Σύγχρονη τέχνη

  

Σ’ ένα μουσείο στην Ολλανδία ένας υπάλληλος μηχανικός είδε μέσα σ’ ένα γυάλινο ασανσέρ δυο πεταμένα κουτάκια μπύρας. Τα μάζεψε και τα έρριξε στον πλησιέστερο κάδο απορριμμάτων. Λίγο αργότερα, μια επιμελήτρια του μουσείου διαπίστωσε ότι τα κουτάκια έλειπαν από τη θέση τους, τα αναζήτησε και τα ‘έσωσε’ από την ανακύκλωση. Ευτυχώς (μας λέει η είδηση), διότι ήταν... έργα τέχνης φιλοτεχνημένα στο χέρι από έναν Γάλλο καλλιτέχνη. Όπως μαθαίνουμε, το μουσείο θέλει να ξαφνιάζει τους επισκέπτες του και τοποθετεί τα εκθέματα στα πιο απρόσμενα μέρη. Μάλιστα.

     Ηθικό δίδαγμα: Αν τυχόν συναντήσετε τίποτε σκουπίδια σε ασανσέρ κάποιου μουσείου (ή άλλον ασυνήθιστο και απίθανο χώρο), μην τα πετάξετε, γιατί μπορεί να είναι έργα τέχνης. Ποτέ δεν ξέρετε. Ωστόσο, σε πιο πρακτικό επίπεδο, νομίζω ότι ο μηχανικός ήταν ο μόνος άνθρωπος που εκτίμησε την πραγματική αξία του εν λόγω... καλλιτεχνήματος και έσπευσε να το αποθέσει στον χώρο που του ταίριαζε καλύτερα.

 

Φαντασία

Η επιστημονική φαντασία συχνά πραγματεύεται φιλοσοφικά ζητήματα, προβάλλοντάς τα σε άλλους κόσμους και πολιτισμούς. Στο παλιό τηλεοπτικό Star Trek της δεκαετίας του 1960 υπήρχε ένα επεισόδιο με τίτλο ‘A Taste of Armaggedon’ (Γεύση Αρμαγεδώνος). Συνοπτικά, δυο πλανήτες βρίσκονταν σε πόλεμο διαρκείας αιώνων μεταξύ τους με κομπιούτερ. Ο υπολογιστής του ενός ‘έστελνε’ ένα εικονικό πλήγμα στον άλλο. Ο υπολογιστής του άλλου πλανήτη υπολόγιζε πού δέχθηκε το πλήγμα, τι ισχύ είχε και πόσα και ποια θύματα προκάλεσε, και οι αντίστοιχοι άνθρωποι ήταν υποχρεωμένοι να πάνε σε ένα ‘εξαϋλωτήριο’ για να αυτοκαταστραφούν, χωρίς αίματα, πόνους, καταστροφές και άλλα δεινά. Οι κάτοικοι των δυο πλανητών είχαν αποδεχθεί μοιρολατρικά την κατάσταση αυτή, που κρατούσε πεντακόσια χρόνια. Όταν το διαστημόπλοιο Enterprise δέχθηκε τα ‘πυρά’ του ενός πλανήτη και το πλήρωμά του διατάχθηκε να αυτοκαταστραφεί, οι άνδρες του αντέδρασαν με ‘γήινο’ τρόπο, με πάλη σώμα με σώμα με τους ιθύνοντες του πλανήτη, θυμίζοντάς τους την πραγματική αγριότητα του πολέμου που εκείνοι οι ‘πολιτισμένοι’ εξωγήινοι είχαν ξεχάσει. Μπροστά στη φρίκη που ένιωσαν, οι κυβερνήτες των δυο πλανητών πείσθηκαν ότι δεν είχε νόημα να συνεχίζουν την προαιώνια έχθρα τους και προχώρησαν σε ανακωχή και ειρήνευση.

     Ιδανικό τέλος βέβαια για σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Δυστυχώς όμως ο δικός μας κόσμος, ενώ έχει ζήσει στο πετσί του την βαρβαρότητα των πολεμικών συγκρούσεων και τα ολέθρια αποτελέσματά τους, συνεχίζει ακάθεκτος να ακολουθεί τον ίδιο δρόμο, επινοώντας νέες και πιο αποτελεσματικές (= θανατηφόρες) μεθόδους για την διεξαγωγή τους. Η ‘εἰρήνη τοῦ σύμπαντος κόσμου’ για την οποία προσεύχεται καθημερινά η Ορθόδοξη Εκκλησία παραμένει μεγάλο ζητούμενο και άπιαστο όνειρο για την μακράν του Θεού ανθρωπότητα.

