Λοιμώξεις

Ξαναδιαβάζω αυτές τις μέρες τους ‘Κυνηγούς μικροβίων’, την συναρπαστική αφήγηση του Paul de Kruif για τους πρωτοπόρους που άνοιξαν το δρόμο για την καταπολέμηση των διαφόρων λοιμώξεων που θέριζαν την ανθρωπότητα μέχρι πριν λίγες δεκαετίες. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1926, έγινε αμέσως μπεστ σέλερ και είναι εξίσου ενδιαφέρον έναν αιώνα αργότερα [ΣΗΜ. Κυκλοφορεί και στα ελληνικά]. Σε όλο τον κόσμο είναι πλέον γνωστά τα ονόματα του Παστέρ και του Κωχ και των άλλων ηρώων της επιστήμης που, συχνά με κίνδυνο (ή με άγνοια του κινδύνου) της δικής τους ζωής και με μέσα που σήμερα μας φαίνονται τελείως ευτελή και πρόχειρα, ανακάλυψαν και στη συνέχεια αντιμετώπισαν αποτελεσματικά τα μικροσκοπικά αίτια της λύσσας, της φυματίωσης, του άνθρακα, της διφθερίτιδας, της ελονοσίας και τόσων άλλων επιδημιών και μαστίγων. Ας μην επιχειρήσουμε να σκεφθούμε ποια θα ήταν η παγκόσμια υγεία χωρίς τη συνεισφορά τους.
     Αλλά βέβαια οι επιδημίες δεν εξαφανίστηκαν. Όλες οι παραπάνω ασθένειες υπάρχουν και συνεχίζουν το έργο τους σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό ανάλογα με την περιοχή του πλανήτη όπου ζει κανείς. Οικονομικοί και πολιτικοί λόγοι δεν επιτρέπουν τη μαζική εξάλειψή τους από τον χάρτη, κάτι που έγινε κατορθωτό μόνο για την ευλογιά εδώ και σαράντα σχεδόν χρόνια. Έτσι ο Τρίτος κόσμος εξακολουθεί να μαστίζεται από φυματίωση, ελονοσία, κίτρινο πυρετό... (ας μην επεκταθούμε στο AIDS, που έχει διαφορετική επιδημιολογία). Αλλά και οι ανεπτυγμένες χώρες δεν πάνε πίσω. Αυτόν τον καιρό δυο ασθενείς μου έχουν ανοικτές και ζόρικες εκκρεμότητες με μικρόβια. Ανεξέλεγκτοι πυρετοί, απανωτές εξετάσεις, πολυάριθμα διαδοχικά αντιβιοτικά, και οι καλλιέργειες να βγάζουν το ένα ανθεκτικό στέλεχος μετά το άλλο. Θα έλεγε κανείς ότι ταΐζουμε τα μικρόβια με μπισκότα και καραμέλες. Χωρίς να αγνοούμε τις καθημερινές καταχρήσεις φαρμάκων που συντελούν στην αύξηση της ανθεκτικότητας, οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι στον μακροχρόνιο αγώνα κατά των λοιμώξεων οι μικροσκοπικοί οργανισμοί αποδεικνύονται πολύ σκληροί για να πεθάνουν. Οι πρωτοπόροι κυνηγοί τους κέρδισαν δύσκολες και μεγάλες μάχες, αλλά ο πόλεμος συνεχίζεται.

Πολιτικοί

Ορισμός: ‘Πολιτικός είναι εκείνος που, όταν δεν υπόσχεται ο ίδιος στους πάντες τα πάντα, υβρίζει, απαξιώνει και απορρίπτει αυτούς που... υπόσχονται στους πάντες τα πάντα’. Δεν έχει σημασία το χρώμα της σημαίας που ανεμίζει ή η ιδεολογία που ευαγγελίζεται. Το μόνο που αλλάζει είναι η πλευρά του φράχτη από την οποία ασκεί το υπέρ πάρτης έργο του. Έτσι, ως κυβερνών φορτώνει όλα τα δεινά στους προηγουμένους («Εμείς ως γνωστόν χάος παραλάβαμε...» θα έλεγε ο Χάρρυ Κλυν), εξηγώντας έτσι γιατί δεν κάνει όσα υποσχέθηκε. Ως αντιπολιτευόμενος, υπόσχεται να αναιρέσει όσα κάνουν οι άλλοι και να κάνει τα ίδια με άλλο όνομα. Εξυπακούεται ότι όλα αυτά γίνονται στα πλαίσια ‘σφοδρών αντιπαραθέσεων’, πάντα σε ‘ιδιαίτερα υψηλούς τόνους’, με κορώνες, λαρυγγισμούς και αμανέδες κάθε ήχου και με ‘διασταύρωση των ξιφών’ (ευτυχώς μόνο φραστικών, αλλιώς θα γινόταν του... Σαίξπηρ σε κάθε συνεδρίαση).
     Στα παραπάνω θα μπορούσε κανείς να προσθέσει την πλήρη έλλειψη κατανόησης των κρισίμων προβλημάτων της χώρας και την παντελή αδυναμία συνεννόησης για την ουσιαστική αντιμετώπισή τους. Το ζωνάρι τους πάντα είναι απλωμένο για καυγά. Τι μπορεί να περιμένει κανείς από τέτοιους ανθρώπους;

Διακρίσεις

Το παρακάτω επεισόδιο θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως το άκρο άωτο της -- πώς αλλιώς να τη χαρακτηρίσω; -- ανοησίας. Διαβάζω ότι μια δασκάλα στη Φλόριντα των ΗΠΑ έκανε αίτηση για να διδάξει ανάγνωση και γλώσσα σ’ ένα σχολείο όπου απαραίτητη προϋπόθεση για πρόσληψη είναι η γνώση της Ισπανικής γλώσσας. Η συγκεκριμένη δασκάλα δεν μιλάει Ισπανικά και δεν έγινε δεκτή. Τώρα κάνει μήνυση στην κομητεία όπου ανήκει το σχολείο για φυλετική διάκριση εις βάρος της. Είναι αυτονόητο ότι όταν η θέση που διεκδικείς προβλέπει συγκεκριμένα προσόντα που δεν έχεις, τότε το πρόβλημα το έχεις εσύ, όχι η θέση. Απομένει να δούμε πώς θα αντιμετωπίσουν τα δικαστήρια μια τέτοια υπόθεση, αλλά μη θεωρείτε σίγουρο ότι στην Αμερική το αυτονόητο είναι πάντα και... ολοφάνερο.

Τουρκικά

Έχει περάσει μια εβδομάδα και πλέον από το αποτυχημένο πραξικόπημα στη γείτονα και άσπονδη ‘φίλη και σύμμαχο’ Τουρκία. Τα ερωτήματα, οι υποψίες, οι επιφυλάξεις παραμένουν για το ποιος και πώς οργάνωσε αυτή όλη την ιστορία, που κράτησε λίγες μόνο ώρες, αλλά στοίχισε εκατοντάδες ανθρώπινες ζωές και ανέδειξε υποκείμενες συνθήκες και καταστάσεις και οδήγησε σε συνέπειες που θα επηρεάσουν σοβαρά την εικόνα και τη ζωή της χώρας για άγνωστο χρονικό διάστημα.
     Ένα θέμα που ‘έπαιξε’ στα Μέσα τις μέρες αυτές ήταν η λαοφιλία του Ερντογάν. Ειπώθηκε κατά κόρον ότι ο λαός στήριξε τον εκλεγμένο πρόεδρο και βοήθησε στην καταστολή του πραξικοπήματος. Ταυτόχρονα όμως, είδαμε στις οθόνες μας αυτή η ‘στήριξη’ να εκδηλώνεται με ξυλοκοπήματα και λυντσάρισμα στρατιωτών και άλλων αντιπάλων του καθεστώτος, και με μια γενική συμπεριφορά όχλου (μπορούμε να φαντασθούμε ότι και τα γνωστά από την ιστορία Σεπτεμβριανά κάπως έτσι έγιναν). Όπως και στις δασικές φωτιές, δεν θέλει και πολύ για να ανάψει μια πυρκαγιά: ένα σπίρτο φτάνει.
     Ακούσαμε επίσης (και συνεχίζουμε να ακούμε) για χιλιάδες συλλήψεις, διώξεις αντιφρονούντων από στρατό, εκπαίδευση, δικαιοσύνη, δημοσιογραφία, για τρίμηνη κατάσταση έκτακτης ανάγκης και για αναστολή της Ευρωπαϊκής Συνθήκης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, ακόμη και για ενδεχόμενη επαναφορά της θανατικής ποινής, ενώ σήμερα η Διεθνής Αμνηστία κατήγγειλε βασανισμούς και βιασμούς κρατουμένων. Άραγε η ‘λαοφιλία’ δίνει στον εκλεγμένο ηγέτη το δικαίωμα της αυθαίρετης συμπεριφοράς και της εκκαθάρισης των πολιτικών του αντιπάλων; Είναι φανερό ότι όσο ένας άνθρωπος -- οποιοσδήποτε -- αυξάνεται σε ισχύ και εξουσία, τόσο πρέπει να είναι κανείς επιφυλακτικός απέναντί του. Η αλαζονεία της εξουσίας οδηγεί σε τύφλωση, με αποτέλεσμα απολυταρχία.
     Ας κλείσουμε τις σκέψεις αυτές με ένα ιστορικό επεισόδιο. Ο Μπετόβεν είχε αρχικά δώσει στην περίφημη Τρίτη (Ηρωική) Συμφωνία του το όνομα ‘Βοναπάρτης’, διότι πίστευε ότι ο Ναπολέων ενσάρκωνε τα δημοκρατικά και αντιμοναρχικά ιδεώδη της Γαλλικής Επανάστασης. Τι έγινε στη συνέχεια; Γράφει ο μαθητής και γραμματέας του, Φερδινάνδος Βρις: ‘Όταν του ανήγγειλα ότι ο Ναπολέων ανακήρυξε τον εαυτό του αυτοκράτορα (το 1804), οργίσθηκε και ξεφώνισε: «Ώστε λοιπόν δεν ήταν παρά ένας κοινός θνητός! Τώρα κι αυτός θα ποδοπατήσει όλα τα δικαιώματα του Ανθρώπου, θα ικανοποιήσει μόνο τη φιλοδοξία του. Τώρα θα θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο όλων, θα γίνει τύραννος». Με τα λόγια αυτά έσχισε το πρώτο φύλλο της συμφωνίας που έφερε το όνομα Βοναπάρτης’. Τα λόγια του Μπετόβεν φαίνεται να σκιαγραφούν καλύτερα με τη λιτή τους ακρίβεια άλλα ιστορικά πρόσωπα, εκτός από τον Ναπολέοντα.

