηρά κυρία’ Θάτσερ και την γηραιά βασίλισσα Ελισάβετ (95 ετών, 70 χρόνια στον θρόνο) υπάρχουν και άλλα πιο σκληρά και ανθεκτικά ‘μέταλλα’ θηλυκού γένους. Όσοι λοιπόν έχετε υπερήλικες γυναίκες στο περιβάλλον σας να μην τις βλέπετε με μισό μάτι: ποτέ δεν ξέρετε τι μπορεί να κάνουν. Η φράση "τόπο στα νειάτα" μάλλον δεν τις συγκινεί ιδιαίτερα.

 

Συμπαντικά

Κατά καιρούς στο ιστολόγιο ασχολούμαστε με την αστρονομία, όχι με ιδιαίτερες γνώσεις αλλά αναδιφώντας αυτά που μας παρουσιάζουν οι ειδήσεις. Τέτοιες ανακοινώσεις συχνά βρίθουν από υπερθετικά, από αριθμούς και μεγέθη που είναι ασύλληπτα από τον κοινό μας νου. Δυο τέτοιες ειδήσεις αλίευσα πρόσφατα και τις αναπαράγω με συντομία.

     Η μία αναφέρεται στον Μπερναντινέλι-Μπερνστάιν, έναν μεγα-κομήτη που έγινε αντιληπτός μόλις πριν λίγα χρόνια. Τα στοιχεία του δημιουργούν δέος. Ο στερεός πυρήνας του έχει διάμετρο 129 χιλιομέτρων και η μάζα του υπολογίζεται σε 500 τρισεκατομμύρια τόνους, 100.000 φορές μεγαλύτερη από εκείνη ενός τυπικού κομήτη (μην προσπαθήσετε να τον σηκώσετε…). Απέχει από τον Ήλιο περίπου 3,2 δισεκατομμύρια χιλιόμετρα (θυμίζω ότι η Γη μας απέχει μόνο 150 εκατομμύρια χιλιόμετρα) και η θερμοκρασία του, λόγω της απόστασης αυτής, είναι μείον 211 βαθμοί Κελσίου (μπρρρ!). Και σα να μην έφταναν όλα αυτά, ο παγωμένος αυτός ογκόλιθος κινείται στο διάστημα με ταχύτητα περίπου 35.400 χιλιομέτρων την ώρα, χωρίς να προσκρούει πουθενά και χωρίς να ενοχλεί τα αναρίθμητα άλλα ουράνια σώματα, που έχουν τις δικές τους εκπληκτικές τροχιές και προδιαγραφές. Αν όμως ο κύριος αυτός σας φαίνεται πολύ βιαστικός, συγκριτικά η ταπεινή Γη μας περιστρέφεται γύρω από τον Ήλιο με 107.000 χιλιόμετρα την ώρα (υπάρχει άραγε κάποιο ‘νόμιμο’ όριο ταχύτητος στο διάστημα;).

     Η άλλη είδηση περιγράφει την ανακάλυψη του πιο μακρινού (ως τώρα) αστρονομικού ‘αντικειμένου’ στο σύμπαν, ενός γαλαξία με την κωδική ονομασία HD1, που βρίσκεται περίπου 13,5 δισεκατομμύρια έτη φωτός μακριά από μας. Για να μη κουράζεστε με υπολογισμούς, αυτό σημαίνει περίπου 128,25x10²¹ χιλιόμετρα. Κάπως μακριά μας πέφτει. Εξάλλου, η τεράστια αυτή απόσταση σημαίνει ότι αυτό που ‘βλέπουμε’ εμείς είναι η εικόνα του πριν 13,5 δισεκατομμύρια χρόνια – σήμερα μπορεί να μην υπάρχει πλέον. Μια αμυδρή ματιά σ’ ένα πολύ απώτερο παρελθόν.

