Αδιέξοδα

 

‘Ποτέ μην τα παρατάς!’ Το γνωστό αυτό σκίτσο αποδίδει πολύ παραστατικά την κατάσταση του αμοιβαίου εκβιασμού, στην οποία έχει περιέλθει ο σύγχρονος κόσμος. Δεν επιδέχεται εύκολες απλουστεύσεις το ζήτημα, και οποιαδήποτε προσπάθεια προς την κατεύθυνση αυτή θα φαινόταν είτε αφελής είτε υπερφίαλη. Μ’ αυτή την επισήμανση, πρωτίστως προς τον εαυτό μου, ας συνεχίσω.

     Ας πάμε έξι μήνες πίσω (πότε πέρασαν;). Η Ρωσία, με απόφαση του προέδρου Πούτιν, εισβάλλει στην Ουκρανία χωρίς ουσιαστικό λόγο, πέρα από τα προβαλλόμενα προσχήματα. Αδικοπραξία, χωρίς κανένα ελαφρυντικό. Η Ουκρανία, όπως κάθε χώρα που σέβεται την εθνική της υπόσταση, δεν κάθεται με σταυρωμένα χέρια αλλά αντιστέκεται στην εισβολή, με αποτέλεσμα έναν συνεχιζόμενο πόλεμο (αντί για τον ‘περίπατο’ που εκτιμούσε ότι θα κάνει ο ‘ντούτσε’ της Ρωσίας – μας θυμίζει κάτι αυτό;), με μεγάλες υλικές ζημίες και ανθρωπιστικές συνέπειες (προσφυγιά). Η διεθνής κοινότητα, υποστηρίζοντας την αδικούμενη πλευρά, παρέχει οικονομική και στρατιωτική βοήθεια στην Ουκρανία και ταυτόχρονα επιβάλλει αυστηρές κυρώσεις στη Ρωσία. Δεν περνάει πολύς καιρός όμως και αντιλαμβάνεται ότι το παιχνίδι των κυρώσεων μπορούν να το παίζουν και οι άλλοι. Κι έτσι ανατέλλει το φάσμα μιας επικείμενης σοβαρής ενεργειακής και επισιτιστικής κρίσης για ολόκληρη την Ευρώπη, την μέχρι τώρα κοιτίδα του Δυτικού πολιτισμού και συνώνυμη της ευημερίας και της ειρήνης. Τρόμος.

     Υπάρχει έξοδος από μια τέτοια κατάσταση; Είναι φανερό ότι προσωπικοί εγωισμοί και εθνικές αξιοπρέπειες δεν αφήνουν κανέναν να κάνει ένα βήμα πίσω. Τυχόν υποχώρηση της αμυνόμενης Ουκρανίας θα σήμαινε – εκτός από τις μέχρι τώρα καταστροφές – απώλεια της εδαφικής της ακεραιότητος. Υποχώρηση της επιτιθέμενης Ρωσίας θα ισοδυναμούσε με μια αποτυχημένη πολυδάπανη επιχείρηση, μια λίαν επώδυνη ‘καρφίτσα’ στο φουσκωμένο μπαλόνι του ηγεμονικού εγωισμού του ηγέτη της. Χαλάρωση των διεθνών κυρώσεων κατά της Ρωσίας θα ερμηνευόταν ως ενθάρρυνση και οικονομική ενίσχυση των εισβολέων. Αδιέξοδο.

     Δεν είμαι πολιτικός αναλυτής ή ειδικός διαπραγματευτής. Υποθέσεις επί χάρτου κάνω. Αν γυρίζαμε – με κοινή συναίνεση όλων – το ημερολόγιο έξι μήνες πίσω; Αν ‘διαγράφαμε’ τα γεγονότα των μηνών αυτών; Αν αποκαθιστούσαμε τα εδάφη και τα σύνορα κάθε χώρας στην προηγούμενη θέση τους; Αν επιστρέφαμε στο παγκόσμιο οικονομικό καθεστώς της παραμονής; Χωρίς ενοχοποιήσεις, αλληλοκατηγορίες ή απαιτήσεις για άμεση απονομή δικαιοσύνης (υπάρχει άραγε τέτοια, κοινά αποδεκτή, οντότητα σε ανθρώπινο επίπεδο;). Με την συνειδητοποίηση ότι όλοι στον κόσμο είμαστε ‘αλλήλων μέλη’, ότι η επιβίωσή μας εξαρτάται από εκείνη των άλλων, και η αμοιβαία επιβουλή οδηγεί μαθηματικά σε αλληλοκαταστροφή.