Η Ραψάνη της μνήμης

 

Ραψάνη -- ένα χωριό του Κάτω Ολύμπου, ονομαστό για το κρασί του, με το οποίο έχουμε συγγενικούς δεσμούς, που συνδέθηκε στενά με τα παιδικά μας χρόνια και που κάθε φορά το επισκεπτόμαστε με ιδιαίτερη συγκίνηση. Η σημερινή, σχεδόν απρογραμμάτιστη ανάβαση είχε κάτι το ιδιαίτερο. Μέσα στους τελευταίους 15 μήνες έφυγαν από τη ζωή οι τρεις τελευταίοι μιας οικογένειας από την προηγούμενη γενεά που τους αγαπήσαμε κάποτε με τον ξεχωριστό τρόπο που αγαπούν τα μικρά παιδιά, με μια αγάπη που δεν ξεθωριάζει εύκολα. Ο Παναγιώτης, ο Ηλίας, η Λιλή ανήκουν πλέον στο βασίλειο των αναμνήσεων. Περάσαμε από τους τάφους τους, ανάψαμε τα καντήλια, κάψαμε λίγο θυμίαμα, τους νιώσαμε ξανά κοντά μας. Ο Θεός να τους αναπαύσει, μαζί με τους γονείς τους.
     Για την ιστορία, στη Ραψάνη έμαθα, σε ηλικία εννιά ετών, ότι το καλύτερο πρόγευμα ήταν μια ντοματοσαλάτα (από τον μπαχτσέ) με μπόλικο λαδόξυδο, κατσικίσιο τυρί (από το τουλούμι) και ζυμωτό ψωμί (από το φούρνο της θειάς Κατίγκως). Ας μη μιλήσω για το ζεστό φρέσκο γάλα από τη Μορφούλα, τη γίδα που άρμεγε η θεία κάθε πρωί: αυτό δεν το άντεχε ποτέ το γευστικό μου αισθητήριο. Σε αντίθεση με το κόκκινο τοπικό κρασί, μια ‘δαχτυλήθρα’ από το οποίο συνόδευε συνήθως τα γεύματά μου την εποχή εκείνη. Αξέχαστες μέρες.
 

Εκλογικός νόμος

Δεν έκανα ποτέ μου χαρτοκλέφτης, αλλά νομίζω ότι οι προσφιλείς τρόποι που μετέρχονται οι διάφοροι αετονύχηδες για να εξαπατούν τα θύματά τους είναι οι σημαδεμένες τράπουλες και το μοίρασμα των χαρτιών με τρόπο τέτοιο ώστε να κρατούν οι ίδιοι τα χαρτιά που θέλουν. Έτσι και στο ‘πόκερ’ που λέγεται πολιτική, οι μεταμορφώσεις του εκλογικού νόμου είναι ο τρόπος που έχει ένα κόμμα να ‘μοιράζει την τράπουλα’ έτσι ώστε να εξασφαλίζει καλή ‘χαρτωσιά’ για τον εαυτό του. Ο εκλογικός νόμος είναι ο άσσος στο μανίκι των «πονηρών πολιτευτών» (κατά τον έξοχο χαρακτηρισμό του Δ. Σαββόπουλου). Πώς θα αγοράσουμε πελατεία στις επόμενες (ή μεθεπόμενες) εκλογές; Ας δώσουμε ψήφο στα όσα χρόνια μας συμφέρει, και ό,τι ήθελε προκύψει. Αν προσθέσει κανείς στα παραπάνω τη σχετική συζήτηση στη Βουλή, όπου κυριαρχούν οι υψηλοί τόνοι, οι δριμείες κριτικές, η ανταλλαγή βαρέων χαρακτηρισμών μεταξύ μορμολυκείων και άλλα φαιδρά επεισόδια, καταλαβαίνει κανείς ότι πρόκειται για μια πλήρη απομυθοποίηση και απαξίωση της πολιτικής. Έτσι, χωρίς ενδοιασμούς και τύψεις, θα μπορούσαμε να απευθύνουμε προς τους χαρτοπαίκτες των κομμάτων τους τελευταίους στίχους από το παραπάνω άσμα του Σαββόπουλου:  

«Παίρνεις την αλήθεια μου και μου την κάνεις λιώμα,

από το πόδι με τραβάς βαθιά μέσα στο χώμα».

Νικόλαος Σκαμπαρδώνης (1926-2016)

Προσπαθώντας να συλλέξω κάποια στοιχεία για τον ιατρό Νικόλαο Σκαμπαρδώνη (εκοιμήθη προχθές, 18 Ιουλίου), ξεκίνησα με τις σύγχρονες μεθόδους αναζήτησης. Στο Google δεν τον βρήκα πουθενά (με εξαίρεση το γενεαλογικό δένδρο που τηρούν τα ξαδέρφια μας). Με τα μοντέρνα ‘ακαδημαϊκά’ κριτήρια δεν θα θεωρούνταν καλός γιατρός! Δημοσιεύσεις; Βρήκα μία μόνο στο ηλεκτρονικό δίκτυο Medline. Παρουσιάσεις; Συνέδρια; Βιβλία; Δημόσια προβολή; Πού είναι όλα αυτά που χαρακτηρίζουν τους συγχρόνους επιστήμονες και τόσο πολύ εκτιμώνται από τους κριτές;
     Κι έτσι άφησα την ηλεκτρονική και ανέτρεξα στην κλασική μνήμη. Κι έφερα στη σκέψη μου τον θείο που επέστρεψε από την Αμερική όταν ήμουν ακόμη μαθητής του Δημοτικού, και που εργαζόταν ατελείωτες ώρες στο Θεαγένειο, με αποτέλεσμα λίγο μόνο να τον βλέπουμε στο σπίτι τότε που έμενε ακόμη μαζί μας. Και που λειτούργησε ως υπόδειγμα και πρότυπο για όσους ακολουθήσαμε αργότερα τον δρόμο της Ιατρικής (έστω κι αν δεν του μοιάσαμε σε πολλά πράγματα), αλλά και για πολλούς συνεργάτες και μαθητές του όταν είχε τη διεύθυνση της Γαστρεντερολογικής κλινικής του Θεαγενείου.
     Σπούδασε ιατρική στην Αθήνα σε εποχές δύσκολες, κοινωνικά και οικονομικά, και ακολούθησαν έξι χρόνια μετεκπαίδευσης στην Αμερική, τότε που τα γράμματα έκαναν μέρες να διασχίσουν τον Ατλαντικό, που δεν υπήρχαν τηλέφωνα για άμεση επικοινωνία, και που η πρώτη του επιστροφή στην Ελλάδα έγινε μετά πέντε χρόνια απουσίας. Η επιστημονική και επαγγελματική ανάδειξη μέσα από τις δυσκολίες αυτές δεν τον έκανε υπερόπτη και αλαζόνα, αλλά του καλλιέργησε απεριόριστη ευγνωμοσύνη προς τους γονείς και τα αδέλφια του που τον στήριξαν, αλλά και μεγάλη κατανόηση και εγγύτητα προς τους αρρώστους και τα ποικίλα προβλήματά τους. 
     Ήταν συνήθως σοβαρός, αλλά με ένα διακριτικό χαμόγελο πάντα έτοιμο για χρήση, όταν έπρεπε να ενθαρρύνει, να παρακινήσει, να διευκολύνει μια δύσκολη κατάσταση. Είχε παραδοσιακή ευγένεια και αρχοντιά στη συμπεριφορά του, χωρίς να είναι απόμακρος και απρόσιτος. Αντίθετα, ήταν πάντα ευπροσήγορος, καταδεκτικός και ήρεμος, και μετέδιδε εντελώς φυσικά το ύφος αυτό στους γύρω του: δεν μπορούσες να μιλήσεις άσχημα, απότομα ή υβριστικά μπροστά του. Η εντύπωση αυτή δεν ήταν μόνο δική μου, αλλά την άκουσα κατά καιρούς από γιατρούς και νοσηλεύτριες που δούλεψαν μαζί του επί χρόνια.
     Το αρχαίο γνωμικό «Των φρονίμων ολίγα» του ταίριαζε απόλυτα:  μιλούσε περισσότερο με τη σιωπή και την όλη παρουσία του παρά με πολλά και φλύαρα λόγια. Τον θυμάμαι πάντα με ένα βιβλίο ή περιοδικό στο χέρι. Ήταν ενημερωμένος τόσο για ιατρικά όσο και για ευρύτερα θέματα κοινού ενδιαφέροντος, και απαντούσε πάντα μετρημένα, ζυγισμένα, με εύστοχες παρατηρήσεις και σχόλια που άντεχαν στην κριτική.
     Στην άσκηση της ιατρικής ήταν προσεκτικός, λεπτομερής χωρίς υπερβολές, ανθρώπινος και ευαίσθητος χωρίς να κάνει εκπτώσεις στην επιστημονική ποιότητα. Κανείς δεν γνωρίζει πόσους πάσχοντες ευεργέτησε είτε στο νοσοκομείο είτε ιδιωτικά: δεν μιλούσε ποτέ γι’ αυτά. Ωστόσο, είχα την ευκαιρία να γνωρίσω πολλούς πρώην ασθενείς του, που συνέχιζαν να τον συμβουλεύονται για κάθε είδους πρόβλημα για μεγάλο διάστημα μετά την αποχώρησή του από την ενεργό άσκηση της ιατρικής—μόνο καλά και αγαπητικά λόγια είχαν να πουν γι’ αυτόν. «Μνήμη δικαίου μετ’ εγκωμίων», έλεγε ο σοφός Σολομών. Ποια καλύτερη μνήμη μπορεί να αφήσει ένας γιατρός από την αγάπη και τα εγκώμια των ασθενών του; Οι συνθήκες άσκησης της ιατρικής μπορεί να μεταβάλλονται, αλλά οι βασικές ανθρώπινες ανάγκες παραμένουν αναλλοίωτες. Μπορούμε να συνεχίσουμε να ανταποκρινόμαστε σ’ αυτές σύμφωνα με το παράδειγμα του εκλιπόντος, χωρίς να χανόμαστε μέσα στην τεχνολογία και τη γραφειοκρατία που καθημερινά μας επιβάλλονται όλο και περισσότερο;
     Άνθρωπος μεγάλης υπομονής στις καλές του μέρες, ίσως επειδή γνώρισε την σοβαρή αρρώστια από μικρή ηλικία, έγινε ακόμη πιο καρτερικός στις μετέπειτα απανωτές ασθένειές του, ιδίως τα τελευταία χρόνια που αντιμετώπισε σοβαρούς περιορισμούς στην κινητικότητά του. Χωρίς υπερβολή, θα λέγαμε με τα λόγια του Απ. Παύλου ότι «εν ασθενεία ετελειώθη»,.
     Δεν θα ήθελε εκείνος, δεν χρειάζεται κι εγώ να πω περισσότερα. Αναπολώντας τις καλές μνήμες μιας ολόκληρης ζωής, εύχομαι εκ μέρους όλων μας να τον αναπαύσει ο Θεός «εν χώρα ζώντων» και να του αποδώσει κατά τα έργα του, με την θετική συνηγορία των ασθενών που διακόνησε. Καλόν Παράδεισο, αξέχαστε θείε Νίκο!