     Όλα αυτά τα εντυπωσιακά ευρήματα προκαλούν τον θαυμασμό στον μέσο άνθρωπο. Εξίσου μεγάλη κατάπληξη και απορία ωστόσο δημιουργεί η πεποίθηση πολλών ότι δεν χρειάστηκε παρά μόνο μια μεγάλη έκρηξη, εντελώς τυχαία και ανεξέλεγκτη, χωρίς κανένα προγραμματισμό και πρόνοια, για να προκύψουν αυτά που με τόσο κόπο και προσπάθεια ανακαλύπτουν οι επιστήμονες σήμερα. Παρόλο που η πίστη εξ ορισμού δεν βασίζεται σε λογικές αποδείξεις, με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα είναι πολύ πιο λογικό να πιστέψει κανείς στη Δημιουργία παρά στην τύχη. Το «ὡς ἐμεγαλύνθη τὰ ἔργα σου, Κύριε· πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας» του Δαβίδ ηχεί όλο και πιο αληθινό στον 21^ο αιώνα. 

Εξουσίες

 Δεν έχουν βέβαια οι ξένοι όλα τα στραβά. Όπως δεν έχουμε κι εμείς όλα τα καλά. Αν θυμόμασταν πιο συχνά τον Αίσωπο θα είχαμε κατά νουν και τα δυο σακούλια που κουβαλούμε όλοι («Ἀνθρώπων ἕκαστος δύο πήρας φέρει» μαθαίναμε κάποτε), τόσο ως άτομα όσο και ως κοινωνίες και έθνη, και θα κοιτάζαμε λίγο και πίσω στο δικό μας ξεχειλισμένο τσουβάλι. Δεν βλάπτει λοιπόν καθόλου, απεναντίας μπορεί να μας διδάσκει πολλά, να βλέπουμε κάποιες συμπεριφορές των ξένων που μας ξαφνιάζουν. Έτσι διαβάζουμε στις αγγλικές εφημερίδες ότι η Μητροπολιτική Αστυνομία του Λονδίνου επέβαλε πρόστιμα (τα οποία πληρώθηκαν) τόσο στον πρωθυπουργό Μπόρις Τζόνσον όσο και στον υπουργό Οικονομικών Ρίσι Σουνάκ για τη συμμετοχή τους σε Χριστουγεννιάτικα πάρτι στην πρωθυπουργική κατοικία της Ντάουνινγκ Στρητ εν μέσω της πανδημίας, την εποχή του lockdown. Μπορούμε να διανοηθούμε να γίνεται κάτι ανάλογο εντός συνόρων; Και μπορούμε να αμφισβητήσουμε την ανεξαρτησία της αγγλικής αστυνομίας από την εκτελεστική εξουσία όταν μπορεί και εφαρμόζει κατά γράμμα τον νόμο απέναντι σε οποιονδήποτε τον παραβαίνει, όσο ψηλά κι αν στέκεται; Ακόμη και το 'φαίνεσθαι' δίνει ένα παράδειγμα στους πολίτες.

Πρωτεία

 Ακούσαμε στο χθεσινό Ευαγγέλιο δυο από τους κορυφαίους μαθητές του Κυρίου να ζητούν πρωτεία στην ερχόμενη (όπως την εννοούσαν εκείνοι) βασιλεία του διδασκάλου τους. Και ο Χριστός τους έδωσε μια απάντηση με γενικό κύρος και διαχρονική σημασία: «Οἴδατε ὅτι οἱ δοκοῦντες ἄρχειν τῶν ἐθνῶν κατακυριεύουσιν αὐτῶν καὶ οἱ μεγάλοι αὐτῶν κατεξουσιάζουσιν αὐτῶν· οὐχ οὕτω δὲ ἔσται ἐν ὑμῖν, ἀλλ᾿ ὃς ἐὰν θέλῃ γενέσθαι μέγας ἐν ὑμῖν, ἔσται ὑμῶν διάκονος,  καὶ ὃς ἐὰν θέλῃ ὑμῶν γενέσθαι πρῶτος, ἔσται πάντων δοῦλος». Και ως επιβεβαίωση φέρνει το δικό του παράδειγμα: «Καὶ γὰρ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἦλθε διακονηθῆναι, ἀλλὰ διακονῆσαι, καὶ δοῦναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν» [Μαρκ. 10:42-45].
     Πόσο διαφορετικός θα ήταν ο κόσμος μας αν οι διάφοροι «δοκοῦντες ἄρχειν τῶν ἐθνῶν» και «μεγάλοι» σκέφτονταν και ενεργούσαν με βάση την παραπάνω θεόσδοτη αρχή... 