     Όνειρο θερινής νυκτός; Είπαμε, υποθέσεις κάνω και ευσεβείς πόθους διατυπώνω. Που όμως σκοντάφτουν σ’ εκείνους τους προσωπικούς εγωισμούς που προανέφερα, αλλά και στα ‘κεφάλαια’ που έχουν επενδύσει οι παράπλευροι παίκτες της σύγκρουσης. Όπως εκείνοι που στοιχηματίζουν μεγάλα ποσά σ’ έναν αγώνα πυγμαχίας, όπου όλα εξαρτώνται από τον συνεχιζόμενο ξυλοδαρμό των αντιπάλων. Που όμως από ένα σημείο και πέρα επεκτείνεται και στους θεατές, με οδυνηρές συνέπειες και απροσδιόριστο ορίζοντα. Ανθρωπίνως το αδιέξοδο του τρόμου παραμένει.

Ρωσική ρουλέτα

Δεν περνάει μέρα που να μη μαθαίνουμε κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό, ακόμη πιο εκφοβιστικό, ακόμη ένα ‘καμπανάκι’ για το περιβάλλον, για τον κόσμο μας, για τον πλανήτη και την πορεία του. Μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές και την άνοδο των θαλασσών τώρα μας απασχολούν τα ποτάμια, ή μάλλον η σταδιακή εξαφάνισή τους λόγω της παρατεταμένης ανομβρίας. Οι πηγές του Τάμεση στέρεψαν και πρέπει να περπατήσει κανείς πολλά χιλιόμετρα για να συναντήσει νερό στην κοίτη του. Η στάθμη του Ρήνου κατεβαίνει κάτω από το όριο βάθους που επιτρέπει τη ναυσιπλοΐα, γεγονός που έχει άμεσες συνέπειες για την οικονομία, καθώς οι μεταφορές εμπορευμάτων γίνονται με τεράστια ποταμόπλοια-μαούνες. Ακολουθεί ο Δούναβης, ο Πάδος στην Ιταλία, ο Λείγηρας στη Γαλλία. Και η οικολογία, από περιθωριακό αντικείμενο ενασχόλησης μιας ‘παλαβής’ μειοψηφίας, γίνεται πλέον κυρίαρχο θέμα επιβίωσης του κόσμου ολόκληρου.

     Κι ενώ συμβαίνουν αυτά, διαβάζω προ ημερών ότι «οι πλουσιότεροι άνθρωποι του κόσμου χρηματοδοτούν ένα τεράστιο ‘κυνήγι θησαυρού’ στη δυτική ακτή της Γροιλανδίας». Έχοντας εξαντλήσει τα φυσικά αποθέματα πλούτου στον υπόλοιπο κόσμο, θα επωφεληθούν από το λιώσιμο των πάγων της λευκής αυτής ερήμου του βορρά αναζητώντας «ένα θησαυροφυλάκιο φυσικών πόρων, ικανών να τροφοδοτήσουν τη μετάβαση στην ‘πράσινη’ ενέργεια». Καταλάβατε; Όλα γι’ αυτό το ‘πράσινο’ γίνονται. Θα καταστρέψουμε ένα (σχετικά) παρθένο ως τώρα μέρος του πλανήτη, αλλά το μέλλον μας – που θα το ακριβοπληρώνουμε – θα είναι πράσινο. Αν υπάρχει.

     Και βέβαια δεν μας φτάνουν όλα τα παραπάνω (και άλλα πολλά, που σε κάποιο βαθμό δεν είναι στο χέρι μας) και έχουμε και τις ‘ειδικές στρατιωτικές επιχειρήσεις’ που εκτός των άλλων έχουν στόχο και πυρηνικές εγκαταστάσεις, όπως αυτή της Ζαπορίζια στην Ουκρανία. Εδώ η ευθύνη για τις όποιες συνέπειες είναι αποκλειστικά στο κεφάλι ανθρώπων. Δεν φταίει κανένα ακραίο φαινόμενο, καμιά φυσική καταστροφή, κανένα απροσδόκητο κοσμικό γεγονός: όπως θα έλεγε ο επτανήσιος αστυνόμος της ‘Βαβυλωνίας’, πρόκειται για caso pensato, για προμελετημένο έγκλημα.