     Παράρτημα: Ένα σημαντικό μέρος των παιδικών αναμνήσεων από τον θ. Νίκο ήταν οι πολλοί δίσκοι 78 στροφών που είχε φέρει από την Αμερική, πρωτόγνωρο είδος για τις δικές μας εμπειρίες. Και το πιο γνωστό άσμα από την συλλογή εκείνη ήταν το Dominique, 'σουξέ' της εποχής, από τη Soeur Sourire, τη Βελγίδα ‘καλόγρια που τραγουδούσε’. Για να συμπληρώσω την ανάμνηση το παραθέτω εδώ. 

Πανεπιστήμιο

Μια λέξη που από μόνη της προκαλεί ένα κάποιο δέος. ‘Παν’: το όλον, όσο ανθρωπίνως μπορεί να εννοηθεί και να περιγραφεί. ‘Επιστήμη’: γνώση τεκμηριωμένη, μεθοδική, συστηματοποιημένη. Η σύνθεσή τους: σύνολο γνώσης που γεννά νέα γνώση, που προσθέτει κύρος σε όσους μοχθούν και προσπαθούν και δημιουργούν μέσα σ’ αυτό. Ο χώρος καταξιώνει τους ανθρώπους, που με τη σειρά τους αποτελούν ‘προστιθέμενη αξία’ για τον χώρο που διακονούν. Τα Πανεπιστήμια (με κεφαλαίο Π) επιλέγουν τόσο τους διδάσκοντες όσο και τους φοιτητές τους μ’ αυτό το κριτήριο: να βρουν και να προσλάβουν αξίους και να τους προσθέσουν περισσότερη αξία. Και στους μεν και στους δε παρέχουν το προνόμιο να ονομάζονται μέλη της ακαδημαϊκής τους κοινότητας, και να πολιτεύονται ανάλογα, αφού το υψηλό προνόμιο γεννά ανάλογες υποχρεώσεις.
     Υπάρχουν και πανεπιστήμια (με μικρό π). Εδώ κυρίαρχη έννοια είναι το προνόμιο ως δικαίωμα. Όχι στη μόρφωση (αυτή είναι η δικαιολογία, το προσωπείο). Δικαίωμα στον χαβαλέ, την ασυδοσία, την αναίδεια, την αντιλογία, το «ποιος είσαι εσύ που θα με ελέγξεις;», την ελεύθερη κατασκήνωση, το «μπάτε, σκύλοι, αλέστε». Αυτό που βλέπουμε στο ΑΠΘ στις μέρες μας, γέννημα σαράντα ετών ασυδοσίας, ατιμωρησίας και κομματικής εκμετάλλευσης. Με μια λέξη, άσυλο.
     Αν τα Πανεπιστήμια εξακολουθούν να αναγνωρίζουν τα πανεπιστήμια και να δίνουν και σε μας ευκαιρίες, είναι διότι υπάρχει ακόμη ‘λείμμα’ ανθρώπων που συνεχίζουν, έστω και μέσα σε τέτοιες συνθήκες, να παλεύουν τίμια για το ‘παν’ και την ‘επιστήμη’. Μέχρι πότε, άραγε;

Διακοπές

Απαραίτητη η ανάπαυλα από την καθημερινή ρουτίνα. Ακόμη κι αν η δουλειά δεν είναι πολλή, έχει σημασία να «βγαίνεις από τη μπρίζα» της ετοιμότητας, να μπορείς να λες «Συγγνώμη, αυτή την εβδομάδα απουσιάζω». Να είναι σχεδόν μοναδική σου έγνοια αν η πρωινή θάλασσα θα είναι ευχάριστη, ήρεμη, γαλήνια. Να μην έχεις ιδέα για το τι γίνεται στον κόσμο, σχεδόν. Γιατί υπάρχουν και πράγματα που δεν ξεφεύγουν.
     Όπως ο τελικός του Euro, όπου η Πορτογαλία μετά από δυο ώρες παιχνίδι πήρε επιτέλους το κύπελλο που η Ελλάδα της είχε στερήσει μέσα στο σπίτι της εκείνη τη χρυσή βραδιά του 2004. Κατ’ αναλογίαν, και αυτή έκλεψε την προσδοκία της Γαλλίας μέσα στο Παρίσι, με το ίδιο σκορ (1-0), ακόμη και μετά τον πρόωρο τραυματισμό του αρχηγού της. Συναρπαστικό παιχνίδι, αμφίρροπο μέχρι το τελευταίο σφύριγμα, και με τον Φερνάντο Σάντος να ευχαριστεί στα ελληνικά την παλιά του ομάδα.
     Δεν μπορώ να μη σταθώ στον ανόητο (δεν χωράει άλλη λέξη) θάνατο δυο νέων ανθρώπων από κέρατα ταύρων, ενός στην αρένα της Μαδρίτης και άλλου στους δρόμους της Παμπλόνα, στο εξωφρενικό εκείνο κυνηγητό ταύρων και ανθρώπων. Μόνο ρωμαϊκές θηριομαχίες θυμίζουν τα ‘φολκλορικά’ αυτά δρώμενα, και όσο πιο γρήγορα καταργηθούν, τόσο καλύτερα.
     Αφήνω όμως τα πεζά αυτά αγωνίσματα για να θυμηθούμε τον ‘υπεραθλητή’ Άγιο Παΐσιο, που φέτος γιορτάσθηκε για δεύτερη χρονιά μετά την επίσημη αγιοκατάταξή του. Βρεθήκαμε σε γειτονικό μοναστήρι για τη σχετική αγρυπνία, και ακούσαμε την προτροπή: φιλότιμο να αποκτήσουμε, που τόση ανάγκη το έχουμε σήμερα, άρρηκτα συνδεδεμένο με ταπείνωση και αγάπη, όπως το έδειχνε και το ασκούσε μια ζωή εκείνος. Την ευχή και τις μεσιτείες του να έχουμε πάντα.
     Φεύγοντας από την αγρυπνία μια σουβλιά στο δόντι μου θυμίζει ότι έχω αμελήσει τον τακτικό έλεγχο. Με τα λόγια του Πωλ Μπράντ, δόξα τω Θεώ για τον πόνο. Αυτό δεν μας εμποδίζει την επομένη να απολαύσουμε σε ειδυλλιακή ακτή μια εξαιρετική ψαροφαγία με την ευγενή φροντίδα δυο αγαπημένων φίλων -- μέχρι και δράκαινα σαχανάκι μας σέρβιραν!
     Στα μισά της εβδομάδος μια αγγλίδα πολιτικός παραιτείται από την υποψηφιότητα για την πρωθυπουργία μετά από φραστικό ατόπημα (σε απλή γλώσσα ‘πατάτα’): είπε ότι οι γυναίκες που μεγάλωσαν παιδιά είναι πιο ικανές από τις άτεκνες για να κυβερνήσουν μια χώρα. Δεν έχει σημασία αν αυτό που είπε είναι σωστό ή λάθος: το ότι χρησιμοποίησε ένα τέτοιο επιχείρημα απέναντι στην πολιτική αντίπαλό της θεωρήθηκε ‘φάουλ’, unfair, ‘κάτω από τη ζώνη’, και η κριτική που δέχθηκε από τα Μέσα ήταν τέτοια που δεν τη σήκωνε. Οι συμπατριώτες της δεν χαρίζουν κάστανα σε τέτοιες περιπτώσεις. Τι ευαισθησία κι αυτή! Οι δικοί μας δημόσιοι άνδρες και γυναίκες λένε και ακούνε πολύ χειρότερα, και ούτε που ιδρώνει το αυτί τους. Δεν έρχονται από εδώ οι ξένοι να μάθουν τίποτε; (Για την ιστορία, μετά από δυο μέρες η Theresa May έγινε η δεύτερη γυναίκα πρωθυπουργός της Βρετανίας).
      Η εβδομάδα κοντεύει στο τέλος, κι ένα νέο τρομοκρατικό πλήγμα συγκλονίζει ξανά τη Γαλλία, την ημέρα της Βαστίλλης, με πάνω από 80 νεκρούς. Πώς το λέει ο Απ. Παύλος; «Όταν λέγωσιν, εἰρήνη καὶ ἀσφάλεια, τότε αἰφνίδιος αὐτοῖς ἐφίσταται ὄλεθρος». Σύντομη επάνοδος στην πόλη, πολλή ζέστη, τακτοποίηση εκκρεμοτήτων, επιστροφή στη θάλασσα. Μετά το πρωινό μπάνιο του Σαββάτου μαθαίνουμε για τη χθεσινοβραδινή απόπειρα πραξικοπήματος στην Τουρκία που κατέληξε σε φιάσκο. Ο Ερντογάν έχει το πάνω χέρι--για καλό ή για χειρότερο; Αστάθεια και ανατροπές παντού, τίποτε δεν μένει ασάλευτο από τα ανθρώπινα, «πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει». Πόσο λίγο εκτιμούμε τη σταθερότητα, αυτό που λέμε περιφρονητικά ‘ρουτίνα’... Ας ελπίσουμε ότι θα σταματήσουν εκεί τα πράγματα, κι ας ξαναπιάσουμε δουλειά, και ο Θεός βοηθός.