      Και επειδή στα λόγια του Κυρίου οι λέξεις δεν είναι τυχαίες, ας προσέξουμε εκείνο το «δοκοῦντες ἄρχειν», που σημαίνει «νομίζουν ότι ηγούνται»: μόνο ιδέα τους είναι. Και ακόμη, ας σκεφθούμε και τη διάκριση ανάμεσα στο «ἄρχειν» και στα δυο ρήματα «κατακυριεύουσι» και «κατεξουσιάζουσιν». Άλλο να είσαι άρχοντας (με την καλή έννοια του όρου, όπως λέμε για κάποιον ότι έχει αρχοντιά) και άλλο εξουσιαστής, δηλαδή δυνάστης και αφέντης. Από δυνάστες η ιστορία είναι γεμάτη· πραγματικούς άρχοντες όμως θα πρέπει να ψάξουμε πολύ για να εντοπίσουμε. 

Ο δρόμος της καμήλας

 Δεν συμφωνώ πάντα με τις απόψεις του Π. Μπουκάλα στην Καθημερινή, αν και ζηλεύω (με την καλή έννοια) την εκφραστική του άνεση και τον χειρισμό του λόγου. Ωστόσο δεν μπορώ να διαφωνήσω με το κείμενό του για τη ‘Ρήτρα απληστίας’ όπου καυτηριάζει με γλαφυρό τρόπο τα κερδοσκοπικά μυστικά των διαφόρων παρόχων ενέργειας στην τρέχουσα κρίση ακριβείας.
     Με την όποια εμπειρία της ηλικίας, ας πάμε λίγο πίσω ιστορικά. Γεννηθήκαμε και ανδρωθήκαμε σε ένα καθεστώς μονοπωλιακό για πολλά αγαθά και υπηρεσίες. Ξέραμε, και θεωρούσαμε δεδομένη, τη μία ΔΕΗ για το ρεύμα, τον ένα ΟΤΕ για τα τηλέφωνά μας, τη μία ΕΡΤ (με τις κατά καιρούς μετονομασίες της) για τις ειδήσεις μας. Σε κάποια χρονική στιγμή της μεταπολίτευσης (τα χρόνια της ‘αλλαγής’), έχοντας απαυδήσει από την πράσινη πλύση εγκεφάλου, είδαμε να εμφανίζονται οι πρώτοι ανεξάρτητοι σταθμοί TV100 και FM100 στη Θεσσαλονίκη. Με τον καιρό μάθαμε να θεωρούμε κακό τα δημόσια μονοπώλια κάθε είδους (στο ρεύμα, το τηλέφωνο, την ενημέρωση κτλ.). Σ’ αυτό εκτός άλλων συνέβαλε, κατά τη γνώμη μου, και η αυθαίρετη συμπεριφορά κάποιων συνδικαλιστών που ανεβοκατέβαζαν τους διακόπτες κατά το συμφέρον τους, αλλά οπωσδήποτε και η κρατούσα νοοτροπία της ελεύθερης αγοράς, που δυστυχώς δεν είναι μόνο ελεύθερη αλλά και ασύδοτη. Κι έτσι το εκκρεμές πήγε στο άλλο άκρο, αυτό που εκφράζεται με την αγγλική έκφραση ‘free for all’, ένα παζάρι όπου καθένας παίζει με τους κανόνες, τις λέξεις και τις ευκαιρίες που του δίνονται για να μεγιστοποιεί τα κέρδη του. Κανένας δεν κάνει προσφορές για την ψυχή των αποθαμένων του: πάντα περιμένει να απολάβει περισσότερα από τα προσφερόμενα.
     Ο αρχαίος μυθοπλάστης Αίσωπος μας έχει δώσει πολλές εικόνες που έχουν εφαρμογή σε ποικίλες καταστάσεις της ζωής ανά τους αιώνες. Είναι γνωστή η ιστορία της καμήλας που, όταν το αφεντικό της τη ρώτησε αν προτιμάει τον ανήφορο ή τον κατήφορο, απάντησε: «Ίσιος δρόμος δεν υπάρχει;». Με το πνεύμα αυτό θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί: ανάμεσα σ’ ένα καθεστώς αυστηρά χωρίς επιλογές και σε ένα αχανές κερδοσκοπικό πεδίο δεν υπάρχει μέση οδός; Κανείς δεν αρνείται το νόμιμο κέρδος που οδηγεί σε ανάπτυξη. Όταν όμως αυτό ξεπερνάει τα νόμιμα όρια και επιτυγχάνεται σε βάρος των εκατομμυρίων πολιτών-καταναλωτών, είναι απαραίτητος ο έλεγχος και ο περιορισμός. Όπως υπάρχουν στους δρόμους όρια ταχύτητος για να μας προστατεύουν από (αυτο)καταστροφικές οδηγικές συμπεριφορές, με ανάλογο τρόπο πρέπει να υπάρχουν και όρια κέρδους για την προστασία όλων μας. Και του δημοσίου συμφέροντος. 

