Περισσότερο φως!

Ένα παλιό σατιρικό απόφθεγμα έλεγε: «Η Ελλάδα έδωσε στον κόσμο τα φώτα του πολιτισμού κι έμεινε η ίδια στο σκοτάδι». Όπως κάθε καλή σάτιρα, περιέγραφε μια αλήθεια με μορφή αυτοσαρκασμού. Το θυμάμαι κάθε φορά που στη δημοσιότητα κυριαρχούν ειδήσεις από το κοινοβούλιο – μόνο πολιτισμό δεν αποπνέουν συνήθως – ή τον χώρο της ανώτατης παιδείας (εκεί να δείτε πολιτισμό…). Όταν τα δύο διασταυρώνονται, όπως στις μέρες μας, ο πολιτισμός απογειώνεται και φθάνει στο τουρκόφερτο ουσιαστικό που έγινε μόδα από προχθές.

     Δεν ανήκω ούτε στον πολιτικό ούτε στον ακαδημαϊκό χώρο (η μόνη μου διέλευση από τον δεύτερο ήταν άμισθη επί επτά χρόνια, ενώ το πανεπιστήμιο Θεσσαλίας δεν με πληρώνει τίποτε για το μεταπτυχιακό μάθημα που οργανώνω και διδάσκω, εκτός από έξοδα κίνησης). Ως Έλληνας πολίτης, που χρηματοδοτεί με τη φορολογία του τόσο τους πολιτικούς όσο και τους πανεπιστημιακούς, παρακολουθώ με αυξανόμενη απαισιοδοξία το κατρακύλισμα των θεσμών αυτών. Εδώ και δεκαετίες η Ελλάδα παράγει νόμους για την ανώτατη παιδεία που δεν εφαρμόζονται στην πράξη, ακόμη κι αν έχουν εγκριθεί με ευρύτατη πλειοψηφία από τη βουλή. Η τελευταία αποτελεί πεδίο διαρκούς και ολοένα κλιμακούμενης κομματικής έντασης, η οποία μικρή μόνο σχέση έχει με το αντικείμενο της νομοθεσίας: κάθε φορά, από οποιαδήποτε αφορμή, καταλήγει στην ίδια επωδό, εκείνη του σκυλοκαυγά (συγγνώμη, αγαπητοί κύνες!).

     Όσο για την ανώτατη παιδεία, εκτός από παλιές παθογένειες του τύπου της οικογενειοκρατίας και του νεποτισμού, στην περίοδο της μεταπολίτευσης μαστίζεται κυρίως από την χρόνια και ανίατη νόσο της αριστεροσύνης, που έχει μετατρέψει τα πανεπιστήμια σε φυτώρια αναρχικών και άσυλα τρομοκρατών. Το γεγονός ότι από αυτά βγαίνουν κάθε χρόνο και πολλοί που διαπρέπουν, συνήθως εκτός συνόρων, οφείλεται αποκλειστικά στην προσωπική θέληση, αφοσίωση και επίμονη προσπάθεια συγκεκριμένων ανθρώπων (φοιτητών και καθηγητών), και όχι στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα.

     Έτσι, το ότι ψηφίσθηκε (μόνο από την κυβέρνηση) ένας ακόμη νόμος για την ανώτατη παιδεία με αφήνει κυνικά αδιάφορο. Η τύχη όλων των νόμων κρίνεται στο στάδιο της εφαρμογής. Οψόμεθα λοιπόν, αν θα ανάψει κάποιο αχνό φως στα ΑΕΙ.  