Επιτροπές

Η έκθεση Chilcot για τον πόλεμο του Ιράκ και τον ρόλο της Βρετανίας που δόθηκε χθες στη δημοσιότητα είναι σφόδρα καταδικαστική για τον πρώην πρωθυπουργό Τόνι Μπλερ: ούτε λίγο ούτε πολύ, συμπεραίνει ότι ο πόλεμος δεν ήταν αναπόφευκτος, όπως είχε δηλώσει τότε ο πρώην προκειμένου να ‘βάλει πλάτη’ στις ΗΠΑ. Σύμφωνα με την έκθεση, το 2003 ο Σαντάμ Χουσεΐν δεν αποτελούσε άμεση απειλή ούτε διέθετε τα περιβόητα όπλα μαζικής καταστροφής (που ήταν το πρόσχημα για την εισβολή). Και βέβαια, όπως φάνηκε στη συνέχεια, η ανατροπή του δεν έλυσε το πρόβλημα της παγκόσμιας τρομοκρατίας, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.
     Εδώ όμως δεν προσπαθούμε να δικάσουμε τον Μπλερ ούτε να αθωώσουμε τον Σαντάμ. Για να συνδέσουμε την υπόθεση με τα καθ’ ημάς, όπου κάθε τόσο ακούμε για εξεταστικές επιτροπές που βγάζουν πέντε διαφορετικά πορίσματα ανάλογα με την κομματική τους σύνθεση, ας δούμε πώς γίνονται αυτά τα πράγματα αλλού. Η ‘Έρευνα για το Ιράκ’ (the Iraq Inquiry), όπως λέγεται επίσημα, ήταν μια ανεξάρτητη έρευνα που διατάχθηκε από τον διάδοχο του Μπλερ, τον Γκόρντον Μπράουν (και οι δυο του Εργατικού Κόμματος), το 2009, μετά από πιέσεις από το ευρύ κοινό και από το κοινοβούλιο. Ο σερ Τζων Τσίλκοτ που προήδρευσε της επιτροπής είναι πρώην ανώτερος κρατικός υπάλληλος και είχε την εντολή να εξετάσει την περίοδο από το καλοκαίρι του 2001 μέχρι το τέλος Ιουνίου του 2009, που περιλάμβανε τις παραμονές της εισβολής στο Ιράκ, τις στρατιωτικές δράσεις και τα επακόλουθά τους. Ξεκάθαρα πράγματα, και συμπεράσματα που δεν επιδέχονται αμφισβήτηση.

Δημοψηφίσματα

Στον απόηχο του βρετανικού δημοψηφίσματος και στο... ετήσιο μνημόσυνο του αντιστοίχου ελληνικού, το χθεσινό σκίτσο του Δ. Χαντζόπουλου (Καθημερινή) είναι ιδιαίτερα προσφυές. 

Αξιοπιστία

Η διεθνής αξιοπιστία είναι από εκείνες τις έννοιες που δύσκολα εκτιμούμε αν δεν γευθούμε τις συνέπειές της. Όταν έκανα ειδικότητα στο εξωτερικό, στα νοσοκομεία όπου είχε προηγουμένως εργασθεί Έλληνας γιατρός μετρούσαν οι εντυπώσεις από το προηγούμενο αυτό. Αν ο προηγούμενος είχε αφήσει καλές αναμνήσεις (εργατικότητα, επιμέλεια, συνέπεια, συνεργασία με το προσωπικό κτλ.), ο δρόμος για τον κάθε επόμενο ήταν πολύ πιο εύκολος, και υπήρχαν νοσοκομεία που είχαν προσλάβει σειρές ολόκληρες Ελλήνων γιατρών. Αν ο προηγούμενος είχε δημιουργήσει προβλήματα ή δεν είχε αποδώσει στον χώρο εργασίας του, η κακή σφραγίδα έμενε και οι κατοπινές αιτήσεις Ελλήνων υποψηφίων αντιμετωπίζονταν απορριπτικά ή με αυξημένη δυσπιστία. Μπορεί να θεωρούμε μια τέτοια στάση μεροληπτική, αλλά σε χώρους ανταγωνιστικούς όπως το παγκόσμιο εμπόριο όλα έχουν τη σημασία τους.
     Μού ήρθαν στο νου τα παραπάνω καθώς διάβαζα για την ‘Κόσκο’, το λιμάνι του Πειραιά και τη σχετική συμφωνία με το ελληνικό δημόσιο. Θυμίζω ότι ως χώρα όχι απλώς περιμένουμε ξένους επενδυτές, αλλά τους κυνηγάμε με το τουφέκι (προφανώς με την πανάρχαια έννοια του κυνηγιού...).

Επέτειος

Σαν σήμερα, πριν ένα χρόνο, μπήκε στη ζωή των Ελλήνων το αγγλικό δίλεξο capital controls. Πόσο γρήγορα περνάει ο καιρός! Και πόσο εύκολα ξεχνάμε, ή προσαρμοζόμαστε! Μάλλον το δεύτερο, που δείχνει και την αντοχή μας σε τέτοια καψόνια--μέχρι πότε άραγε;

[Το επετειακό σκίτσο του Ηλ. Μακρή, Καθημερινή]

Συμβατικά

Πρόσφατα η Καθημερινή δημοσίευσε δυο επιστολές αναγνωστών που... θυμήθηκαν να διαφωνήσουν για το αν η τρέχουσα χιλιετία άρχισε το 2000 ή το 2001. Φαίνεται αστείο, κι έτσι αποφάσισα να βάλω τα πράγματα στη θέση τους. Αποτέλεσμα ήταν η παρακάτω επιστολή που δημοσιεύθηκε προχθές (25/6). Βγάλτε μόνοι σας συμπέρασμα, κι αν θέλετε, λάβετε θέση.

     "Είναι άξιο απορίας πώς, έχοντας ήδη περάσει προ αρκετών ετών το κατώφλι της τρίτης μετά Χριστόν χιλιετίας, διαφωνούμε ακόμη για το αν αυτή άρχισε με το 2000 ή με το 2001. Σε κάθε περίπτωση η χρονολογία εκείνη πέρασε και δεν θα την ξαναγιορτάσουμε (όπως σίγουρα δεν θα γιορτάσουμε και την είσοδο της επόμενης χιλιετίας...). Οι διαφωνούντες αναγνώστες σας κ.κ. Μαράτος (8/6/16) και Σεραϊδάρης (22/6/16) φαίνεται να λησμονούν ότι οι χαρακτηρισμοί ‘προ Χριστού’ και ‘μετά Χριστόν’ εισήχθησαν πολύ αργότερα από την έλευση του Χριστού και έχουν συμβατικό χαρακτήρα. Με όλο τον οφειλόμενο σεβασμό προς τη μεγάλη Χριστιανική εορτή και την ιστορική και θεολογική της σημασία, κανείς δεν γνώριζε κατά την γέννηση του Χριστού ότι επρόκειτο αυτή η χρονική στιγμή να αποτελέσει σημείο καμπής της ιστορίας: αν υποτεθεί ότι κάτι τέτοιο ήταν γνωστό, τότε η ημέρα εκείνη θα χαρακτηριζόταν ως Πρώτη του Πρώτου Έτους (και δεν θα τοποθετούνταν, συμβατικά και αυθαίρετα και πάλι, την 25η Δεκεμβρίου [τίνος έτους άραγε;], τέσσερεις αιώνες αργότερα). Συνεπώς, ας δεχθούμε ότι αυτό που άλλαξε το έτος 2000 ήταν το πρώτο ψηφίο του έτους, κι αυτό ήταν τόσο ορατό και αναγνωρίσιμο ώστε να εννοηθεί ως αλλαγή χιλιετίας. Αυτό και μόνο, και τίποτε άλλο. Εξάλλου, τι αντιπροσωπεύει μια χιλιετία μπροστά στην αιωνιότητα;"

