Ονομάτων επίσκεψις

Εδώ και πολλά χρόνια είχαμε πρωτοακούσει τον όρο ‘απομυθοποίηση’. Συνήθως αναφερόταν σε σύγχρονες βιογραφίες παλαιών προσωπικοτήτων της ιστορίας, που έβλεπαν και περιέγραφαν με διαφορετικό πρίσμα τα πρόσωπα αυτά, κατά κανόνα μειώνοντας τα όποια θετικά τους στοιχεία και αναδεικνύοντας τα αρνητικά, που οι παλαιότεροι ιστορικοί είτε εντελώς αγνοούσαν είτε σκόπιμα αποσιωπούσαν. Σταδιακά αυτού του είδους η αποδόμηση έχει επεκταθεί σε ποικίλους τομείς. Έχουμε γράψει για το πώς επηρεάζει την κλασική λογοτεχνία, με την αφαίρεση ή παραποίηση λέξεων ή φράσεων που θεωρούνται ‘ρατσιστικές’ ή ‘σεξιστικές’ ή οτιδήποτε άλλο ‘-ιστικό’. Στις αγγλοσαξονικές χώρες έχουμε δει να αποκαθηλώνονται αγάλματα ανθρώπων που είχαν στο παρελθόν συνδεθεί με τη δουλεία ή με άλλες ‘αποικιοκρατικές’ πρακτικές. Δυο πρόσφατα παραδείγματα πάνε ακόμη παραπέρα. Έτσι, η Αμερικανική Ορνιθολογική Εταιρεία σχεδιάζει να μετονομάσει ογδόντα είδη πουλιών που τα επίσημα ονόματά τους σχετίζονται με πρόσωπα που δεν άρεσαν σε κάποιους. Τώρα βλέπω ότι και οι αστρονόμοιαντιμετωπίζουν παρόμοια διλήμματα, μια και προτείνεται να φύγει το όνομα του Μαγγελάνου από δυο αστρικά νεφελώματα (σε αποστάσεις εκατοντάδων χιλιάδων ετών φωτός από τη Γη), διότι η αποστολή του Φερδινάνδου κατά τον πρώτο περίπλου της γης το 1519 έκανε σφαγές στις Φιλιππίνες. Και έπεται συνέχεια…

     Το θέμα δεν είναι βέβαια αστείο, αλλά εμείς ας γελάσουμε και λίγο. Ας σκεφθούμε π.χ. ότι τα περισσότερα αστρικά σώματα έχουν μυθικά ή ειδωλολατρικά ονόματα. Εν ονόματι της ιστορίας ή της χριστιανικής πίστης, δεν θα πρέπει όλα αυτά να τα αφαιρέσουμε από το επιστημονικό λεξιλόγιο, ώστε να πάψουν οι αστρονόμοι να ασχολούνται με τον Δία, την Αφροδίτη, τον Προκύωνα ή τον Αλντεμπαράν;

     Κι ακόμη, βαθιά προβληματισμένος από την αυξανόμενη αυτή πρακτική, σκέφτομαι και τη φίλη μου την Πέρσα. Επειδή το όνομά της ακουστικά σχετίζεται με τους Περσικούς πολέμους, και διαμέσου των αιώνων με το σημερινό ισλαμικό Ιράν, μήπως πρέπει να της συστήσω να αλλάξει όνομα; Όχι για άλλο λόγο, αλλά για να μη βρεθεί κάποια στιγμή μπλεγμένη…

     Και μια που μιλούμε για ονόματα, ξέρουμε ότι ο γνωστός επιχειρηματίας Έλον Μασκ αγόρασε προ καιρού το Twitter και το μετονόμασε σε Χ. Τι έγινε όμως; Επειδή το γράμμα Χ από μόνο του δεν παραπέμπει εύκολα σε κάτι άλλο από τον γνωστό ‘άγνωστο Χ’ που όλοι ξέραμε από τα μαθηματικά, συνήθως διαβάζουμε σε διάφορες ειδήσεις π.χ. ότι «ο τάδε έγραψε στο Χ (πρώην Twitter)…». Κι έτσι το παλιό όνομα εξακολουθεί να εμφανίζεται τακτικά, εκδικούμενο με την συνεχή παρουσία του τον νέο ‘νονό’ του.  