 

Πολιτική ουτοπία

Από τότε που θυμόμαστε τους εαυτούς μας και αρχίσαμε να πιάνουμε κάποιες έννοιες που πηγαινοέρχονταν στις κουβέντες των μεγάλων, μάθαμε και τους όρους ‘δεξιά’ και ‘αριστερά’. Όχι ως τοπικούς προσδιορισμούς (όπως πάνω-κάτω, εμπρός-πίσω, μέσα-έξω) αλλά ως δυο πόλους μιας πολιτικής πυξίδας που είναι διαμετρικά αντίθετοι. Με την ενηλικίωση γίναμε κι εμείς πολιτικά όντα, τοποθετήσαμε τους εαυτούς μας κάπου, κάποιοι παθιάστηκαν με τα ‘πιστεύω’ της δικής τους πλευράς και έγιναν φανατικοί υπέρμαχοι της ιδεολογίας που –υποτίθεται – διέπει την παράταξη, μέχρι του σημείου να παίζουν ξύλο με τους απέναντι. Ακούσαμε πύρινους λόγους που εξυμνούσαν τη ‘δική μας’ πλευρά και έστελναν ‘εις το πυρ το εξώτερον’ την άλλη, που πάντα ήταν υπεύθυνη για όλα τα δεινά της οικουμένης. Ωριμάζοντας, αρχίσαμε να βλέπουμε τα πράγματα λίγο πιο καθαρά, ίσως και πιο κυνικά. Διαπιστώσαμε ότι κάτω από την όποια επιφάνεια μας έδειχνε η μία ή η άλλη πλευρά υπάρχουν άνθρωποι ίδιοι και απαράλλαχτοι, με τα ίδια προτερήματα και ελαττώματα, τις ίδιες αρετές και κακίες και φιλοδοξίες, και ότι οι καυγάδες μας τελικά δεν είχαν προσφέρει τίποτε ουσιαστικό ούτε σ’ εμάς ούτε στο σύνολο· απλώς εξυπηρετούσαν συμφέροντα κάποιων λίγων.

     Ας μεταφερθούμε λίγο στην ανθρώπινη ανατομία. Όλοι έχουμε δυο χέρια, δυο πόδια, δυο μάτια και αυτιά. Η απουσία ή απώλεια του ενός από τα διφυή αυτά όργανα μας αφήνει λειψούς. Όσο κι αν θαυμάζουμε και εξυμνούμε τους αθλητές των Παραολυμπιακών Αγώνων για το ψυχικό σθένος και την επιμονή τους, κανένας αρτιμελής άνθρωπος δεν θα ήθελε να είναι στη θέση τους. Με το ένα χέρι μόνο δεν μπορώ ούτε ένα κορδόνι να δέσω. Χρειάζεται η δημιουργική συνεργασία (που συχνά περιλαμβάνει και αντίθεση) των δυο χεριών για να εκτελέσω αυτή την απλή εργασία, όπως και τόσες χιλιάδες άλλες. Είναι δυνατό όμως να φαντασθώ το αριστερό μου χέρι να ακυρώνει ό,τι πάει να κάνει το δεξί, και αντίστροφα; Κάτι τέτοιο δεν θα ματαίωνε την όποια προσπάθειά μου να επιτύχω κάτι;