Διαζύγιο α λα αγγλικά

Λόγω απουσίας σε συνέδριο τις κρίσιμες μέρες του Βρετανικού δημοψηφίσματος δεν μπόρεσα να σχολιάσω έγκαιρα τα προσφάτως τεχθέντα στη χώρα που με φιλοξένησε αρκετά χρόνια, συνέβαλε στην ιατρική μου παιδεία και από του τρέχοντος έτους με συνταξιοδοτεί για όσα έκανα (και πλήρωσα) τα χρόνια εκείνα. Ωστόσο, διάφοροι φίλοι και συνάδελφοι με ρώτησαν πώς είδα την λαϊκή ετυμηγορία υπέρ του Brexit, κι έτσι οφείλω μιαν απάντηση.
     Λοιπόν, αυτό που απέδειξε η όλη διαδικασία είναι ότι είναι όχι αδύνατο, αλλά παντελώς ανόητο να απλουστεύεις ένα τόσο σύνθετο θέμα όπως η παραμονή ή η έξοδος μιας χώρας από την Ευρωπαϊκή Ένωση σε ένα διχοτομικό ερώτημα του τύπου 'Ναι/Όχι', 'Έξω/Μέσα'. Δεν υπάρχει περίπτωση να είναι κανείς ολότελα ικανοποιημένος με οποιοδήποτε αποτέλεσμα (ό,τι κι αν ψήφισε) και να μην κάνει δεύτερες, πιο ψύχραιμες σκέψεις («Καλά βγήκαμε, αλλά τώρα τι κάνουμε;») αφού καταλαγιάσει ο κουρνιαχτός της θριαμβολογίας. Βάζω στοίχημα (βλέπετε, το δημοψήφισμα έγινε υπόθεση και των σχετικών γραφείων που έκαναν χρυσές δουλειές στη Βρετανία) ότι ο περισσότερος απλός κόσμος δεν είχε και δεν έχει ιδέα για την έκταση των συνεπειών του Brexit, έστω και μετά από δυο χρόνια προεργασίας για την ψήφο αυτή (αν θέλετε, συγκρίνετε το χρονικό αυτό διάστημα με τη μία εβδομάδα που χρειάστηκε για το δικό μας δημοψήφισμα πέρυσι τέτοιον καιρό). Από την άλλη, ένα τέτοιο θέμα ήταν εκ φύσεως ανοικτό σε σωβινισμό, λαϊκισμό, πολιτικό καιροσκοπισμό, παραπληροφόρηση, εκφοβισμό και όποια άλλη καλοπροαίρετη πολιτική πρακτική μπορεί κανείς να σκεφθεί: τέτοια φαινόμενα δεν είναι καθόλου άγνωστα ακόμη και στις καλύτερες κοινοβουλευτικές δημοκρατίες.
     Απομένει βέβαια να δούμε πώς ακριβώς θα υλοποιηθεί το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος. Ωστόσο, με την αφορμή αυτή ακούσαμε από διάφορες πλευρές να ζητείται η επανεξέταση των όρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η δική μου απλή σκέψη: Ευρώπη με λιγότερη εξωεθνική εξουσία και αυθαιρεσία, και με σεβασμό στις ιδιαιτερότητες των λαών που την αποτελούν, με κύριο μέλημα την επιβίωση και όχι την εξαθλίωσή τους. Ουτοπία; 

Κυοφορία

Δεκατρία χρόνια έχουν περάσει από τότε που κυκλοφόρησε το βιβλίο μου ‘Μιλώντας με τον άρρωστο’. Έχοντας προηγουμένως γνωρίσει την εκτεταμένη ξένη βιβλιογραφία πάνω στο θέμα, και βλέποντας την αντίστοιχη έλλειψη στον ελληνικό χώρο (και τις συνέπειές της στην καθημερινή ιατρική πράξη) είχα γράψει το μικρό εκείνο εγχειρίδιο με τους βασικούς κανόνες της επικοινωνίας γιατρού-ασθενούς. Η αποδοχή του ήταν γενικά καλή, τα σχόλια που δέχθηκε θετικά, και χρησιμοποιήθηκε και ως εκπαιδευτικό βοήθημα σε σχετικά μαθήματα. Η ανάγκη και η επιθυμία για μια ανανεωμένη έκδοση σιγόκαιγε εδώ και πολύ καιρό. Νέα θέματα επικοινωνίας ανέκυψαν και χρειάστηκαν ανάπτυξη, τα παλιά πέρασαν από αναθεώρηση, φίλοι και συνάδελφοι συνέβαλαν με τη δική τους ειδίκευση (και τους ευχαριστώ γι' αυτό), η γλώσσα γυαλίστηκε πολλές φορές, μ’ ένα λόγο έπεσε πολλή δουλειά, σε ώρες ‘άγριες’ και σε κενά ανάμεσα σε άλλες πιεστικές ασχολίες. Κάποια στιγμή το έργο έφτασε στο τέλος, δηλαδή στην αρχή: σήμερα το παρέδωσα στον εκδότη για επεξεργασία, οπότε ξεκινά μια νέα ‘κυοφορία’. Ελπίζω να κρατήσει λιγότερο από εννιά μήνες. Περισσότερα εν καιρώ.

Μνήμη πολέμου

Με αφορμή τη συμπλήρωση 100 ετών από τη μάχη του Σομ στον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο οι αγγλικές εφημερίδες δημοσιεύουν αναμνηστικά άρθρα με σχετικό φωτογραφικό υλικό από την πολυαίμακτη εκείνη σύγκρουση, τη μεγαλύτερη του ‘Μεγάλου Πολέμου’ (για τους Άγγλους ένας ήταν ο Μεγάλος Πόλεμος...) που κράτησε πάνω από τέσσερεις μήνες (από την 1η Ιουλίου ως τα μέσα Νοεμβρίου) και είχε συνολικό ανθρώπινο κόστος πάνω από ένα εκατομμύριο νεκρούς και τραυματίες. «Λάσπη, αίμα και ματαιότητα» ήταν ο λιτός μετέπειτα χαρακτηρισμός της μάχης εκείνης του σημάδεψε ολόκληρο τον πόλεμο, μια κλιμάκωση προσωπικών και εθνικών εγωισμών ανάμεσα στις τότε μεγάλες αυτοκρατορικές δυνάμεις. Η εικόνα που κράτησα (από τον Observer) δείχνει Άγγλους στρατιώτες μέσα σε ένα χαράκωμα να ετοιμάζουν τις ξιφολόγχες τους την αυγή της επίθεσης. Θάνατο ετοιμάζονται να προσφέρουν, θάνατο να εισπράξουν. Κανείς τους δεν ξέρει αν θα δει το βράδυ... Αρχαίο μάθημα ο πόλεμος, πάντα με ίδια ή παρόμοια κίνητρα, πάντα αδιάβαστο και πάντα αμάθητο από μια ανθρωπότητα που επιμένει εδώ και χιλιάδες χρόνια στα λάθη της.

 

Ιατροφιλοσοφία

Αναζητώντας στο Διαδίκτυο κάποιο άλλο απόφθεγμα, έπεσα πάνω στο παρακάτω κείμενο του Thomas Sydenham (1624-1689) που κέρδισε την επωνυμία ‘Άγγλος Ιπποκράτης’ (δική μου η ελληνική απόδοση). Δεν ξέρω αν θα μπορούσε κανείς να συνοψίσει διαφορετικά τη φιλοσοφία και τη ανθρωπολογία της ιατρικής σε τόσο λίγες λέξεις.

«Κάθε άνθρωπος που σκοπεύει να δοθεί στη φροντίδα των άλλων θα πρέπει να σκεφθεί σοβαρά τα ακόλουθα τέσσερα πράγματα. Πρώτον, ότι μια μέρα θα πρέπει να δώσει λόγο στον Υπέρτατο Κριτή για όλες τις ζωές που του εμπιστεύθηκαν τη φροντίδα τους. Δεύτερον, ότι εφόσον όλη του η επιδεξιότητα και γνώση και ενεργητικότητα του έχουν δοθεί από τον Θεό, θα πρέπει να ασκούνται για τη δόξα Του και για το καλό της ανθρωπότητας, και όχι μόνο για κέρδος ή φιλοδοξία. Τρίτον, ας σκεφθεί ότι έχει αναλάβει τη φροντίδα όχι κάποιου κατώτερου πλάσματος, διότι για να αναδείξει την αξία, το μεγαλείο του ανθρώπου, ο μονογενής Υιός του Θεού έγινε ο ίδιος άνθρωπος και εξευγένισε τον άνθρωπο με τη θεϊκή Του αξιοπρέπεια, και πολύ περισσότερο, πέθανε για να τον λυτρώσει. Και τέταρτον, αφού ο γιατρός είναι κι αυτός θνητός, θα πρέπει να ανακουφίζει τους πάσχοντες ασθενείς του με επιμέλεια και αγάπη, διότι μια μέρα θα πάσχει παρόμοια κι εκείνος».