Διασκεδάσεις

Εδώ και μια εβδομάδα πληροφορηθήκαμε από τα Μέσα τα πάντα για τον ηθοποιό Μάθιου Πέρι, με αφορμή τον θάνατό του σε ηλικία 54 ετών. Μάθαμε (όσοι δεν είχαμε δει ούτε ένα επεισόδιό της) ότι είχε πρωταγωνιστήσει στην τηλεοπτική σειρά ‘Τα φιλαράκια’. Μάθαμε πόσα χρήματα έβγαζε από τα δικαιώματα της σειράς. Μάθαμε ότι είχε αντιμετωπίσει σοβαρά προβλήματα με φαρμακευτικές εξαρτήσεις και αλκοολισμό, που τα περιέγραψε ο ίδιος στην αυτοβιογραφία του. Μάθαμε μέχρι και πότε έγινε η κηδεία του και πού ενταφιάσθηκε (σε περίπτωση που βρεθούμε κάπου εκεί κοντά…). Είναι πολύ πιθανό ότι σε άλλη μια εβδομάδα θα έχουμε ξεχάσει και τον ίδιο και όλα τα συναφή δημοσιεύματα: κάτι άλλο εξίσου εντυπωσιακό θα έχει πάρει τη θέση του στα πρωτοσέλιδα.

     Άραγε μάθαμε (με την έννοια όχι της πληροφόρησης αλλά του διδάγματος) από όλη αυτή την ιστορία ποιο είναι το τίμημα της τηλεοπτικής δημοσιότητας; Θα θυμόμαστε, όταν διαβάζουμε για διάφορους πολυδιαφημισμένους αστέρες του θεάματος ή της μοντέρνας μουσικής, να βλέπουμε πίσω από τις αστραφτερές ρεκλάμες και φωτογραφίσεις και τις γαργαλιστικές ειδήσεις και να σκεφτόμαστε το ανθρώπινο κόστος αυτών των ‘επιτυχιών’;

     Λέγεται ότι κάποτε, τον 17^ο αιώνα, κάποιος πήγε στον γιατρό και του εξέθεσε τα προβλήματά του. Εκείνος διέγνωσε κατάθλιψη και του είπε: «Σε κάποιο θέατρο εδώ κοντά παίζουν τις κωμωδίες του Μολιέρου. Ίσως αυτές σας βοηθήσουν να ξαναβρείτε την καλή σας διάθεση». Η απάντηση του ασθενούς: «Γιατρέ, εγώ είμαι ο Μολιέρος». Η διασκέδαση που δημιουργούσε για τους άλλους δεν ήταν θεραπευτική για τον ίδιο. Ισχύει κατά μείζονα λόγο για τους σημερινούς ‘διασκεδαστές’. 

Γλωσσοφονίες

 Κάθε τόσο συναντούμε στις αναγνωστικές περιπλανήσεις μας ένα ‘λίθον προσκόμματος’ που πλήττει βάναυσα το όποιο γλωσσικό αισθητήριο έχουμε δημιουργήσει με τα χρόνια. Έτσι σκοντάφτω στην παρακάτω φράση σε πρόσφατο άρθρο της Καθημερινής για τα κενά στη φροντίδα των χρονίων ασθενών: «πρέπει πρώτα να απευθυνθούν σε αυτές ο νοσούντας ή ο φροντιστής του». Εκείνη η κακόμοιρη μετοχή ‘νοσεί νόσον ανίατον’. Ποιος στοιχειώδης γνώστης της Ελληνικής μπορεί να καταλάβει, χωρίς αρκετή σκέψη, τι σημαίνει ‘ο νοσούντας’; Αν ο ομιλών (όχι ‘ο ομιλούντας’!) ή ο συντάκτης του κειμένου δεν θέλει να χρησιμοποιήσει το ορθό ‘ο νοσών’ ως αρχαιοπρεπές, μπορεί να γράψει ‘ο ασθενής’, ‘ο άρρωστος’ ή ακόμη και ‘ο πάσχων’ (δεν θα λέγαμε ποτέ ‘ο πάσχοντας’).

Ευαισθησίες

 Έχω γράψει παλιότερα ότι η γλώσσα αποτελεί το βασικό εκφραστικό μέσο του ανθρώπου, αλλά οι λέξεις μπορούν όχι μόνο να εκφράζουν, αλλά και να μασκαρεύουν και να συσκοτίζουν τα νοήματα. Ένα ακραίο παράδειγμα της τέχνης αυτής βρίσκω σε ένα διαδικτυακό ιστολόγιο. Διαβάζω ότι στο Μπέλφαστ της Β. Ιρλανδίας έκλεισε ένα εστιατόριο, που είχε πάρει αστέρι Μισελέν. Η δικαιολογία που προβλήθηκε για την κίνηση αυτή ήταν ότι «κλείνουμε ως απάντηση στην ευαισθησία των πελατών ως προς τις τιμές» (‘closing in response to price sensitivity among customers’). Όταν δεν θέλεις να ομολογήσεις με απλά λόγια ότι είσαι πανάκριβος, καταφεύγεις σε γλωσσικές μεταμφιέσεις.