Η άλλη πλευρά

 Μου το έστειλαν πρόσφατα, και το μεταφράζω από το αγγλικό πρωτότυπο:

Ένας άρρωστος είπε στον γιατρό του ενώ εκείνος ετοιμαζόταν να βγει από το εξεταστήριο: «Γιατρέ, φοβάμαι να πεθάνω. Πες μου, τι υπάρχει στην άλλη πλευρά;»
     Πολύ ήρεμα ο γιατρός απάντησε: «Δεν ξέρω».
     «Δεν ξέρεις; Είσαι Χριστιανός και δεν ξέρεις τι υπάρχει μετά τον θάνατο;»
     Ο γιατρός κρατούσε το χερούλι της πόρτας, και από την άλλη μεριά ακούσθηκε ένα ξύσιμο και ένα γρύλλισμα. Καθώς άνοιξε την πόρτα, ένας σκύλος μπήκε μέσα και πήδησε πάνω του χαρούμενος.
     Ο γιατρός γύρισε στον άρρωστο και του είπε: «Βλέπεις τον σκύλο μου; Δεν είχε ξαναμπεί στο δωμάτιο αυτό, δεν ήξερε τι θα συναντήσει. Ήξερε μόνο ότι ο κύριός του είναι εδώ και πήδησε μέσα χωρίς φόβο. Πολύ λίγα γνωρίζω για το τί υπάρχει στην άλλη πλευρά, αλλά ξέρω ένα πράγμα... Ξέρω ότι ο Κύριός μου είναι εκεί, κι αυτό μου φτάνει».  

"Μηδενί ποιήσεις"

 Κανένα καταστροφικό πλήγμα δεν είναι καλό, κανένας βομβαρδισμός δεν επιδοκιμάζεται. Ξαφνικά όμως οι εισβολείς Ρώσοι δέχθηκαν χτύπημα μέσα στο έδαφός τους, σε δεξαμενή καυσίμων στο Μπελγκορόντ, κοντά στα σύνορα με την Ουκρανία. Και εξανέστησαν, φωνάζοντας ότι κάτι τέτοιο «τορπιλίζει τις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις». Θα μπορούσε κανείς να γελάσει στο άκουσμα αυτό αν η κατάσταση δεν ήταν τραγική. Άραγε οι δικοί τους βομβαρδισμοί επί ένα μήνα και πλέον, με τις εκτεταμένες καταστροφές πόλεων και υποδομών και τους αναρίθμητους θανάτους, προωθούν και ευοδώνουν τις διαπραγματεύσεις; Δεν ξέρω τίποτε περισσότεροι για το επεισόδιο, πώς έγινε και ποιος το προκάλεσε. Θα κάνει όμως αυτό τους επιτιθέμενους να σκεφθούν ότι κι αυτοί είναι εξίσου θύματα με τους αντιπάλους τους; Δυστυχώς ένας πόλεμος είναι τραγωδία για όλες τις πλευρές. Είναι ανάγκη να φθάσει στο σπίτι μας για να τον αποκηρύξουμε; Γιατί δεν κρίνουμε προληπτικά κάθε ενέργειά μας με τον πανάρχαιο χρυσό κανόνα: «ὃ σὺ μισεῖς ἑτέρῳ μὴ ποιήσεις»; Πόσες προσωπικές και συλλογικές καταστροφές θα αποφεύγονταν με τον τρόπο αυτό...