 

"Αλλήλων μέλη"

Πρώτη είδηση στα δελτία: η Ρωσία κλείνει τον αγωγό φυσικού αερίου Nordstream I προς Γερμανία και άλλες δυτικές χώρες, «για προγραμματισμένη δεκαήμερη συντήρηση». Τα εισαγωγικά απαραίτητα, γιατί το προσωρινό εύκολα φαντάζει και ως μόνιμο στο ψυχροπολεμικό κλίμα που ζούμε. Η Γερμανία ήδη αρχίζει να φοβάται τη διάρκεια της στέρησης ενός αγαθού, που αποτελεί την κινητήρια δύναμη της οικονομίας της. Και το παγκόσμιο ντόμινο του πανικού δεν θέλει πολύ για να τεθεί σε κίνηση, όχι μόνο από τα πραγματικά γεγονότα αλλά κυρίως από την ανησυχία που καλλιεργείται από τα Μέσα. Βλέπετε, η παγκοσμιοποίηση είναι καλή όταν λειτουργεί ομαλά η αγορά, διακινούνται άνθρωποι και προϊόντα, υπάρχει ευμάρεια που διαχέεται προς κάθε κατεύθυνση. Όμως αυτή η εκτεταμένη αλληλοσύνδεση γίνεται παράγων (αυτο)καταστροφής όταν κάτι χαλάσει στο σύστημα. Όπως ο κορωνοϊός επωφελήθηκε από την ταχύτητα μετάδοσης λόγω των παγκοσμίων ταξιδιών και της μεγάλης μετακίνησης των ανθρώπων, έτσι και τώρα: η έλλειψη ενός βασικού καυσίμου επηρεάζει τη βιομηχανία και την εν γένει οργάνωση της ζωής ‘εγγύς και μακράν’. Με συνέπειες σε βάθος χρόνου.

     Αυτές οι πραγματικότητες θα έπρεπε να μας ωθήσουν σε μια φιλοσοφική θεώρηση του κόσμου μας. Την έκανε ο Απόστολος Παύλος πριν δυο χιλιάδες χρόνια, όταν έγραφε ότι το σώμα είναι ένα αλλά έχει πολλά μέλη, και δεν έχουν όλα την ίδια λειτουργία, αλλά αλληλοεξυπηρετούνται και δεν μπορούν να αποκοπούν ή να αυτονομηθούν από το σώμα χωρίς τραγικά αποτελέσματα. Ο ίδιος κανόνας ισχύει και για το κοινωνικό σώμα, είτε σε μικρότερη είτε σε μεγαλύτερη, παγκόσμια κλίμακα. Από τη στιγμή που ως κόσμος είμαστε διασυνδεδεμένοι σε τέτοιο βαθμό, θα έπρεπε να κατανοούμε και τις ευθύνες μας απέναντι στο μεγάλο σώμα όπου ανήκουμε. Αν τη διασύνδεση αυτή την εκμεταλλευόμαστε για εκβιαστικές κινήσεις («Για να δω τι θα κάνετε χωρίς το αέριό μου!») ή καταστροφικές ενέργειες (φαντασθείτε π.χ. το ένα χέρι να κόβει το άλλο ή να βγάζει το μάτι), τότε ο γενικευμένος όλεθρος είναι εξασφαλισμένος. Ενώ αντίθετα, αν συνειδητοποιήσουμε ότι είμαστε «καθ’ εἷς ἀλλήλων μέλη» και ότι η επιβίωση και η ευημερία μας εξαρτάται απόλυτα από την ευημερία όλων των άλλων, τα πράγματα θα γίνουν τελείως διαφορετικά. 

      Είθε να φθάσουμε σ’ αυτή την επίγνωση πριν είναι πολύ αργά για όλους.

Ολίγη ιστορία

Αυτό τον καιρό διαβάζω το βιβλίο ‘Η τρίτη Ρώμη: η Μόσχα και ο θρόνος της Ορθοδοξίας’ του Αλ. Μασσαβέτα. Το βρίσκω ιδιαίτερα ενδιαφέρον και επίκαιρο για όσα συμβαίνουν στις μέρες μας. Το πρώτο του μέρος περιλαμβάνει μια λεπτομερή και πολύ χρήσιμη αναδρομή στην ιστορία των χωρών που απασχολούν την κοινή γνώμη: Ρωσία, Ουκρανία, Λευκορωσία, Πολωνία, Βαλτικές δημοκρατίες…, όλη την Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη στη διαδρομή της δεύτερης χιλιετίας, που τόσο λίγο τη γνωρίζουμε. Μια πρώτη παρατήρηση είναι ότι δεν σημαίνει σχεδόν τίποτε να πει κανείς «Ιστορικά ο Α έχει δίκαιο και ο Β άδικο». Είναι μια δήλωση το ίδιο αόριστη όπως και η φράση «Η απόσταση είναι δυο μέτρα», αν δεν ορίσεις την αφετηρία και το τέρμα της απόστασης. Άλλο ‘δίκαιο’ φαίνεται αν η ιστορία σου αρχίζει π.χ. από το 1900 και τελείως άλλο από το 1800, και συχνά οι διαφορές είναι μεγάλες όχι ανά αιώνες αλλά από χρόνο σε χρόνο. Από πού να ξεκινήσει κανείς;