"Δει ανθρώπων"

Το άρθρο της κ. Πέννυς Μπουλούτζα (‘Κρατικό Νίκαιας: «Σε ένα οκτάωρο είδα 88 αξονικές»’, Καθημερινή 13/10) θίγει το καυτό πρόβλημα της στελέχωσης των νοσοκομείων (και του ΕΣΥ γενικότερα). Εδώ χρειάζονται γενναίες αποφάσεις. Μια πρόχειρη σκέψη θα ήταν να διπλασιασθούν οι μισθοί του ΕΣΥ ως δέλεαρ για προσέλκυση γιατρών. Πάντοτε βέβαια «δει χρημάτων», αλλά δεν ξέρω αν μόνο αυτό θα αποφέρει τα αναμενόμενα: το εισόδημα είναι ένα μέρος του προβλήματος. Το άλλο είναι οι συνθήκες εργασίας, που βέβαια δεν μπορούν να αλλάξουν από τη μία μέρα στην άλλη (εδώ μπορεί κανείς να αντείπει ότι περισσότεροι γιατροί θα σημαίνουν λιγότερο φόρτο δουλειάς για τον καθένα). Επίσης θα μπορούσε να δοθεί η δυνατότητα μερικής απασχόλησης ιδιωτών ιατρών σε δημόσιες δομές υγείας, με συγκεκριμένα καθήκοντα (π.χ. εφημερίες, εξωτερικά ιατρεία, τμήματα επειγόντων, ειδικά εργαστήρια όπως ακτινολογικό, παθολογοανατομικό κτλ.) και με ανάλογη αποζημίωση. Εννοείται ότι η απασχόληση αυτή θα πρέπει να λογίζεται ως προϋπηρεσία για όσους θελήσουν να επιδιώξουν μια μόνιμη θέση.

     Ωστόσο, ας μου επιτραπεί να κάνω (εκ του ασφαλούς, μια και με αποκλείει το όριο ηλικίας για τις προσλήψεις) και μια πιο ρηξικέλευθη πρόταση. Κάθε γιατρός που αποφοιτά από ελληνική ιατρική σχολή να υπηρετεί υποχρεωτικά για ορισμένα χρόνια σε ελληνικό νοσοκομείο ή κέντρο υγείας μετά την ειδίκευσή του, ως αντιστάθμισμα για τις δωρεάν σπουδές που του παρέσχε το κράτος. Άλλωστε η δωρεάν ανώτατη παιδεία πρωτίστως αυτό τον σκοπό έχει, την κατάρτιση επιστημόνων που θα υπηρετήσουν τους πολίτες του κράτους, που έχουν χρηματοδοτήσει – μέσω της φορολογίας τους – τη λειτουργία των πανεπιστημίων. Το πώς θα οργανωθεί και θα εφαρμοσθεί ένα τέτοιο σύστημα μπορεί να αποτελέσει θέμα διαβούλευσης των φορέων (υπουργείου, ιατρικών συλλόγων κτλ.). Εξάλλου, κάτι ανάλογο ισχύει για τις παραγωγικές σχολές των ενόπλων δυνάμεων, οι απόφοιτοι των οποίων πρέπει υποχρεωτικά να υπηρετήσουν στις ΕΔ για συγκεκριμένο ελάχιστο αριθμό ετών.

     Ασφαλώς θα υπάρχουν και άλλες εναλλακτικές λύσεις που μπορούν να σκεφθούν άλλοι, πιο ειδικοί στα θέματα αυτά. Το σίγουρο είναι ότι δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να πορευόμαστε βασιζόμενοι στο φιλότιμο και τις υπεράνθρωπες προσπάθειες των ολίγων που συνεχίζουν να «φυλάττουν Θερμοπύλες». Αν ισχύει η προγραμματική δέσμευση της κυβέρνησης για ενίσχυση του ΕΣΥ, ας αρχίσει να μελετά σοβαρά το θέμα της στελέχωσης του συστήματος. Κάτι που θα έπρεπε να είχε γίνει από χρόνια.

[Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή 1/11/2023]