Κατάκριμα

Κάποτε μαθαίναμε ότι πρέπει να νιώθουμε υπερήφανοι για την καταγωγή μας, για την πίστη μας, για τις άριστες επιδόσεις μας κατά περίπτωση στις επιστήμες, τις τέχνες, την έντιμη εργασία μας. Στην Ελλάδα του 21ου αιώνα όσοι καυχώνται για την ελληνικότητά τους θεωρούνται επίσημα ‘ρατσιστές’ και όσοι είναι περήφανοι για την πίστη τους ‘φανατικοί’, ενώ η αριστεία είναι ο αποδιοπομπαίος τράγος της δημόσιας ζωής. Κοντά σε τόσες άλλες λέξεις έχασε και η υπερηφάνεια το νόημα της, και κατάντησε να σημαίνει συγκεκριμένο σεξουαλικό αυτοπροσδιορισμό. Κι έτσι, σε μια εποχή που γίνονται επίσημες εισηγήσεις για κατάργηση των σχολικών παρελάσεων, ακούμε να διαφημίζεται και στα κρατικά δελτία ειδήσεων η ετήσια ‘παρέλαση υπερηφάνειας’ των ομοφυλοφίλων.

     Στο τέλος του ‘Επιταφίου’ ο Θουκυδίδης βάζει στο στόμα του Περικλή την φράση: «ἆθλα γὰρ οἷς κεῖται ἀρετῆς μέγιστα, τοῖς δὲ καὶ ἄνδρες ἄριστοι πολιτεύουσιν» («Εκεί όπου ορίζονται σπουδαία έπαθλα για την ανδρεία, εκεί υπάρχουν και οι άριστοι πολίτες» [μετάφρ. Α. Βλάχου]). Αντίστροφα βέβαια, αν η πολιτεία δεν τιμά την ανδρεία, την πίστη, την αρετή, την τιμιότητα, τη σωφροσύνη, αλλά αντίθετα αναδεικνύει και προβάλλει την ψευδεπίγραφη σεξουαλική ‘υπερηφάνεια’, κατεβάζει τον κοινωνικό πήχυ στο κατώτερο δυνατό σημείο. Κι αυτό δεν είναι απλώς κρίμα, αλλά αφορμή για κατάκριμα.

[Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή 17/6/2016]

     ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ: Το σύνθημα «Άνδρας (ή γυναίκα) δεν γεννιέσαι, γίνεσαι» της φετινής παρέλασης ήταν ιδιαίτερα ύπουλο. Αυτό που πρακτικά υπονοεί είναι: «Αφήστε μας ελεύθερους να φτιάχνουμε ομοίους μας». Και αυτό είναι ακριβώς που απορρίπτει μια υγιώς σκεπτόμενη μερίδα ανθρώπων. Επιτέλους, τι πιο φυσικό από τα αγόρια να μεγαλώνουν σαν άνδρες και τα κορίτσια σαν γυναίκες; Οι ‘μεταλλάξεις’ αποτελούν απόκλιση. Ας μάθουμε να ξεχωρίζουμε το φυσιολογικό από την απόκλιση. Όπως έχουμε ξαναπεί, ο Αισωπικός μύθος της αλεπούς με την κομμένη ουρά έχει πλήρη εφαρμογή στην περίπτωση του gay pride και των συναφών εκδηλώσεων.

Mors janua vitae

Όπως έχουμε ξαναπεί, δεν υπάρχει επιστημονική ή άλλη εξήγηση για τον λεγόμενο ‘νόμο της σειράς’, για το φαινόμενο να σου τυχαίνουν την ίδια μέρα διαδοχικά ιατρικά περιστατικά με παρόμοια χαρακτηριστικά, μια πραγματικότητα που γνωρίζουν όλοι οι γιατροί από τα χρόνια της ειδίκευσής τους. Έτσι και η εβδομάδα αυτή ξεκίνησε τη Δευτέρα με τρεις εισαγωγές όμοιες, αλλά και διαφορετικές. Τρεις γυναίκες ίδιας ηλικίας (εξήντα κάτι), με δύσπνοια, χαμηλό οξυγόνο και πνεύμονες που αγωνίζονταν να εκπληρώσουν την αποστολή τους υπό το βάρος του μεταστατικού καρκίνου. Και στις τρεις η διάγνωση ήταν σχετικά πρόσφατη (μήνες) και η εξέλιξη γρήγορη: η νόσος κάλπαζε εκτός ελέγχου. Η πορεία τους; Η μία μπήκε στον αναπνευστήρα το ίδιο βράδυ. Μάταια ίσως, μια και κατέληξε μετά 48 ώρες. Απλώς δώσαμε λίγο χρόνο στην οικογένειά της να καταλάβει και να αποδεχθεί το αναπόφευκτο τέλος. Η δεύτερη πάλεψε μέχρι το πρωί της Παρασκευής. Χρειάστηκε ανακουφιστική καταστολή με μορφίνη («φάρμακο του Θεού» ονόμαζε ο Thomas Sydenham το βάμμα του οπίου τον 17ο αιώνα, και κάπως έτσι θα χαρακτήριζε και τη μορφίνη) για να της αμβλύνει την αβάσταχτη και συνεχή αίσθηση ότι «πνίγομαι», και τελικά έφυγε ήρεμη. Στην τρίτη έκανα βρογχοσκόπηση: σχεδόν κλειστός ο ένας πνεύμονας, ευτυχώς αντιρροπεί τα πράγματα ο άλλος, λίγη βοήθεια με οξυγόνο και εισπνοές, ίσως προλάβει να δει όφελος από την ογκολογική της θεραπεία. Συμπτωματική βελτίωση, να κερδίσουμε λίγο χρόνο και βλέπουμε.

     Έτσι στο ‘παιχνίδι’ της εβδομάδος το ‘σκορ’ είναι 2-1, με νικητή τον θάνατο, δηλαδή την άλλη ζωή. Ακόμη δυο ονόματα στο σημερινό ψυχοχάρτι (παραμονή Πεντηκοστής γαρ). Εμείς ως άνθρωποι πενθούμε αυτούς που έφυγαν, κι εκείνοι φαντάζομαι ότι κουνούν συγκαταβατικά το κεφάλι για μας που παλεύουμε με νύχια και δόντια να τους κρατήσουμε στον κόσμο αυτό. «Αν ξέρατε...» θα λένε. Και όμως έτσι θα συνεχίσουμε, μέχρι ‘την ημέραν εκείνην και την ώραν’ του καθενός μας.

     [Σημ. Η λατινική φράση του τίτλου μεταφράζεται ‘Ο θάνατος πύλη της ζωής’.]

     Υστερόγραφο: Δυστυχώς και η τρίτη ασθενής ακολούθησε τον ίδιο δρόμο "μετ' ου πολλάς ημέρας". Η αναλαμπή ήταν εντελώς προσωρινή, αλλά τόσο χρήσιμη!

Ήθη

Με αφορμή την τραγική δολοφονία της Αγγλίδας βουλεύτριας Τζο Κοξ, 41 ετών, από έναν φανατικό διάβασα σε μια νεκρολογία της ότι ζούσε με τον σύζυγο και τα δυο παιδιά της σε μια τροποποιημένη μαούνα στον Τάμεση (κάτι που δεν είναι σπάνιο στην Αγγλία) [εικόνα] και πήγαινε στη Βουλή των Κοινοτήτων με ποδήλατο. Προφανώς τα κοινοβουλευτικά ήθη διαφέρουν από χώρα σε χώρα.

Γραφειοκρατία

Η 'Καθημερινή' δημοσίευσε προ καιρού (22/5/2016) την ακόλουθη επιστολή, με τίτλο 'Η γραφειοκρατία και τα τρία ευρώ'. Είναι τόσο εύγλωττη που δεν χρειάζεται κανένα σχόλιο, αλλά γεννά μια πίκρα και μια απογοήτευση για το φαινόμενο που περιγράφει. Διαβάζει άραγε κανείς υπεύθυνος;

     Κύριε διευθυντά 

     Σε επαρχιακή πόλη ο υποθηκοφύλακας ζήτησε την προσκύρωση 2 τετραγωνικών εκατοστών από την παράπλευρη οδό για να μεταγράψει αγοραπωλησία οικοπέδου μέσα στο σχέδιο πόλεως! Τώρα πρέπει επιτροπή του δήμου να ορίσει την τιμή μονάδος και να συνεδριάσει το δημοτικό συμβούλιο για να πάρει απόφαση και να πραγματοποιηθεί η προσκύρωση. Το ποσόν ασήμαντο, δεν υπερβαίνει τα τρία ευρώ, αλλά ποιος υπολογίζει τις εργατοώρες, τον χρόνο καθυστέρησης, τα νεύρα των πολιτών; Η γραφειοκρατία νίκησε. Νομίζει κανείς ότι χωρίς πάταξη της γραφειοκρατίας μπορούν να γίνουν επενδύσεις;