     Υπάρχει απάντηση σε όλον αυτό τον αδιέξοδο λαβύρινθο; Και βέβαια. Να αποδεχθούμε ως άνθρωποι ότι δεν δημιουργήσαμε εμείς τον κόσμο και έχουμε την υποχρέωση να τον διαχειρισθούμε με σεβασμό και σύνεση, χωρίς απληστία και φίλαρχη διάθεση. Ότι έχουμε υποχρέωση να σεβόμαστε τους άλλους και να αρκούμαστε στα απαραίτητα. Ότι οι δικές μας επινοήσεις, ακόμη και με τις καλύτερες των προθέσεων, πολύ συχνά έχουν καταστροφικές παρενέργειες. Ότι τελικά «ἔστι δίκης ὀφθαλμός» και «πᾶσα παράβασις καὶ παρακοὴ λαμβάνει ἔνδικον μισθαποδοσίαν» από έναν Θεό που περιμένει από όλους αλλαγή νοός, μετάνοια. Αλλιώς η παγκόσμια ‘ρωσική ρουλέτα’ θα συνεχίζεται με επιταχυνόμενο ρυθμό και με ολόγεμο το πιστόλι, μέχρι τη συλλογική αυτοχειρία.

Σιγᾶν καὶ λαλεῖν

«Καλύτερα να σιωπήσεις και να θεωρηθείς ανόητος παρά να ανοίξεις το στόμα σου και να διαλύσεις κάθε αμφιβολία». Είναι από εκείνα τα γνωμικά που έχουν αποδοθεί σε πολλούς ανθρώπους (μεταξύ τους ο Πρόεδρος Λίνκολν και ο Μαρκ Τουαίν), και πιθανώτατα έχουν λεχθεί από πολλούς με διάφορες παραλλαγές. Το θέμα μας όμως είναι η ουσία και όχι η πατρότητα της ρήσης.

Είναι δυστυχώς αλήθεια ότι οι άνθρωποι γενικά, και ιδίως τα δημόσια πρόσωπα, δεν διδάσκονται την αξία της σιωπής και δεν ενθαρρύνονται να την τηρούν. Νιώθουν υποχρεωμένοι να μιλούν, να δίνουν γνώμες και συμβουλές, είτε τους ρωτούν είτε όχι. Έχουμε φθάσει σε σημείο η δημόσια ζωή να είναι μια αλυσίδα δηλώσεων και αντιδηλώσεων, προφορικών και γραπτών. Το δημοσιογραφικό επάγγελμα σε μεγάλο βαθμό βασίζεται στην εκμαίευση και αλίευση δηλώσεων και κάθε είδους λόγων, σημαντικών και (πολύ συχνά) εντελώς ασημάντων, συνεπικουρούμενο στην εποχή μας από τα λεγόμενα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (π.χ. Twitter).

Βέβαια υπάρχει «καιρὸς τοῦ σιγᾶν καὶ καιρὸς τοῦ λαλεῖν» [Εκκλησιαστής 3:7]. Κάποιοι άνθρωποι πρέπει να μιλούν σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Και πάλι όμως, όχι ανεξέλεγκτα. Παρόλο που η εποχή μας καλλιεργεί και αναδεικνύει τις στιγμιαίες απαντήσεις και τις ‘έξυπνες’ ατάκες του λόγου (στην αγγλική αυτές λέγονται one-liners, δηλ. λόγια της μιας αράδας), οι περισσότερες από αυτές είναι εντελώς πρόχειρες και επιπόλαιες, και συχνά κάνουν ζημιά αντί να ωφελούν. Και μόνο το γεγονός ότι κάθε τόσο κάποιοι αναγκάζονται να εξηγούν με δευτερολογίες όσα «δεν καταλάβαμε καλά» την πρώτη φορά φανερώνει πόσο απερίσκεπτα ήταν τα λόγια τους.  

Κάποτε στο σχολείο μαθαίναμε να «βουτάμε τη γλώσσα στο μυαλό» πριν μιλήσουμε, κάτι που έχει λησμονηθεί προ πολλού. Υπάρχει πλήθος αποφθεγμάτων όπως το παραπάνω για την αξία της σιωπής, και αν όλοι, από μικρή ηλικία, τα διδασκόμασταν, αν μη τι άλλο, θα μειωνόταν σημαντικά η περιρρέουσα ανοησία. Όσοι ασχολούνται με θέματα για τις πανελλήνιες εξετάσεις, ας το σκεφθούν κι αυτό.