     Κατά ανάλογο τρόπο θα πρέπει να σκεφτόμαστε και για την πολιτική οντότητα που ονομάζεται κοινωνία και κράτος. Χρειάζεται την αντίθεση, την αντιπολίτευση, μόνο που αυτή πρέπει να είναι δημιουργική. Η αντιπαράθεση διαφορετικών αντιλήψεων πολιτικής θα πρέπει να οδηγεί σε βελτίωση του συνόλου, σε κίνηση προς θετική κατεύθυνση. Αυτό σημαίνει διάθεση για συνεργασία και σύμπραξη, τουλάχιστον τον περισσότερο καιρό, που με τη σειρά της προϋποθέτει αμοιβαίες υποχωρήσεις και όχι άκαμπτη προσκόλληση σε μια παγιωμένη νοοτροπία. Κανένας δεν έχει το απόλυτο δίκαιο, αλλά και κανένας δεν είναι φορέας αποκλειστικά του κακού. Όλοι μπορούν να συνεισφέρουν κάτι. Και όταν έρχεται ο καιρός της αναθεώρησης των πολιτικών πραγμάτων (εκλογές), τότε να γίνεται κριτική, αυστηρή μεν, αλλά όχι απορριπτική σε σημείο που η μετέπειτα συνεννόηση να καθίσταται αδύνατη.

     Οι σκέψεις αυτές μπορεί να αποτελούν αυτό που περιγράφει ο τίτλος. Ωστόσο κατατίθενται για… περίσκεψη.

Κλιμάκωση

Αυτό που όλος ο κόσμος φοβόταν ξεκίνησε. Το Ιράν εξαπέλυσε πυραυλική επίθεση εναντίον του Ισραήλ. Τέτοια επίθεση είχε βέβαια ξαναγίνει πριν από μήνες και εν πολλοίς αποκρούσθηκε από τον αντιπυραυλικό ‘Σιδερένιο Θόλο’. Οι εκκλήσεις των τρίτων χωρών και του ΟΗΕ για αυτοσυγκράτηση και αποκλιμάκωση ακούγονται απεγνωσμένες, μια και η ματαιότητά τους είναι δεδομένη. Και όλοι εύχονται για το καλύτερο, αλλά περιμένουν το χειρότερο.

     Δεν έχω κανένα συμφέρον ούτε στη μία ούτε στην άλλη πλευρά της διένεξης, και σίγουρα κάθε κλιμάκωση του πολέμου αποτελεί κάκιστη εξέλιξη. Ωστόσο, δεν υπάρχει πόλεμος στον οποίο μόνο η μία πλευρά να βάλλει και η άλλη να δέχεται απλώς τα πλήγματα. Αργά ή γρήγορα θα απαντήσει, και η πρώτη πλευρά θα ανταποδώσει το πλήγμα, και πάει λέγοντας. Ο φαύλος κύκλος της βίας δεν διακόπτεται εύκολα, όσο υπάρχουν εκατέρωθεν ‘γεράκια’ που επιδιώκουν την εξόντωση του αντιπάλου και ‘σύμμαχοι’ που βρίσκουν βολικό έναν πόλεμο δι’ αντιπροσώπων (war by proxies στην διεθνή γλώσσα). Και όπως έχουμε ξαναγράψει, ακόμη κι αν κάποια στιγμή (που ευχόμαστε να έλθει το συντομότερο) υπάρξει ειρήνευση και κατάπαυση εχθροπραξιών, έχουν πέσει οι σπόροι για μια επόμενη σύρραξη σε απρόβλεπτο χρόνο. Η όποια ειρήνη θα συνεχίσει να είναι εύθραυστη. Τόσο μύωπες είναι οι άνθρωποι, αλήθεια;

(Μετα)φυσικά

Προ καιρού είχα γράψει μερικές σκέψεις για τη δημιουργία του κόσμου και την σχέση επιστήμης και πίστης [ΕΔΩ]. Είναι απορίας άξιο το πώς ακόμη και κατά τεκμήριο μορφωμένοι άνθρωποι χρησιμοποιούν την πρώτη για να απορρίψουν την δεύτερη, χωρίς να σκέφτονται το λογικό σφάλμα που διαπράττουν (άκουσα προ ημερών να το κάνει κάποιος επώνυμος επιστήμονας στο ραδιόφωνο). Συμπληρώνοντας εκείνες τις σκέψεις, κάνω κάποιες ακόμη.