     Δεύτερη και σημαντική παρατήρηση. Κοσμική και εκκλησιαστική εξουσία συμπεριφέρονται κατά παρόμοιο τρόπο. Η μία προσεταιρίζεται την άλλη, την ‘παντρεύεται’ ή τη ‘χωρίζει’ ανάλογα με τα κατά καιρούς κρατούντα συμφέροντα. Σε μεγάλο βαθμό αυτά υπαγορεύονται από τα πρόσωπα που κυριαρχούν στη μία ή την άλλη εξουσία. Με ανάλογο τρόπο διαπλέκονται σε ποικίλο βαθμό και οι έννοιες έθνος και θρησκεία (χωρίς άλλον προσδιορισμό π.χ. Έλληνες ή Ρώσοι κτλ.). Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, εφόσον δεν προκαλεί σύγχυση και δεν οδηγεί σε αποκλεισμό όλων των άλλων ή σε προσπάθεια βίαιας αφομοίωσης-ισοπέδωσης από τον ισχυρότερο. Τέτοια σφάλματα δυστυχώς έχουν γίνει πολλές φορές σε πολλές χώρες και συνεχίζουν να γίνονται, με αποτέλεσμα τη διαιώνιση ποικίλων διχασμών και διακρίσεων.

     Έτσι, ερχόμενοι στη σημερινή πραγματικότητα, βλέπουμε π.χ. πόσες φορές και από ποιες αφορμές άλλαξε ‘υποτέλεια’ η Εκκλησία της Ουκρανίας (από την Κωνσταντινούπολη στη Μόσχα και τανάπαλιν), συρόμενη από τις αλλαγές συνόρων και καθεστώτων στην ευρύτερη περιοχή. Βλέπει ακόμη από πόσα και ποια κύματα πέρασε η εδαφική επικράτεια της σημερινής Ουκρανίας και πώς κατέληξε στην τρέχουσα τραγική περιπέτειά της (το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2019, όταν είχε ήδη γίνει η προσάρτηση της Κριμαίας). Αντίστοιχες περιπέτειες έζησαν και όλες οι γύρω χώρες, κάτι σαν γεωγραφικό 'ακορντεόν'.

     Δεν έχω τελειώσει ακόμη την ανάγνωση· η συνέχεια του βιβλίου, που αναφέρεται κυρίως στις προσπάθειες της Μόσχας να αναδειχθεί σε τρίτη ‘Ρώμη’, είναι εξίσου ενδιαφέρουσα και θα μας απασχολήσει προσεχώς. Ωστόσο, αν πρέπει να βγάλουμε ένα κάποιο συμπέρασμα ως εδώ, αυτό είναι ότι η γνώση του παρελθόντος είναι χρήσιμη αν μας βοηθάει να βελτιώσουμε το παρόν και να οικοδομήσουμε ένα καλύτερο μέλλον. Δυστυχώς η πορεία της ιστορίας φαίνεται ότι μάλλον αποτελεί επανάληψη των ιδίων λαθών από άλλα πρόσωπα, κάτι σαν ανέβασμα του ίδιου θεατρικού έργου από άλλον θίασο. Όσο για τον πολύ κόσμο, αυτός αποτελεί την ‘καύσιμη ύλη’ για το καμίνι των προσωπικών εγωισμών και επιδιώξεων του κάθε φιλόδοξου πρωταγωνιστή.