     Σπύρος Λιβάνης
     Κόρινθος

Θέματα αίματος

Η Google μας πληροφορεί ότι σήμερα είναι η Παγκόσμια Ημέρα του Εθελοντή Αιμοδότη, που γιορτάζεται στην επέτειο των γενεθλίων του Karl Landsteiner (1868-1943). Ο άνθρωπος αυτός το 1901 περιέγραψε για πρώτη φορά το σύστημα των ομάδων αίματος (αργότερα πήρε και Νόμπελ για την ανακάλυψη αυτή). Ακόμη, χωρίς βέβαια να το γνωρίζει, έγινε αιτία να στραφώ στην Ιατρική (και τι θα γινόταν αυτή η άμοιρη η επιστήμη χωρίς την αφεντιά μου;;;). Θα πρέπει να ήμουν στη Β' Γυμνασίου όταν στα θέματα των τότε εισαγωγικών εξετάσεων για το πανεπιστήμιο έπεσαν και οι ομάδες αίματος και τα προβλήματα που δημιουργεί η ασυμβατότητά τους στα νεογνά κτλ. Είχε γίνει τότε σάλος διότι τάχα το συγκεκριμένο κεφάλαιο δεν περιλαμβανόταν στην εξεταστέα ύλη, κι αυτό μου έκανε εντύπωση διότι ήξερα το θέμα από το μάθημα της Ανθρωπολογίας στην Στ΄ Δημοτικού. «Για ένα τέτοιο θέμα διαμαρτύρονται;» είπα. «Αυτό ακόμη κι εγώ μπορώ να το γράψω». Δεν ήταν βέβαια η μόνη αιτία, αλλά η σκέψη σιγά-σιγά παγιώθηκε μέχρι να τελειώσω το Γυμνάσιο. Έχοντας δυο θείους γιατρούς (και τον μακαρίτη τον νουνό μου) δεν ήμουν και άσχετος με το κλίμα της ιατρικής, έστω κι αν οι συνθήκες σπουδών και εργασίας αλλάζουν από τη μία γενιά στην άλλη. Τα υπόλοιπα ανήκουν στην ιστορία. Το αν η επιλογή αυτή ήταν η άριστη δυνατή για μένα ας μη το κρίνω εγώ.
     Για να ξαναγυρίσουμε όμως στην εθελοντική αιμοδοσία, πρόκειται για έναν θεσμό που πρέπει οπωσδήποτε να καλλιεργήσουμε και να στηρίξουμε με κάθε τρόπο. Η χώρα μας δεν καλύπτει γενικά τις ανάγκες της σε αίμα και αναγκάζεται να εισάγει και από άλλες χώρες, με πολύ σημαντικό κόστος. Από την άλλη, οι ανάγκες για μεταγγίσεις αυξάνονται καθώς η ιατρική γίνεται πιο επιθετική, όχι όμως πάντα με σωστές ενδείξεις, που σημαίνει ότι κι εδώ, όπως και σε τόσα άλλα θέματα, γίνεται κατάχρηση. Συνεπώς χρειάζεται σωστή εκπαίδευση τόσο του κοινού για την αξία της δωρεάς, όσο και του ιατρικού κόσμου για τη συνετή αξιοποίησή της.

"Ο του κόσμου άρχων"

Με την έναρξη του τρέχοντος μηνός έγιναν τα εγκαίνια της Gotthard, της μεγαλύτερης σήραγγας του κόσμου, μήκους 55 χιλιομέτρων, κάτω από τις Άλπεις. Είχα την ευκαιρία πριν αρκετά χρόνια να περάσω την οδική σήραγγα του ίδιου ορεινού όγκου, μήκους (μόνο...) 17 χιλιομέτρων, και είχα εντυπωσιασθεί από την ευκολία με την οποία βρίσκεται κανείς από την γερμανόφωνη στην ιταλόφωνη Ελβετία, έστω και χάνοντας κάτι από το πανόραμα των χιονισμένων βουνών. Τα εγκαίνια έγιναν παρουσία αρχηγών κρατών, με χαρές και πανηγύρια και εκδηλώσεις μνήμης για τους εργάτες που σκοτώθηκαν κατά την κατασκευή του τεράστιου αυτού τεχνικού έργου. Μέχρι εδώ ίσως δεν θα μπορούσε κανείς να ψέξει τα πράγματα. Δυστυχώς όμως, αρχίζοντας με μια ‘συμπροσευχή’ Καθολικού Ιερέα, Ραβίνου, Μουφτή και Προτεστάντισσας Κληρικού οι εορτασμοί συνεχίστηκαν με ποικίλα οργιαστικά δρώμενα και κατέληξαν σε μια απροκάλυπτη Σατανιστική τελετή, με λατρεία ενός τράγου με τεράστια κέρατα και άλλα τέτοια.   
     Προφανώς η επίσημη δήθεν Χριστιανική Ευρώπη προσκυνάει πλέον ολοφάνερα τον Σατανά, που της λέει, όπως τότε στους πειρασμούς του Κυρίου: «Σοὶ δώσω τὴν ἐξουσίαν ταύτην ἅπασαν καὶ τὴν δόξαν αὐτῶν, ὅτι ἐμοὶ παραδέδοται, καὶ ᾧ ἐὰν θέλω δίδωμι αὐτήν. Σὺ οὖν ἐὰν προσκυνήσῃς ἐνώπιόν μου, ἔσται σου πᾶσα» [Λουκ. 4:6-7]. Και όπως σημειώνει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης στην Αποκάλυψη, οι άρχοντες της γης «ἐξουσίαν ὡς βασιλεῖς μίαν ὥραν λαμβάνουσι μετὰ τοῦ θηρίου. Οὗτοι μίαν γνώμην ἔχουσι, καὶ τὴν δύναμιν καὶ τὴν ἐξουσίαν αὐτῶν τῷ θηρίῳ διδόασιν» [Αποκ. 17:12-13]. Αυτό αποδείχθηκε στη δαιμονική τελετή που σημάδεψε τα εγκαίνια της νέας σήραγγας (Σημ. Η σήραγγα λεγόταν αρχικά Sankt Gotthard, αλλά τι δουλειά έχει ο άγιος [Sankt] με τους διαβόλους;).
     Για όσους θέλουν περισσότερα στοιχεία, στην Ενωμένη Ρωμιοσύνη περιγράφονται αναλυτικά τα συμβάντα και υπάρχει ολόκληρο το σχετικό βίντεο. Τι άλλο να πούμε; Ο Θεός ας μας ελεήσει όλους.

Ιπτάμενα

Η Ρωσία παρουσίασε ένα νέο επιβατικό αεροσκάφος, το MC-21, που διαφημίζεται ότι είναι καλύτερο από τα Μπόινγκ ή τα Αίρμπας που κυριαρχούν στην αγορά εδώ και δεκαετίες, και θα είναι έτοιμο για πώληση τον επόμενο χρόνο. Την παρουσίαση έκανε ο ίδιος ο πρωθυπουργός Μεντβέντεφ. Διάβασα την είδηση στη Guardian, και τα 1500 και πλέον σχόλια που τη συνοδεύουν στην ιστοσελίδα είναι κυρίως πολιτικά (και πολωτικά), με αναφορές στη διαμάχη με την Ουκρανία, την προσάρτηση της Κριμαίας, το ποιος έρριξε την πτήση ΜΗ17, την εμπλοκή στη Συρία και άλλα παρόμοια. Στην ιστορία πάντα η εμπορεύσιμη παραγωγή μιας χώρας αποτελούσε μέσο για την άσκηση πολιτικής, με κυριώτερα παραδείγματα τα καύσιμα και τα πολεμικά όπλα, αλλά και τα ναρκωτικά. Σήμερα, με τη βοήθεια της μαζικής επικοινωνίας, η εμπορική πολιτική παίρνει πρόσθετες διαστάσεις, και αντί για λίγους και ‘ειδικούς’ ή ‘μυημένους’ στο κάθε θέμα, τον λόγο (και τις αντίστοιχες υποψίες) έχουν οι πάντες ανά τον κόσμο. Βλέπετε, η γνώση που πήγασε από εκείνο το αρχικό απαγορευμένο δένδρο σήμανε και το τέλος της αθωότητας για την ανθρωπότητα που ακολούθησε, με όλα τα παρεπόμενά της.
     Μια λεπτομερέστερη ιατροφιλοσοφική ανάλυση για τη Γνώση, την Ευθύνη και την Αθωότητα μπορείτε να βρείτε ΕΔΩ.

'Καιρός παντί πράγματι'

Η Μ. Κατσουνάκη αναφέρεται στο σημερινό της άρθρο, με τίτλο ‘Γλωσσοδέτης διαρκείας’ (Καθημερινή) στη συζήτηση για τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών που άρχισε πρόσφατα. Παραθέτει ένα απόσπασμα του Φ. Κακριδή για το θέμα, και το αντιγράφω:

     «Ενα τόσο σοβαρό και νευραλγικό παιδαγωγικό πρόβλημα δεν το συζητούμε δημόσια σε στιγμές πολιτικής αναταραχής, με κυβερνήτες ανερμάτιστους που δεν εμπνέουν εμπιστοσύνη, και δεν το συζητούμε δημόσια όσο η πατρίδα μας κινδυνεύει...».

     Να μια φράση που θα μπορούσαμε να τη γράψουμε σε κάποιο περίοπτο σημείο και να την δείχνουμε/επαναλαμβάνουμε κάθε φορά που βλέπουμε να έρχεται (τεχνηέντως και σκοπίμως;) στο προσκήνιο της δημοσιότητας κάποιο μεγάλο πρόβλημα (όχι μόνο παιδαγωγικό).