     Είχα γράψει τότε ότι καμιά θεωρία εξέλιξης δεν είναι ασύμβατη με την πίστη σε Θεό Δημιουργό. Τον Θεό ή τον δέχεσαι ή όχι, δεν μπορείς όμως να Τον αποκλείσεις (ή να Τον αποδείξεις) με όση επιστήμη κι αν συσσωρεύσεις (λάθος εργαλεία, έλεγα τότε). Η οποιαδήποτε εξέλιξη στο σύμπαν, είτε σε υπομικροσκοπικό είτε σε γαλαξιακό επίπεδο, δεν είναι μια διεργασία που λαμβάνει χώρα αυτόματα. Μπορεί να την ονομάζουμε φυσική, αλλά τι ακριβώς είναι το ‘φυσικό’; Πώς έγινε τόσο… ‘φυσικά’; Αν ως επιστήμονες αναζητούμε για όλα μια αλήθεια, ένα αντικειμενικό ‘γιατί’, πώς ικανοποιούμαστε μ’ ένα τέτοιο γενικό και αόριστο επίθετο που δεν μας λέει τίποτε για την αιτιολογική προέλευσή του; Αυτό είναι, νομίζω, ένα καίριο ερώτημα, απέναντι στο οποίο η επιστήμη φαίνεται να σηκώνει μάλλον αδιάφορα τους ώμους.

     Δεν έχω κανένα πρόβλημα με την εξέλιξη. (Ας σημειώσω εν παρόδω ότι η πολεμική πίστης και επιστήμης είναι εν πολλοίς κατασκεύασμα του ορθολογικού Δυτικού τρόπου σκέψης και του Δυτικού Χριστιανισμού, το οποίο επηρέασε από πολλές δεκαετίες και τη δική μας προσέγγιση). Σε καθαρά βιολογικό επίπεδο μπορώ να δεχθώ την βαθμιαία εξέλιξη των όντων, σε διάστημα Χ ετών (βάλτε όποιο μεγάλο νούμερο θέλετε, αλλά το προηγούμενο ‘γιατί’ εξακολουθεί να υφίσταται). Αυτό που δεν μπορεί να ερμηνεύσει η βιολογική εξέλιξη είναι η ανάπτυξη συνειδήσεως, με την ευρεία έννοια του όρου. Πώς ξέρω ότι υπάρχω; Πώς ξέρω ότι μια μέρα θα πεθάνω; Κανένα ζώο, όσο ‘πρωτεύον’ (primate) κι αν είναι, δεν έχει αυτή την επίγνωση. Πώς και γιατί προβληματίζομαι για το ‘μετά’; Σε πιο στενό επίπεδο, πώς εννοώ το ‘πρέπει’ και το ‘δεν πρέπει’; Αρκεί η ανατροφή και το κοινωνικό παράδειγμα; Και πώς προέκυψε αυτό; Πώς εξηγείται ο λόγος (ενδιάθετος και έναρθρος); Πώς ερμηνεύεται το αυτεξούσιο και η ελευθερία του ανθρώπου, οι φιλοδοξίες του και οι επιλογές του, που μπορούν να κυριαρχούν ακόμη και πάνω στα ‘φυσικά’ ένστικτα; Ακόμη και σε καθαρά ζωικό επίπεδο, τι ακριβώς είναι αυτά που ονομάζουμε ένστικτα;

     Όλα αυτά τα ερωτήματα δεν επιδέχονται απαντήσεις στηριγμένες σε επιστημονικές θεωρίες ή πειράματα. Η Ορθόδοξη χριστιανική ερμηνεία περικλείεται στην απλή φράση της Γένεσης «ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν» [Γεν. 2:7]. Θυμούμαι μια καθηγήτρια θεολόγο στο Γυμνάσιο να μας λέει ότι ο «χοῦς ἀπὸ τῆς γῆς» μπορεί να ήταν οποιοδήποτε έμβιο ον· αυτό που έκανε την ειδοποιό διαφορά από όλα τα άλλα όντα ήταν εκείνη η θεϊκή «πνοὴ ζωῆς» που έκανε τον άνθρωπο «ψυχὴν ζῶσαν», πρόσωπο με λόγο, αυτοσυνειδησία και επίγνωση του εαυτού του και του κόσμου γύρω του. Κι αυτή η πνοή δεν μπορεί να αναλυθεί με κανένα επιστημονικό μέσον· «πίστει μόνῃ» την αποδεχόμαστε. Η αναζήτησή μας σταματάει στο κατώφλι της πίστης: εκούσια, είτε το διαβαίνουμε είτε μένουμε εκτός. Αλλά βέβαια, η κάθε επιλογή έχει και τις (μετα)φυσικές συνέπειές της.