Διπλωματικές προτεραιότητες

Διαβάζω ότι η εν Αθήναις πρεσβεία των ΗΠΑ, προφανώς στα πλαίσια των διπλωματικών της καθηκόντων, καλεί άλλες ξένες πρεσβείες να στηρίξουν ενεργά την επικείμενη παρέλαση των ομοφυλοφίλων στην Αθήνα (Athens Pride), «ως μέρος της δέσμευσής μας για τα οικουμενικά ανθρώπινα δικαιώματα», όπως λέει. Μάλιστα. Όταν μια χώρα βρίσκεται σε κρίση εδώ και αρκετά χρόνια, και αναδεικνύονται καθημερινά θέματα όπως ανεργία, ελλείψεις υγειονομικού υλικού, πείνα, φτώχια, κατάργηση εργασιακών δικαιωμάτων (για να μη μιλήσουμε για οικονομική ισοπέδωση με συμφωνίες τύπου ΤΤΙΡ), το ‘οικουμενικό ανθρώπινο δικαίωμα’ που έχει αποκλειστική προτεραιότητα για τους υπερπόντιους 'προστάτες' είναι οι παρελάσεις των ομοφυλοφίλων. Τα υπόλοιπα είναι πολύ ψιλά γράμματα. Ακούσατε τίποτε εσείς γι' αυτά; 

‘Παρ’ ἐλπίδα πᾶσαν’

Έχω αναφέρει ξανά πριν μερικά χρόνια το παρακάτω απόσπασμα, παρμένο από το σημερινό Συναξάρι, και το ξαναγράφω λόγω επικαιρότητος: «Τῇ αὐτῇ ἡμέρα, μνήμη τῆς μετά φιλανθρωπίας ἐπενεχθείσης ἡμῖν φοβερᾶς ἀπειλῆς καί ἀνάγκης, ἐν τῇ τῶν Βαρβάρων ἐπιδρομῇ, ὄτε, μέλλοντας ὑπ’ αὐτῶν δικαίως αἰχμαλωτίζεσθαι καί φόνῳ μαχαίρας παραδίδοσθαι, ὁ οἰκτίρμων καί φιλάνθρωπος Κύριος, διά σπλάγχνα ἐλέους αὐτοῦ, παρ’ ἐλπίδα πᾶσαν ἐλυτρώσατο ἡμᾶς». Εκείνοι που κατέγραψαν με τόσο λιτό τρόπο τα γεγονότα δεν τα φαντάσθηκαν: τα βίωσαν προσωπικά και χειροπιαστά, και επέζησαν για να μας τα αφηγηθούν. Δεν αρνούνται τον φόβο, τον πανικό, την απόγνωση, το αδιέξοδο, δεν ισχυρίζονται ότι όλα αυτά πέρασαν εύκολα, όπως δεν αρνούνται και ότι ‘δικαίως’ θα πάθαιναν όλα εκείνα τα δεινά. Ωστόσο, η λύση δόθηκε ‘παρ’ ἐλπίδα πᾶσαν’, με τρόπο αναπάντεχο και ανεξήγητο για τα ανθρώπινα δεδομένα. Με θαύμα του Θεού. Και αυτό ομολογούν, και το θυμόμαστε κι εμείς μέχρι και σήμερα.
     Μήπως ως λαός θα πρέπει να ξεκινήσουμε από εκείνο το ‘δικαίως’, από την παραδοχή και ομολογία ότι ‘ἄξια ὧν ἐπράξαμεν ἀπολαμβάνομεν’, για να μπορούμε να ελπίζουμε και σε λύτρωση ‘παρ’ ἐλπίδα πᾶσαν’; Όλα αυτά βέβαια προϋποθέτουν την πίστη στον ‘οἰκτίρμονα καί φιλάνθρωπον Κύριον’. Την έχουμε;

Αρχαιότητες

Το ιστολόγιο του Ν. Σαραντάκου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» φιλοξενεί σήμερα ένα άρθρο και έναν εκτενή σχολιασμό από αναγνώστες για τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών στο γυμνάσιο (με αφορμή τις προτάσεις 56 Πανεπιστημιακών για κατάργησή τους). Τον διάβασα με ενδιαφέρον και σημειώνω εδώ κάποιες σκέψεις μου. Νομίζω λοιπόν ότι η στάση μας απέναντι σε κάθε σχολικό μάθημα, από τη γλώσσα και τα θρησκευτικά μέχρι τη γυμναστική και τη μουσική, σε μεγάλο βαθμό διαμορφώνεται από τους καθηγητές που μας το διδάσκουν, την προσέγγιση και την αγάπη τους προς το μάθημα τους. Προσωπικά ευτύχησα να έχω σε όλο το γυμνάσιο γενικά καλούς φιλολόγους, και είχα και την κατ’ οίκον επικουρία του πατέρα μου και του παππού Γιάννη (σιδηροδρομικός ήταν ο μακαρίτης, αλλά ήξερε τον Τζάρτζανο απ’ έξω και μας εξέταζε δυο φορές το χρόνο, όταν είχαμε εξετάσεις στο σχολείο). Όταν γνώρισα καλούς μαθηματικούς ήταν μάλλον αργά.
     Τι μου έμεινε από τα αρχαία που διδάχθηκα πριν τόσες δεκαετίες; Κάποια από τα κείμενα του Ζούκη και μερικοί μύθοι του Αισώπου. Η αρχή της ‘Κύρου Αναβάσεως’, του ‘Υπέρ αδυνάτου’ λόγου του Λυσία και του ‘Κρίτωνα’. Το προοίμιο της Ιλιάδας και οι πρώτοι εκατό στίχοι της Οδύσσειας. Οι ύβρεις του Αχιλλέα προς τον Αγαμέμνονα (‘ω μιν αναιδίην επιειμένε, οινοβαρές, κυνός όμματ’ έχων κραδίην δ’ ελάφοιο’). Το προοίμιο της Ιστορίης του Ηροδότου. Οι αποστροφές του Οιδίποδα προς τον Τειρεσία (‘τυφλός τα τ’ ώτα τον τε νουν τα τ’ όμματ’ ει’) και του Ορέστη προς την Ιφιγένεια στην Ταυρίδα (‘ο ναυστολών εγώ ειμι τας συμφοράς, ούτος δε συμπλεί των εμών μόχθων χάριν’). Καλά δεν θα ήταν να διδασκόμασταν περισσότερα επιλεγμένα γνωμικά και αποσπάσματα, πρωτότυπα και σε μετάφραση, με λιγότερη έμφαση στη γραμματική και περισσότερη στο περιεχόμενο; Η κατανόηση του δευτέρου θα είχε πολύ μεγαλύτερη αξία, και θα μας έκανε να αγαπήσουμε και τη μορφή του πρωτοτύπου.
     Θα διακινδυνεύσω και μια πρόβλεψη. Όσο θα υπάρχουν Έλληνες, θα υπάρχει και κάποιας μορφής γλωσσικό ζήτημα. Είναι κάτι σαν τους ‘αιώνιους αντιπάλους’ στα γήπεδα, σαν την διπολική πολιτική μας, μια μόνιμη αφορμή διελκυστίνδας όπου η κάθε πλευρά αισθάνεται υποχρεωμένη να τραβήξει το σχοινί προς την αντίθετη κατεύθυνση, αγνοώντας τη μέση λύση, τη χρυσή τομή και τον κοινό τόπο της συνεννόησης. Ίσως διότι η μέση οδός θα αφαιρέσει τον λόγο ύπαρξης από πολλούς ακραίους, οποιασδήποτε πλευράς.
     Υστερόγραφο: Ο Τ. Θεοδωρόπουλος γράφει κι εκείνος κάτι συναφές στη σημερινή του επιφυλλίδα ("Γιατί χρειάζονται τα αρχαία ελληνικά;") στην Καθημερινή. Σίγουρα το θέμα δεν κλείνει εδώ...

Γενοκτονία

Αφήνοντας κατά μέρος τις ελληνικές κοινοβουλευτικές φαρσοκωμωδίες ας ρίξουμε ένα βλέμμα στο Γερμανικό κοινοβούλιο, το οποίο σήμερα αναγνώρισε επίσημα τη «γενοκτονία των Αρμενίων και άλλων Χριστιανικών μειονοτήτων τα έτη 1915-1916» από τους Τούρκους. Η ψηφοφορία έγινε με ανάταση της χειρός, και το αποτέλεσμα ήταν σχεδόν ομόφωνο υπέρ του ψηφίσματος, με μόνο μία αποχή και μία αρνητική ψήφο. Όπως αναμενόταν, αυτό ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων από το ‘σουλτανάτο’ του Ερντογάν, που ανακάλεσε τον Τούρκο πρεσβευτή για διαβουλεύσεις, ενώ οι υπουργοί του δήλωναν ότι η ψηφοφορία αυτή είναι άκυρη και χωρίς περιεχόμενο, διότι -- λένε -- τέτοια θέματα δεν αποφασίζονται από πολιτικούς αλλά από ιστορικούς (αλήθεια; ποιας εθνικότητος;).
     Ανοίγοντας τη συζήτηση ο πρόεδρος της Γερμανικής βουλής Norbert Lammert αναγνώρισε ότι η αναμόχλευση ιστορικών γεγονότων μπορεί να είναι επώδυνη, αλλά πρόσθεσε: «Όμως έχουμε δει ότι μια έντιμη και αυτοκριτική αξιολόγηση του παρελθόντος δεν θέτει σε κίνδυνο τις σχέσεις με άλλες χώρες, αλλά αποτελεί προϋπόθεση για κατανόηση, συμφιλίωση και συνεργασία». Κι ακόμη είπε ότι η σημερινή κυβέρνηση της Τουρκίας δεν είναι υπεύθυνη για ό,τι συνέβη πριν 100 χρόνια, «αλλά έχει μέρος της ευθύνης για ό,τι θα συμβεί στο μέλλον». Σοφές κουβέντες, από ψύχραιμους ανθρώπους. Καλό είναι να παίρνουμε κανένα σοβαρό παράδειγμα από άλλους και να βλέπουμε λίγο έξω από τις ιδεολογικές μας παρωπίδες.